Formali

ROSA LÚXEMBÚRG
ÚRVA LSRIT
UM BARATTU SOSíALISTA

Örn Ólafsson þýddi






1979

Þjóðfélagsumbætur eða bylting?

Fyrri hluti
1. Aðferð Bernsteins
2. Aðlögun auðvaldskerfisins
3. Sosialisma komið á með félagslegum umbótum
4. Tollastefna og hernaðarstefna
5. Almenn einkenni endurskoðunarstefnunnar og beinar afleiðingar hennar Annar hluti
6. Efnahagsleg þróun og sósialisminn
7. Verkalýðsfélög, samvinnufélög og pólitiskt lýðræði
8. Valdatakan
9. Hrunið
10. Endurskoðun í kenningu og framkvæmd
Viðbætir: varnarsveitir og hernaðarstefna
11
12
13
14
Vandkvæði sósialista í Frakklandi
F Og í þriðja sinn um belgísku tilraunina
I. Inngangur
II. Ríkisstjórn til varnar lýðveldinu
III. Baráttuaðferð Jaurés og stefna Róttækra
IV. Félagslegar umbætur Millerands
V. Mál Millerands og flokkar sósialista
I. Félaga Vandervelde svarað
II. Allsherjarverkfall
Skipulagsmál rússneskra sósialista
I
II
4. Fjöldaverkföll, flokkur og verkalýðsfélög


INNGANGUR1 .

1. Þau rit sem hér birtast í fyrsta sinni á íslensku voru samin í Þýskalandi á árunum 1899 1919. Hvað geta þau varðað Íslendinga, öld síðar ? Svo furðulegt sem það má virðast, á flest í þessum ritum vel við um aðstæður á Íslandi nú, er góð greining á þeim. Astæðan er sú, að stjórnmálahugsuðurinn mikli, sem hér birtist, greindi samtíð sina mjög djúpt. Og einsog kemur fram í innganginum hér á eftir og þó miklu fremur í ritunum sjálfum búa Vesturlandamenn enn að verulegu leyti við svipaðar aðstæður og um aldamótin 1900. Þessi rit eru miklu merkari greining á samtíð okkar en margt það sem nú er um hana skrifað og athygli vekur. Vissulega eru her líka ítarlegar greiningar á löngu liðnu ástandi í fjarlægum löndum. En nánar að gáð, þá eru þær síður en svo óviðkomandi íslenskum lesendum. Því einmitt þessi nákvæma greining á tímabundnum og staðbundnum aðstæðum mætti sífellt vekja lesendum spurninguna: Hvernig er þetta nú hér? Hér verður ekki gerð grein fyrir stjórnmálakenningum Rósu Luxemburg, aðeins tæpt á helstu atriðum, því hugmyndir sínar kynnir hún best sjálf.

2. Æviatriði.
Rósa Lúxembúrg fæddist 5. mars 1871 í borginni Zamosz í suðausturverðu Póllandi. Foreldrar hennar voru gyðingar í millistétt. A þessum tíma var samfélag gyðinga mikið og merkilegt í Póllandi. En Lúxembúrgfjölskyldan hafði löngu aðlagast kristnu umhverfi sínu. Þetta var tiltölulega efnað fólk, vel að sér í menningarmálum, pólskum og þýskum, en einangrað.
Það hefur löngum vakið furðu að kona frá afskekktum smábæ skyldi verða einn fremsti stjórnmálahugsuður 20. aldar, ekki var staða kvenna almennt svo glæsileg í lok 19. aldar. Sé lítillega hugað að umhverfi hennar, þá er fyrst að nefna að á þessum tíma var Póllandi skipt milli Þýskalands, Austurríkis og pólsks smáríkis. Efnahagslegur uppgangur var meiri í þýska hlutanum en hinum rússneska, hinsvegar meiri í rússneska Póllandi, þar sem Rósa Luxembúrg ólst upp, en var í rússneska ríkinu at öðru leyti. Að sama skapi efldist þar verkalýðsstétt og verkalýðsbarátta. Ófrelsi mikið ríkti í Rússlandi frá fornu fari, en þegar Alexander II. Rússakeisari var myrtur, 1881, harðnaði kúgunin til mikilla muna. Þetta morð þykir annars einkennandi fyrir rússnesk andstöðuöfl þessara tíma, þau treystu einkum á hermdarverk einstaklinga. En í Póllandi reyndu andstöðuöflin að skapa fjöldahreyfingu. Það tókst nú ekki að sinni, en töluverð verkföll gátu þau skipulagt í apríl 1883, þ.á m. fjöldverkfall á Varsjársvæðinu. Stjórnvöld beittu hernum gegn þeim, og með miklum ofsóknum tókst þeim að mola andstöðuhreyfinguna á nærstu tveimur árum.
Þegar þessi hreyfing var uppá sitt besta, átti hún einkum ítök meðal menntamanna í borgum, en sérstaklega þó meðal nema í háskólum og menntaskólum. Í þeim hópi var Rósa Lúxembúrg, hún var virk í þessu stjórnmálastarfi frá sextán ára aldri. 1888-9 kom aftur til verkfalla, sem var svarað með nýjum lögregluofsóknum. 1889 varð Lúxembúrg at flýja, henni var smyglað yfir þýsku landamærin undir heyhlassi. Hún fór nú til Sviss, 18 ára gömul. Það má hafa ráðið vali hennar að svissneskir háskólar hleyptu konum að, jafngreiðlega sem körlum, og í Sviss dvöldust þá frægustu marxistar þessara tíma. Rósa Lúxembúrg stundaði nám við háskólann í Zurich, 1889-1897, í heimspeki, stærðfræði, náttúrufræði og lögum, en doktorsrit: hennar var á sviði hagfræði, það fjallaði um iðnþróun Póllands. Það var fræðilegur rökstuðningur fyrir stjórnmálaskoðun sem hún fylgdi alla tíð, en það var andstaða við sjálfstæði Póllands. Þetta klauf hana og fáeina félaga hennar frá Sósíalistaflokki Póllands, sem stofnaður var í þýska hlutanum 1890. Meðal þessara félaga Lúxembúrg var Leo Jogiches, en hún tók saman við hann nítján ára gömul, og það samband stóð í sautján ár, en mjög náin stjórnmálasamvinna til dauðadags, þrettán árum síðar. Þessi fámenni minnihlutahópur pólskra sósíalista stofnaði sérstakan flokk, sem smámsaman náði töluverðum áhrifum, m. a. í rússnesku byltingunni 1905-6. Jogiches var helsti skipuleggjandi flokksstarfsins, en Luxembúrg var pólitískur leiðtogi flokksins. Hún lét og stundum til sín taka í rússneska sósíalistaflokkinum, og var mjög áberandi í hinum þýska. Þing Alþjóðasambands sósíalista sótti hún fyrst 1893, og vakti þegar athygli, einsog jafnan síðan.
1898 fluttist Lúxembúrg til Berlínar. Áður hafði hún gifst Þjóðverja, Gustav Wied, til að fá aðsetursleyfi. Brúðguminn var sonur vinkonu hennar, og þau kvöddust fyrir fullt og allt á ráðhúsströppunum, þegar eftir giftinguna. Í Þýskalandi bjó Lúxembúrg jafnan síðan. Hún lifði af ýmiskonar störfum fyrir sósíalistaflokkinn þýska, var ritstjóri sósíalistablaða, erindreki, fór mikið um og hélt ræður, en fékkst einkum við ritstörf. Þýski flokkurinn efldist stöðugt, og eftir að flokksskóli var stofnaður, 1906, kenndi hún við hann, einkum hagfræði. Hún var vel látinn kennari og líkaði starfið vel. Hvað eftir annað varð hún at þola fangelsi fyrir ummæli sín ýmis, lengst frá miðju ári 1916 til stríðsloka, rúmum tveimur árum síðar. Fangelsisbréf hennar eru fræg sem merkilegar ritsmíðar.

3. Ritstörf

Frægust var Lúxemburg og er fyrir rit sín. Þau eru mikil að vöxtum. Nær 50 bækur og bæklingar, hálft sjötta hundrað greina, 80 ræður og á annað þúsund bréfa er talið í ritskrá hennar á aldarfjórðungs skeiði. Að tiltölu er tæpur helmingur bæklinga og fjórðungur greina saminn á pólsku, auk þess eitthvað á rússnesku. Hitt var allt samið á þýsku, og tekur yfir sex þykk bindi. Ekki veit ég hvort pólsku ritin og rússnesku hafa verið gefin út i heild, né hve mikið af þeim hefur verið þýtt á vesturlandamál. Skv. ævisöguritara hennar, Nettl, eru þau þó síst ómerkari en hin þýsku, sem mun meira hefur borið á. Mest ber á stuttum blaðagreinum og ræðum. Þar koma sömu málefnin upp aftur og aftur, svo sem eðlilegt er i áróðursstarfi, pólitískri baráttu. En svo eru bæklingar og greinaflokkar, þarsem málin eru tekin ítarlega fyrir frá ýmsum hliðum. Nokkrir hinna kunnustu eru þýddir hér. Flest virðast rit Lúxembúrg ætluð almenningi, ekki gert ráð fyrir sérfræðiþekkingu, og hvað alla þessa drætti varðar, er hún mjög svipaður rithöfundur og t.d. jafnaldri hennar, Lenín. Að honum alveg ólöstuðum sýnist mér þó Lúxembúrg ólíkt aðgengilegri nútímalesendum. Hún hefur víðan sjóndeildarhring, er þó nákvæm þegar þess þarf, meinhæðin, skrifar ljóst og fjörlega. Þessi rit eru um pólitík, bæði almennt, og einnig mikið um baráttuaðferðir sósíalista. Hagfræðirit hennar eru og fræg. Auk fyrrnefnds doktorsrits er þar einkum að nefna Upphleðslu auðmagnsins (Die Akkumulation des Kapitals, 1913), svar við gagnrýni á það rit (Antikritik, birtist 1921), og Inngangur að þjóðhagfræði (Einführung in die Nationalökonomie, byggt á skólafyrirlestrum hennar, birtist 1925). Hér verður ekki fjallað um þessi rit, aðeins vikið að helstu stjórnmálaritum.
Það er eins með Lúxembúrg og aðra marxíska höfunda, að hún setti ekki fram samfellt kenningakerfi í neinu sérstöku riti. Hugmyndir hennar birtast á víð og dreif, eftir því sem hún þurfti að taka afstöðu til hlutanna. Antonio Gramsci hefur einhversstaðar sagt að marxisminn geti ekki komið fram öðruvísi en þannig í deiluritum það leiði af grundvallarandstöðu hans við ríkjandi þjóðfélag og menningu. Ekki veit ég aðra undantekningu frá þessari reglu en sagnritun (t.d. Marx um Frakkland, 18.brumaire o.fl., og Trotskí um rússnesku byltingarnar, 1905 og 1917).
Áratugum saman hefur Rósa Lúxembúrg verið lýsandi fordæmi í kvennabaráttunni, sönnun þess meðal annarra, að konur gætu náð jafnlangt og hinir fremstu karlar, fengju hæfileikar þeirra bara að njóta sín. Því er ástæða tilað nefna, að hún skrifaði sáralítið um kvennabaráttu sérstaklega. Hún taldi réttindabaráttu öreigakvenna nauðsynlegan þátt í baráttunni fyrir sósialisma, en jafnrétti kynjanna næðist ekki fyrren með honum.

Orðið endurskoðunarstefna heyrist nú ekki lengur nema sem skammaryrði, en auðvitað var það jákvætt fyrst. Því hver samþykkir ekki að endurskoða beri kenningar í ljósi reynslunnar? En orðið hefur afmarkaðri merkingu, það var haft um þær kenningar sem Edouard Bernstein leiddi af starfi þýska sósíalistaflokksins undir síðustu aldamót. En þær viku í veigamiklum atriðum frá kenningum Marx og Engels. Svo farið sé fljótt yfir sögu, héldu þeir Marx og Engels því fram, að söguleg þróun yrði við átök innri andstæðna kerfisins á hverju skeiði. Þannig hefði auðvaldskerfið vaxið framúr lénskerfinu, en tortímt því með skyndilegum kollsteypum í lykillöndum, í Englandi á 17. öld og í Frakklandi i lok 18. aldar. Þeir félagar sögðu að auðvaldskerfið byggi einnig yfir mótsögnum sem ekki yrðu leystar innan þess, heldur mögnuðust stöðugt. Þegar t. d. einhver framleiðslugrein skilar gróða, er fjárfest í henni stjórnlaust og umfram þarfir. Því dynur á viðskiptakreppa, afurðirnar ganga ekki út, framleiðslutækin liggja ónotuð, verkafólk gengur atvinnulaust og líður skort – vegna ofgnóttar á vörum! Samkeppnin leiðir og til þess að stórframleiðsla sigrast á smáiðju, iðjuhöldar neyðast til sem mestrar hagkvæmni, þeir verða að slá sér saman og verkaskiptingin verður æ fullkomnari. Framleiðsluferlið verður því félagslegra, sem kallað er, en beinist þó ekki að því að fullnægja þörfum almennings, heldur að því að framleiða sem mestan einkagróða handa tiltölulega fámennum hópi eigenda framleiðslutækjanna. Því skerpast pólar samfélagsins, æ fleiri eru vinna að því að framleiða þennan gróða, þeir eru þá arðrændir, eða öreigar öðru nafni (eiga ekki atvinnutæki, lifa af því einu at selja vinnuafl sitt). Þegar þeir átta sig á því, snúast þeir gegn kerfinu og steypa því loks með byltingu, koma á sósialisma, sem þróast til stéttlauss þjóðfélags. Um allt þetta má fræðast nánar í úrvalsritum Marx og Engels, sérstaklega má benda á smáritin :Laun, verð og gróði og Launavinna og auðmagn. Þau ættu að nægja sem undirstaða til að skilja rit Lúxembúrg; Félagslegar umbætur eða bylting.
Gegn þessu benti Bernstein á að alvarlegar viðskiptakreppur hefðu ekki komið í tuttugu ár, og að kerfið stefndi hreint ekki á hrun, þvert á móti væri ör uppbygging á flestum sviðum. Þetta mælir í sjálfu sér á engan hátt gegn greiningum Marx og Engels, einsog Lúxembúrg benti á. En Bernstein dró þá ályktun at auðvaldskerfið myndi ekki hrynja og þessvegna bæri að breyta því í sósíalisma með hægfara umbótum. Til þess bæri að efla verkalýðsfélög og samvinnufélög tilað ná æ meiri völdum í efnahagslífinu, sósíalistar ættu að stefna að þingmeirihluta í kosningum, en ekki á byltingu. Þegar sósíalistar næðu nógu miklum tökum á þinginu, gætu þeir sett lög sem þrengdu æ meir að auðherrunum, sviptu þá smámsaman völdum yfir fyrirtækjum sínum. Lagasetning um félagslegar umbætur ætti og smámsaman at koma á jöfnuði og öryggi almennings .
Lesendum hljóta at vera þessar hugmyndir vel kunnar, svo lengi hafa þær drottnað í málflutningi þeirra, sem nú telja sig sósíalista á Íslandi. Þær hafa verið leiðarljós flokka sósíaldemókrata síðan í fyrri heimsstyrjöld. Enn birtist ný útgáfa þessara kenninga á íslensku haustið 1979 í dönsku metsölubókinni Uppreisn miðjunnar (Oprør fra midten). En það varð fyrsta frægðarverk Rósu Lúxembúrg að tæta þessar kenningar í sundur. Það var 1898, er hún gaf út bæklinginn: Félagslegar umbætur eða bylting (Sozialreform oder Revolution, fyrsti hlutinn birtist fyrst sem greinaflokkur í tímariti, síðasti hlutinn líka). Þar sýnir hún framá að allar þessar stofnanir, sem áttu að þrengja að auðvaldskerfinu séu hluti þess eða mótaðar af því (um verkalýðsfélög og samvinnufélög fjallar hún í 3. og 7. k.). Einnig sýnir hún framá að þróun auðvaldskerfisins slævi ekki andstæður þess, einsog Bernstein taldi, heldur magni þær þvert á móti (2,k.).
En hversu oft sem þessar hugmyndir Endurskoðunar eru tættar sundur, rísa þær jafnharðan upp aftur í nýju gervi eða gömlu. Í grundvallaratriðum búum við enn við sömu samfélagsgerð og á 19. öld. Endurskoðunarstefnan er tilraun til að sætta í hugum manna þær æpandi andstæður, ranglæti og heimsku, sem blasa við í samfélaginu.
Séu menn einu sinni komnir á þá skoðun að þetta kerfi megi umskapa smámsaman, m.a. með lagasetningu, þá er næsta skref að þeir taki þátt í stjórn þess.
En um aldamótin var það flestum augljós fjarstæða að sósíalistar, yfirlýstir fjandmenn ríkjandi þjóðskipulags, sætu í stjórn auðvaldsríkis, sem ekkert væri þó annað en kúgunartæki ríkjandi stéttar. Það vakti því feikilegt uppistand þegar franski sósíalistinn Millerand tók sæti í ríkisstjórn Róttæka flokksins í Frakklandi á miðju ári 1899. Um það fjallaði Lúxembúrg í greinaflokki sínum: Vandkvæði sósíalista í Frakklandi (Die sozialistische Krise in Frankreich, 1900-1901). Þá sem nú voru nokkurnveginn sömu rökin færð fyrir þátttöku minnihlutaflokks sósíalista í borgaralegri samsteypustjórn. Það var til að fyrirbyggja annað verra, t. a. m. valdrán hersins, til að koma á félagslegum umbótum og verja ávinninga verkalýðsstéttarinnar, stjórnarþátttakan væri eðlilegt framhald af þingsetu sósíalista og starfi í bæjarstjórnum, o. s.frv. En Lúxembúrg sýndi fram á að þarna væri eðlismunur á, þingið væri baráttuvettvangur, en ríkisstjórn framkvæmdaaðilji, sem hlyti að fylgja samræmdri stefnu. Svigrúm fyrir félagslegar umbætur í auðvaldsþjóðfélagi takmarkist af nauðsyninni á að endurnýja vinnuaflið og af baráttuþreki verkalýðsstéttarinnar. En einmitt þetta baráttuþrek lami stjórnarþátttakan, og þá stóraukist hættan á valdráni því sósíalistar leiðist tilað réttlæta málamiðlanir sínar, þ. e. árásir ríkjandi stéttar á verkalýðinn. M. ö. o. , stjórnarþátttaka þeirra verði til að réttlæta auðvaldskerfið, en stjórnarandstaða sé eina leiðin tilað afhjúpa það kerfi fyrir verkalýðsstéttinni, virkja hana í baráttu gegn því og knýja þannig fram beinar, hagnýtar umbætur.
Meginatriði þessa máls um baráttuaðferðir innan þings og utan, löghelgaðar og aðrar, dregur Lúxembúrg svo saman í greinaflokkinum: Og þriðja sinn um belgísku tilraunina (Und zum dritten Male das belgische Experiment, 1901). Gildi þessara þriggja rita er mikið, en einkum neikvætt, þ.e. þau rífa niður ranghugrnyndir. Með þeim varð Lúxembúrg einn kunnasti leiðtogi vinstraarms þýska sósíalistaflokksins og raunar Alþjóðasambands sósíalista. Þar áttu þau Lenín samleið, þótt þau væru ósammála um ýmis mikilvæg atriði, einsog kemur fram hér á eftir. Hann var þá lítt kunnur.
Þorri sósíalistaflokksins tók afstöðu með Lúxembúrg gegn hægra armi endurskoðunarsinna, þ. á m, öll flokksstjórnin, "miðjan". Luxembúrg þótti þó æ meir sem hún gerði það af vanafestu, íhaldsemi, en ekki af byltingarhugsjón. Uppúr 1910 lenti hún því í miklum ritdeilum við Karl Kautsky, fræðilegan talsmann þessarar miðju (þar má einkum nefna rit hennar: Was weiter, Zeit der Aussaat, Ermattung oder Kampf, Erwiderung, öll frá 1910; Das Offiziösentum der Theorie, 1913). Þau eru afhjúpun á því hvernig flokkurinn sneiði hjá byltingarbaráttu, og á fánýtri réttlætingu Kautskys á því.
Upphaf fyrri heimstyrjaldar, 4. ágúst 1914, hefur verið kallað syndafallið í sögu sósíalismans. Þá kom á daginn, að þótt flestir sósíalistaflokkar hefðu hafnað endurskoðunarstefnunni opinberlega, var hún í rauninni drottnandi í þeim, því nú greiddu flestir þingmenn sósíalista styrjaldarlanda atkvæði með stríðsfjárveitingum.
Gegn þessari samstöðu sósíalista með borgarastétt eigin lands í heimsvaldastefnu skrifaði Lúxembúrg eitt frægasta rit sitt, Júníusbæklinginn, sem svo var kallaður eftir dulnefni höfundar (Junius: Die Krise der Sozialdemokratie ... Zürich 1916). Það er kerfisbundin afhjúpun þess hvílík blekking það væri að sósíalistar væru að verja eigið land, berjast gegn afturhaldinu, taka skárri kostinn o.þ.u.l. Einnig lagði hún línurnar um framtíðarstarf sósíalista. Lenín gagnrýndi þetta rit fyrir að gera ekki nóga grein fyrir orsökum endurskoðunarstefnunnar, og hversu djúptæk hún væri (L. Collected works, 22. bls. 305-19). Gegn þessum svikum hægrisósíalista beindust flest skrif Lúxembúrg 3-4 síðustu æviárin. Það voru stuttar greinar sem birtust í blöðum vinstrisósíalista, ólöglega framanaf (Spartakusbréf). Síðasta ritið hér er gott dæmi um þær greinar.
Um rússnesku byltinguna 1905 fjallar Lúxembúrg í bæklingi sínum: Fjöldaverkföll, flokkur og verkalýðsfélög (Massenstreik, Partei und Gewerkschaften, 1906). Einsog nafnið bendir til, fjallar hún þar um hvernig byltingin gangi fyrir sig, um hlutverk flokks, verkalýðsfélaga og sjálfsprottinna aðgerða alþýðu í henni, hvernig kjarabarátta tvinnast saman við stjórnmálabaráttu og alþýðan virkjast til sjálfskipulagningar. Ekki veit eg merkilegra rit um þetta efni. Trotskí skrifaði líka merkilega bók um þessa byltingu (hún heitir 1905 (í Penguinútgáfu)). En þar er allólíkt tekið á málum. Rit Lúxembúrg hefur verið gagnrýnt af Georg Lukács (Geschichte und Klassenbewusstsein, Luchterhand 1968, bls. 442-3) fyrir að þar komi ekki fram varanleiki andstæðna innan verkalýðsstéttarinnar. Annars ber hann mikið lof á Lúxembúrg, og þetta rit sérstaklega. Það gerir Antonio Gramsci líka (Selections from Prison Notebooks, Lawrence & Wishart 1971, bls. 233), en gagnrýnir það fyrir að gera of lítið úr meðvituðum, skipulegum aðgerðum i byltingunni, en það leiði til nokkurskonar efnahagslegrar nauðhyggju: "aðstæður" skipuleggi verkalýðsstéttina með leifturhraða.
Frægar eru ritdeilur Lúxembúrg og Leníns, og birtist hér eitt slíkt rit hennar: Skipulagsmál rússneskra sósialista (Organisationsfragen der russischen Sozialdemokratie, 1904). Þessi grein Lúxembúrg er skrifuð gegn kenningum Leníns um flokksskipulag, nánar tiltekið gegn bók hans: Eitt skref áfram, tvö afturábak, sem fjallar um þing rússneskra sósialista í London 1903, en þar varð upphaf flokka bolsévíka og mensevika. Lenín svaraði með stuttri grein: Eitt skref áfram, tvö afturábak, svar til R. L. Þar sakar hann Lúxembúrg um misskilning, rangtúlkun og almennt tal, sem snerti ekki viðfangsefnið. Mér sýnist af lestri þessara rita að Lenín hafi þarna á réttu að standa, gegn kenningum hans um gerð sósíalistaflokks sé þessi grein Lúxembúrg hreint vindhögg. Samt fannst mér rétt að birta hana af tveimur ástæðum.
Í greininni er margt merkilegt um endurskoðun og hún er því æskileg til uppfyllingar öðrum ritum í þessari bók.
Ýmsir hafa talið flokksgerð Leníns eina helstu ástæðu útkynjunar Sovétríkjanna, en Lúxembúrg hafi bent á hina réttu leið. Því er ástæða til að bera þetta saman, svo ég get helstu andmæla Leníns í athugasemdum.
Kenningum Lenníns um flokksgerð er helst að kynnast á íslensku í riti hans Hvað ber að gera (MM 1970). Þau tvö rit hans sem hér um ræðir hafa hinsvegar ekki birst á íslensku. Sú útgáfa þeirra, sem flestir munu eiga aðgang að á Íslandi er heildarútgafa verka hans á ensku: Collected works (7. bindi. Hið fyrra á bls. 201-423, en svar við þessari grein Lúxembúrg er á bls. 472-83).
Annað mjög frægt deilurit Lúxembúrg gegn bolsévíkum er: Rússneska byltingin. Gagnrýnin athugun (Die russische Revolution. Eine kritische Wurdigung) skrifað 1918 en birt 1922). Þar deilir hún á Lenín og Trotskí fyrir að afnema stjórnlagaþingið og fyrir hömlur á málfrelsi, fyrir að stórjörðum skyldi skipt upp i kot og fyrir undanlátsemi við (smáborgaralegar) kröfur um sjálfsákvörðunarrétt minnihlutaþjóða i rússneska rikinu. Ýmsir hafa lagt áherslu á að Lúxembúrg hafi skrifað þetta rit af vanþekkingu, einangruð i fangelsi, enda hafi hún ekki birt það sjálf (m. a. Lukács, tilv. rit, bls. 422-451). Lenín (Notes of a Publicist, CW 33, bls. 210) taldi hana hafa nálgast bolsévíka í fyrstnefndu atriðunum, sbr. og G. Badia, Bestimmung,bls. 203-7). Hinsvegar er vandséð hvenær hún hefði getað gengið frá þessu riti til birtingar á því viðburðaríka hálfa ári sem hún átti ólifað, og víst er að þessi viðhorf hafði hún mjög lengi haft. Öðrum þykir öll þessi gagnrýni hennar á bolsévíka mjög spámannleg, þarna hafi hún bent á þau grundvallarmein, sem síðan riðu byltingunni á slig. Enski sagnfræðingurinn E. H. Carr hefur skrifað geysimikla sögu rússnesku byltingarinnar. Þar leiðir hann rök að því, að það hafi verið veigamikill þáttur í sigri bolsévíka í borgarastyrjöldinni 1918-20, að þeir framfylgdu uppskiptingu jarðnæðis og sjálfsákvörðunarrétti minnihlutaþjóða (Carr: The bolchevik revolution I, bls.262-5. Pelican books, London 1966 o.s. Merkasta rit Leníns gegn Lúxembúrg um sjálfsákvörðunarrétt þjóða er frá 1916 (CW 22, bls, 320- 60, The discussion on self-determination summed up).
Ýmsir hafa sagt,að undir forystu Lúxembúrg hafi flokkur hennar (SDKPiL) lotið harðari miðstjórn en bolsévíkaflokkurinn (t.d. Knief: R.L.vivante, bls. 8). En eins og Agnoli segir (Bestimmung, bls.275): Það skiptir okkur minnstu hvaða kenning reyndist réttust við löngu liðnar aðstæður. Spurningin er, hvað er mest vekjandi við aðstæður okkar núna, og hversvegna.
Lúxembúrg hafði vissulega sín sérkenni, einsog aðrir marxískir höfundar, bæði hvað varðar viðfangsefni og viðhorf. En eg get ómögulega séð að þau séu meginatriði í ritum hennar. Rauði þráðurinn í þeim er marxísk byltingarstefna, sem hún beitti á þær aðstæður sem hún þurfti að glíma við. M. ö.o., ég get ómögulega séð að til sé neinn sérstakur "Lúxembúrgismi", sem aðgreinist frá marxismanum. Raunar álít ég hið sama um "Trotskisma" og "maóisma" – fram að 1969 í síðara tilvikinu.
Bæði í Fjöldaverkfall..., en einkum þó i síðasta ritinu, Röð og regla ríkja í Berlín (Die Ordnung herrscht in Berlin, 1919), fjallar Lúxembúrg um sigur og ósigur í baráttu verkalýðsstéttarinnar. Byltingin verði ekki gerð í einni atrennu, fyrstu tilraununum hljóti að lykta með ósigri. En einmitt af þessum misheppnuðu tilraunum læri verkalýðsstéttin, skipuleggist og eflist til lokasigurs. Ósigur sé nauðsynleg forsenda sigurs. Þetta varð síðasta rit Lúxembúrg. Daginn eftir að það birtist var hún handtekin og myrt af sveitum ríkisstjórnar - sósíaldemókrata. Eini þingmaður vinstrisósíalista, Karl Liebknecht, fór sömu för, en Leo Jogiches svo einnig, 10. mars. Þessi grein sýnir slíka sigurvissu í ósigrinum, að hún er hin bestu eftirmæli um Rósu Lúxembúrg sjálfa.

4. VIÐTÖKUR
Lúxembúrg var mjög áberandi og áhrifamikill rithöfundur meðan hún lifði. Ævisöguritari hennar telur að engin rit hafi snúið jafnmörgum til marxisma og hennar – á þeim tímum (Nettl: inngangur). En skjótt eftir dauða hennar var þeim varpað fyrir róða, og má segja að þau hafi legið flestum gleymd í fjörutíu ár. Ekki af því að ritin vörðuðu ekki fólk á þeim tímum, heldur kom annað til að minni hyggju. Heimshreyfing sósialista klofnaði í fyrri heimstyrjöld. Kratar höfðu auðvitað ekki áhuga á að birta afhjúpanir Lúxembúrg á borgaralegri stefnu þeirra. Heimshreyfing kommúnista hóf hana á stall sem píslarvott í baráttunni, en gat hinsvegar ekki fyrirgefið henni margra ára grundvallarandstöðu við Lenín , né áherslu hennar á sjálfsprottnar byltingaraðgerðir alþýðu gagnvart fylgispekt við flokksforystu byltingarsinna. Lenín vildi láta gera heildarútgáfu verka hennar, tilað ala upp kommúnista (CW 33, bls. 210), en reyndin varð sú, at menn töluðu fjálglega um persónuna, en lásu ekki ritin Goðsögnin huldi hugsuðinn. Það var ekki fyrr en byltingarólgan um 1966-9 leitaði valkosta við Stalín, að menn minntust Lúxembúrg, Trotskís og Gramscis. Síðan hafa rit þeirra allra breiðst mikið út, og umræður um þau vaxið að sama skapi. Sami áhugi hefur raunar beinst að ritum Marx, Engels, Lenín s og Maos, fyrir nú utan seinni höfunda, þetta er mjög fjölbreytileg leit

5. UM ÞESSA UTGÁFU
Hvernig á at velja í stutta bók úr aldarfjórðungs skrifum sívirks og víðfeðms höfundar? Úr verkum ljóðskálds er oft tekið sitt lítið af hverju, en það væri yfirborðsleg og því fráleit kynning á stjórnmálahugsuði. Því er þessi bók takmörkuð við eitt svið rita hennar: baráttuaðferðir sósialista í auðvaldsþjóðfélagi. Vonandi eru hér saman komin merkustu rit hennar um það efni, bæði ádeila á hinar þrálátu ranghugmyndir um átakalitla umbyltingu þjóðfélagsins og greining á eðlilegum framgangi byltingarinnar. En hitt ætti líka að hafa komið fram, at það þarf a. m. k. tvö bindi jafnstór þessu til að íslenskir lesendur fái nokkurnveginn fullnægjandi mynd af Rósu Lúxembúrg.
Þessi rit eru, einsog áður segir, á einkar aðgengilegu máli. En til að koma aðgengilegri þýsku yfir á aðgengilega íslensku þarf oft að umbylta málsgreinum. Þessi bók er að því skapi slæm heimild um stíl Lúxembúrg, en að öðru leyti var auðvitað lagt kapp á nákvæmni. Tvennt verður sérstaklega að nefna. Orðið Sozialdemokratie þýði ég: sósíalistar, því merking orðsins sósíaldemókratar hefur breyst svo mjög at villandi væri at nota það. Wissenschaftlicher sozialismus þýði ég: fræðilegur sósialismi, því Íslendingar gera greinarmun á fræðum og vísindum, sem ekki er gerður i daglegu máli þýsku (né heldur ensku, frönsku, o. s. frv.).
Ekki var hægt að gefa skýringar á öllum þeim mönnum, málefnum og atburðum, sem Lúxembúrg talaði um sem alkunn um aldamótin 1900, og eru það ekki lengur. Hið mikilvægasta er skýrt í neðanmálsgreinum, stundum ætti leitarforrit (ctrl F) að duga til að tína saman dreifðar upplýsingar. Ella er bara að fletta upp í alfræðiritum eða sögu þessara tíma. Sérstaklega má benda á kilju Jóhanns Páls Árnasonar: Þættir úr sögu sósíalismans (MM 1970).
Neðanmálsgreinar eru teknar eftir ritsafni Rósu, Gesammelte werke, nema þær séu merktar höfundi (RL) eða þýðanda. Þýðingin er og gerð eftir þeirri útgáfu. Farið er eftir seinni gerð ritanna Félagslegar umbætur... og Fjöldaverkfall.. . en í athugasemdum eru þeir kaflar 1. gerðar, sem sleppt var i 2. gerð. Bæði er það vegna þess hve 1. gerð Félagslegra umbóta er mikið á flugi, og víða í hana vitnað, og vegna þess hve merkileg þróun textans er. Það rit ber uppruna síns merki í því, að hver hluti var sér um kaflatal. En ég setti samfellt kaflatal á allt ritið tilað auðvelda tilvísanir.

6. FREKARI LESNING

Aðalútgáfa rita Rosu Lúxembúrg er
1. Rosa Luxemburg: Gesammelte werke I-V, Dietz Verlag, Berlin 1970-75. Raunar eru þetta sex bindi, því fyrstu tvo eru merkt I1 og I2. Þetta virðist mjög vönduð útgáfa, en gallinn er sá, að hér eru einkum þau rit sem Lúxembúrg frumsamdi á þýsku, fátt eitt er tekið af ritum sem hún samdi á pólsku og rússnesku. Þessi útgáfa er til á Landsbókasafni. Til uppfyllingar eru þá sum rit hennar þýdd úr pólsku:
2. Rosa Luxemburg: Internationalismus und Klassenkampf. Die polnischen Schriften. Neuwied, Berlin 1971. Hér munu vera merkustu rit hennar um þjóðernismál. Auk þess eru ýmis úrvöl á þýsku, en pólsk útgáfa rita hennar er:
3. Rosa Luxemburg: Wybor pism I-II, Varsjá 1959.
Tvær enskar þýðingar ýmissa rita hennar hefi ég haft til hliðsjónar við þessa þýðingu:
4. Rosa Luxemburg speaks. Pathfinder 1970.
5. Rosa Luxemburg: Selected political writings. M.R. Press, New York 1971.
Í báðum þessum útgáfum eru ýmis merk rit, sem hér eru ekki. Þar eru söfn þýðinga ýmissa manna. Því miður reyndust þær víða svo ónákvæmar, að beinlínis er villandi. Að sama skapi var góð reynsla af litlu úrvali á sænsku:
6. Rosa Luxemburg: Jag var, jag är, jag blir. Uddevalla 1966. Til á Landsbókasafni.

Helsta rit um ævi Lúxembúrg og störf (og aðalheimild þessa formála) er:
7. J.P. Nettl: Rosa Luxemburg. I-II, Oxford University Press, 1966.
Þetta rit er um 1000 bls. , geysifróðlegt, og raunar ómissandi þeim sem vilja kynna ser efnið (pólsk stjórnmálabarátta, ritskrár, fyrir nú utan annað. En gallar ritsins eru ekki tilkomuminni en kostirnir. Sum helstu rit Lúxembúrg afgreiðir Nettl röksemdalaust með sleggjudómum, t.d. hefur hann ekki annað að segja um Vandkvæði sósíalista... en að ritið sýni furðulegt þekkingarleysi. En mesta furðan finnst mér hve lítið skynbragð höfundur ber á þær stjórnmálakenningar, sem hann þó einlægt er að fjalla um. Sérstaklega verður þetta stingandi þegar hann fer að bera saman Lúxembúrg og Lenín. Skv. Nettl sjálfum er þýska gerðin af riti hans verulega bætt frá hinni ensku, amk. hvað fróðleik varðar. Enska útgáfan er til á Landsbókasafni.
Miklu merkilegri umfjöllun um stjórnmálahugmyndir Lúxembúrg, samband þeirra við samtíma hennar og nútímann hefi eg fundið í tveimur ritum (fyrir utan þau sem nefnd hafa verið i 3. k. inngangs):
8. Rosa Luxemburg oder die Bestimmung des Sozialismus. Beitrage von: C. Pozzoli, L. Basso, J. Fetscher, A.Cordova, D. Howard, G. Bedeschi, 0. Negt, G. Badia, J. Seifert, G. Haupt, J. Agnoli. M Suhrkamp Verlag, Frankfurt am Main 1974 ( Vitnað er til þessa rits í formála sem Bestimmung). Þetta eru nokkur erindi frá alþjóðlegri ráðstefnu um Luxemburg, sem haldin var i Reggio Emilia á Ítaliu í september 1973.
9. Rosa Luxemburg vivante. Des-jan.hefti tímaritsins Partisans (útgáfu hætt). Maspero, Paris, 1969. Greinar eftir: J. Knief, D. Bensaid, A. Nair, N. Boulte &J. Moiroux, M. Loewy, H. Mehringer & G. Meigner, G. Haupt, auk annars efnis.
Í þessum ritum er að finna tilvísanir i fjölmörg rit sem eg hefi ekki lesið og tel því ekki upp.

Lyon, feb.1980.

Örn Ólafsson.

Endurskoðunarstefnan

Gegn endurskoðunarstefnu

Þjóðfélagsumbætur eða bylting?

með viðauka: Varnarsveitir og hernaðarstefna.


Formáli.

Heiti þessa rits kann að vekja furðu við fyrstu sýn. Þjóðfélagsumbætur eða bylting? Geta þá sósíalistar verið á móti þjóðfélagsumbótum? Eða geta þeir litið svo á að þær séu í mótsögn við þjóðfélagsbyltinguna, umbyltingu ríkjandi skipulags, sem er lokatakmark sósíalista? Vissulega ekki. Sósíalistum er dagleg barátta fyrir þjóðfélagsumbótum, fyrir bættri stöðu vinnandi fólks á grundvelli ríkjandi skipulags, fyrir auknu lýðræði þvert á móti eina aðferðin til að leiða stéttabaráttu öreiganna og stefna að markinu: að ná stjórnmálavöldum og afnema launavinnukerfið. Í augum sósíalista er samhengi þjóðfélagsumbóta og byltingar órjúfanlegt, því baráttan fyrir þjóðfélagsumbótum er aðferð þeirra, en þjóðfélagsbylting markmiðið.
Þessir tveir þættir verkalýðsbaráttu eru fyrst settir fram sem andstæður í fræðum Eduard Bernstein, eins og hann rekur þau í greinum sínum: Viðfangsefni sósíalista í Nýrri tíð 1897-8, og sérstaklega í bók sinni: Forsendur sósíalisma og verkefni sósíalista. Í öllum þessum fræðum felst í rauninni ekkert annað en ráðlegging um að gefa þjóðfélagsbyltinguna, takmark sósíalista, upp á bátinn, og á hinn bóginn að gera þjóðfélagsumbætur að takmarki stéttabaráttunnar í stað þess að þær séu tæki hennar. Bernstein hefur sjálfur orðað skoðanir sínar skýrast og skarpast er hann reit: " Þetta takmark, hvað svo sem það kann að vera, er mér alls ekki neitt, hreyfingin allt".
En lokatakmark sósíalista er eina mikilvæga atriðið sem greinir þá frá borgaralegum lýðræðissinnum og borgaralegri róttækni; það eina sem breytir allri verkalýðshreyfingunni úr því að stagla lítilþæg bætur á auðvaldsskipulagið, og bjarga því þannig. Í staðinn leiðir þetta lokatakmark til stéttabaráttu gegn þessu skipulagi, til að afnema það. Því er spurningin: Þjóðfélagsumbætur eða bylting, í skilningi Bernsteins, jafnframt fyrir sósíalista spurningin: Að vera eða ekki vera. Allir flokksfélagar verða að gera sér ljóst, að ágreiningurinn við Bernstein og félaga hans snýst ekki um eina eða aðra baráttuaðferð, ekki um þessa herstjórnarlist eða hina, heldur hreint og beint um tilveru sósíalískrar hreyfingar.
Við fyrstu sýn rits Bernsteins mega þetta virðast ýkjur. Er ekki Bernstein sífellt að tala um sósíalista og takmark þeirra, endurtekur hann ekki oft og greinilega að einnig hann stefni að lokatakmarki sósíalista, aðeins í annarri mynd, leggur hann ekki sérstaka áherslu á að hann viðurkenni núverandi starf sósíalista nær algerlega? Vissulega er þetta allt satt. En jafnsatt er hitt, og hefur alltaf verið í þróun fræðikenninga og stjórnmála, að hver ný stefna fylgir framan af þeirri stefnu sem áður réði, einnig þegar hún er henni í rauninni alveg andstæð. Hún lagar sig í upphafi að því formi sem hún finnur fyrir, talar málið sem var talað áður en hún kom til. Það er ekki fyrr en með tíð og tíma að nýji kjarninn kemur fram úr gömlu umbúðunum og stefnan nýja finnur sín eigin form, sitt eigið mál.
Það væri að vanmeta afl fræðilegs sósíalisma að vænta þess af andstöðunni gegn honum að hún setti innsta eðli skýrt og ótvírætt fram frá fyrstu tíð, af algerri samkvæmni, að hún afneitaði opinberlega og skilmálalaust fræðilegum grundvelli sósíalista. Sá sem nú vill heita sósíalisti, en samt berjast gegn kenningum Marx, stórkostlegasta afreki mannsandans á þessari öld, hann verður að veita þeim þá ómeðvituðu hyllingu að segja sig sjálfan fyrst og fremst vera fylgismann þessara kenninga, og leita svo í þeim sjálfum að fótfestu til að berjast gegn þeim. Þá baráttu gegn þeim verður hann að kalla hreina framþróun þessara kenninga. Við megum því ekki láta þessi ytri form blekkja okkur, við verðum að leiða í ljós kjarnann í kenningum Bernsteins, og það er einmitt brýn nauðsyn fyrir hinn mikla fjölda iðnverkafólks í flokki okkar.
Ekki er til grófari móðgun, meiri lítillækkun við verkalýðinn, en sú fullyrðing að fræðilegar deilur seu bara fyrir "menntamenn". Fyrir löngu sagði Lasalle: Þá fyrst þegar vísindi og verkalýður, þessir andstæðu pólar samfélagsins, sameinast, munu þeir brjóta niður allar menningarlegar hindranir með járnsterkum örmum sínum. Gjörvallt afl verkalýðshreyfingar nútímans hvílir á fræðilegum skilningi.
En þessi skilningur er verkalýðnum hálfu mikilvægari í því efni sem hér ræðir, því það snýst beinlínis um hann og áhrif hans á hreyfinguna, því það er hann sem hér er ógnað. Fræðileg útgáfa Bernsteins á hentistefnustraumnum í flokki okkar er ekkert annað en ómeðvituð tilraun til að tryggja sigur þeirra smáborgaralegu hópa sem komið hafa í flokkinn, til að móta starf og markmið flokksins í þeirra anda. Spurningin um þjóðfélagsumbætur og byltingu, um takmarkið og hreyfinguna er, frá annarri hlið séð, spurningin um hvort verkalýðshreyfingin skuli hafa smáborgaralegt eðli eða öreigaeðli.
Því er það einmitt í hag öreigafjöldans í flokkinum að fást sem ákafast og nákvæmast við þær fræðilegu deilur sem nú standa gegn endurskoðunarstefnunni. Svo lengi sem fræðilegur skilningur er bara forréttindi fáeinna "menntamanna" í flokknum, er hann stöðugt í þeirri hættu að lenda á villigötum. Þá fyrst þegar hin mikla verkalýðsstétt sjálf tekur sér í hönd hvasst og traust vopn fræðilegs sósíalisma, þá munu allar smáborgaralegar hneigðir , allir hentistefnustraumar renna út í sandinn. Þá verður líka hreyfingin komin á öruggan, fastan grundvöll. "Fjöldinn sér um það".

Berlin 18. apríl 1899 .
Rósa Luxemburg.


Fyrri hluti.


Aðferð Bernsteins.

Séu fræðikenningar endurspeglun mannsheilans á fyrirbærum umheimsins, þá verður andspænis nýjustu kenningum Eduard Bernsteins að bæta við við: oft eru þær spéspeglun. Kenning um að sósíalisminn komist á fyrir þjóðfélagsumbætur - á skeiði Stumm-Posadowsky, - eftir að þjóðfélagsumbætur hafa endanlega lognast út af í Þýskalandi, kenning um að verkalýðsfélögin nái valdi á framleiðsluferlinu - eftir ósigur ensku vélsmiðanna, kenning um þingmeirihluta sósíalista - eftir stjórnarskrárbreytinguna í Saxlandi og árásirnar á almennan kosningarétt til ríkisþingsins! En þungamiðja skýringa Bernsteins liggur að minni hyggu ekki í skoðunum hans um nærtæk verkefni sósíalista, heldur í því sem hann segir um hlutlæga þróun auðvaldssamfélagsins, en vissulega er það í nánu sambandi við aðrar skoðanir hans.
Samkvæmt Bernstein gerir þróun auðvaldskerfisins æ ólíklegra að það hrynji. Það sýni stöðugt meiri aðlögunarhæfni, auk þess sem framleiðslan verði sífellt margbrotnari. Aðlögunarhæfni auðvaldskerfisins birtist samkvæmt Bernstein í fyrsta lagi í því, að almennar kreppur hverfi vegna þróunar lánakerfisins, atvinnurekendasambanda, samgangna og fréttaþjónustu. Í öðru lagi birtist þessi aðlögunarhæfni í varanleika millistéttanna vegna þess að framleiðslugreinar verða sífellt margbrotnari og stórir hópar öreigastéttar hefjist upp í miðstéttina. Í þriðja lagi loks, batni staða öreigastéttarinnar efnahagslega og pólitískt, vegna baráttu verkalýðsfélaganna.
Af þessu leiðir þá almennu viðmiðun fyrir beina baráttu sósíalista að þeir eigi ekki að vinna að því að taka pólitískt ríkisvald, heldur að því að bæta stöðu verkalýðsstéttarinnar og að koma á sósíalisma, ekki við félagslega og pólitíska kreppu, heldur með því að auka smám saman samfélagslegt eftirlit og með því að framkvæma hugsjónir samvinnuhreyfingarinnar smám saman.
Bernstein sjálfur sér ekkert nýtt í skilgreiningum sínum, hann álítur öllu heldur að þær séu í samræmi við einstakar athugasemdir Marx og Engels sem og við almenna stefnu sósíalista hingað til. En að mínu áliti er naumast hægt að neita því við nánari athugun skoðana hans að þær eru raunverulega í grundvallarandstöðu við hugsanagang fræðilegs sósíalisma.
Fælist það eitt í endurskoðun Bernsteins að þróun auðvaldskerfisins yrði miklu hægari en við höfum almennt vænst, þá þýddi það í rauninni aðeins frestun á pólitískri valdatöku öreigastéttarinnar, og af því leiddi aðeins eitthvað hægari gang baráttunnar.
En svo er ekki. Það sem Bernstein dregur í efa, er ekki hraði þróunarinnar, heldur sjálf þróunarleið auðvaldssamfélagsins og þar með umskiptin til sósíalisma.
Kenning sósíalista hefur hingað til gert ráð fyrir að sósíalísk umbylting myndi hefjast við almenna, eyðileggjandi kreppu. En hér verður að aðgreina tvennt: meginhugsunina í þessu og ytra form hennar.
Hugsunin er að auðvaldskerfið sjálft muni á vissum tímamótum liðast sundur vegna eigin mótsagna, verða ómögulegt. Gildar ástæður voru fyrir því að mínu áliti að menn skyldu hugsa sér þessi tímamót í mynd almennrar, lamandi viðskiptakreppu. Það er þó aukaatriði, snertir ekki grundvallarhugmyndina.
Því fræðileg skilgreining sósíalismans byggist sem kunnugt er, á þrennskonar afleiðingum auðvaldsþróunar: fyrst og fremst á vaxandi stjórnleysi efnahagslífs auðvaldsins sem leiðir óhjákvæmilega til tortímingar þess, í öðru lagi á því að framleiðsluferlið verður æ félagslegra, en það leggur beinlínis grunninn að samfélagsskipan framtíðarinnar, og í þriðja lagi á vaxandi skipulagningu öreigastéttarinnar og stéttarvitund hennar, en það er virkur þáttur í komandi byltingu.
Fyrstnefndur burðarás fræðilegs sósíalisma er sá sem Bernstein fjarlægir. Því hann staðhæfir, að þróun auðvaldsins stefni ekki að almennu hruni efnahagslífsins.
En með þessu afneitar hann ekki bara ákveðinni mynd tortímingar auðvaldsins, heldur sjálfri tortímingunni. Hann segir berum orðum: "Því mætti nú til svara, að þegar talað er um hrun nútímasamfélags sé átt við meira en almenna viðskiptakreppu, meiri en áður hefur verið, nefnilega algert hrun auðvaldskerfisins, vegna eigin mótsagna þess". Og því svarar hann: "Algert hrun nútíma-framleiðslukerfis, nokkurnveginn samtímis, verður ekki líklegra við vaxandi þróun samfélagsins, heldur ólíklegra, því við hana eykst aðlögunarhæfni þess annarsvegar, en hinsvegar eða samtímis þessu gerir hún iðnaðinn margbrotnari".
En þá vaknar spurningin mikla: Hversvegna og hvernig komust við þá að takmarki viðleitni okkar? Frá sjónarhorni fræðilegs sósíalisma birtist söguleg nauðsyn á sósíalískri umbyltingu umfram allt í vaxandi stjórnleysi auðvaldskerfisins, sem þrengir því í algerar ógöngur. En fallist menn á það hjá Bernstein að þróun auðvaldsins stefni ekki að hruni þess, þá hættir sósíalisminn að vera hlutlægt nauðsynlegur. Af burðarásum fræðilegrar skilgreiningar hans verða þá aðeins eftir hinar tvær afleiðingar auðvaldsskipulagsins; félagslegt framleiðsluferlið og stéttarvitund öreiganna. Þetta hefur Bernstein líka í huga þegar hann segir:
"Hugmyndaheimur sósíalista missir alls ekkert í sannfæringarkrafti [þegar kenningunni um hrun er rutt frá; R.L]. Því nánar að gætt, hvað felst í þeim öflum sem ég hefi talið að útrýmdu gömlu kreppunum eða umbreyttu þeim mjög? Þau eru öll forsendur þess að framleiðsla og dreifing verði félagsleg, og að nokkru leyti upphaf þess."
Við athugun kemur fljótlega i ljós, að einnig þetta er ranglega ályktað. Hvaða þýðingu hefur það sem Bernstein kallar aðlögunartæki auðvaldsins: sölusambönd, lánakerfi, bætt samgöngukerfi, bætt kjör verkalýðsstéttarinnar o. s. frv. ? Augljóslega þá að afnema innri andstæður efnahagslífs auðvaldsins eða slæva þær a.m.k., hindra að þær þróist og skerpist. Útrýming kreppu þýðir þannig afnám andstæðna milli framleiðslu og dreifingar á auðvaldshátt. Bætt staða verkalýðsstéttarinnar, a.n.l. sem slíkrar, a.n.l. að hún færist upp í millistétt, þýðir að andstæðurnar milli auðmagns og vinnuafls slævist. En ef sölusambönd, lánakerfi, verkalýðsfélög o. s. frv. upphefja andstæður auðvaldsins, þ.e. bjarga auðvaldskerfinu frá hruni, viðhalda því - þessvegna kallar Bernstein þau "aðlögunartæki"- hvernig geta þau þá jafnframt verið forsendur sósíalismans og að nokkru leyti upphaf"hans? Greinilega aðeins þannig að þau auki félagslegt eðli framleiðslunnar. En þar sem þau viðhalda henni í auðvaldsmynd, gera þau þvert á móti óþarft að gera þessa félagslegu framleiðslu sósíalíska. Upphaf sósíalisma og forsendur hans geta þessi öfl því einungis verið hugmyndalega, en ekki sögulega. Þ. e. á grundvelli þeirra hugmynda sem við gerum okkur um sósíalisma vitum við að þau eru skyld honum, en í rauninni er ekki nóg með að þau leiði ekki til byltingar, heldur gera þau hana óþarfa. Eina forsenda sósíalismans yrði þá stéttarvitund öreiganna. En einnig hún væri þá ekki einfaldlega andleg endurspeglun andstæðna auðvaldsins sem skerpast æ meir, og komandi hruns þess, því aðlögunartækin hindra það. Sósíalisminn kemst þá á af hreinni hugsjón, sannfæringarkraftur hennar felst þá í þeirri fullkomnun sem menn hugsa sér að búi í honum.
Í stuttu máli sagt, eftir þessari leið öðlumst við rök fyrir stefnu sósíalista í "hreinum skilningi" það er, einfaldar sagt, hughyggjurök, en hlutlæg nauðsyn, þ.e. tilvísun til gangs efnislegrar, samfélagslegrar þróunar fellur brott. Kenning endurskoðunarsinna stendur frammi fyrir vali. Annað hvort verður sósíalísk umbylting eftir sem áður vegna innri andstæðna auðvaldskerfisins, þá þróast þessar andstæður með kerfinu og óhjákvæmileg afleiðing þess verður hrun, einhvern tíma í einni eða annarri mynd. En þá eru "aðlögunartækin" óvirk og hrunkenningin rétt. Eða þá "aðlögunartækin" nægja raunverulega til að hindra hrun auðvaldskerfisins, gera því fært að lifa af, upphefja þá andstæður þess, en þá hættir sósíalisminn að vera söguleg nauðsyn og hann getur þá verið hvað sem vera skal, nema afleiðing af efnislegri þróun samfélagsins. Þessi vandi leiðir til annars: annað hvort hafa endurskoðunarsinnar rétt fyrir sér hvað varðar þróunarleið auðvaldsins og þá breytist sósíalísk umbylting samfélagsins í draumsýn, eða þá að sósíalisminn er engin draumsýn, en þá fær kenningin um "aðlögunartækin" ekki staðist. That is the question, það er spurningin.


2.
Aðlögun auðvaldskerfisins.

Mikilvægustu tækin til að laga efnahagslíf auðvaldsins að þörfum þess samkvæmt Bernstein eru lánakerfið, bætt samgöngutæki og samtök atvinnurekenda.
Ef við nú hugum fyrst að lánakerfinu, þá hefur það margskonar hlutverk í efnahagslífi auðvaldsins en mikilvægast er, eins og alkunna er, að auka útþenslumöguleika framleiðslunnar, að annast dreifingu og auðvelda hana. Auðvaldsframleiðsla hefur innbyggða hneigð til takmarkalausrar útþenslu, en hún rekst á takmörk einkaeignarréttarins, tiltölulega þröng mörk einkaauðmagnsins. Þá birtist lánakerfið sem tæki til að yfirvinna þessi takmörk á auðvaldshátt, að sameina margskipt einkaauðmagn í eitt, - hlutafélög og veita einum auðherra vald yfir auðmagni annarra - iðnlán. Sem viðskiptalán hraðar það hinsvegar vöruskiptum, sem sé straumi fjármagnsins aftur inn í framleiðsluna, það hraðar allri hringrás framleiðsluferlisins. Auðséð er hvaða áhrif þessi tvö mikilvægustu hlutverk lánakerfisins hafa á kreppumyndun. Alkunna er, að kreppur stafa af andstæðunum milli útþenslugetu og útþensluhneigðar framleiðslunnar annarsvegar og takmarkaðrar neyslugetu hinsvegar. Því er lánakerfið, samkvæmt ofansögðu, hreint úrvalstæki til að magna þessar andstæður sem oftast í sprengingu. Framar öllu eykur það útþenslugetu framleiðslunnar óskaplega og myndar innra hreyfiafl til að reka hana sífellt út yfir takmörk markaðsins. En það er tvíeggjað sverð. Sem þáttur í framleiðsluferlinu, magnaði það upp offramleiðslu. En í kreppunni þegar það er notað til vöruskipta slær það þeim mun betur niður þau framleiðsluöfl, sem það sjálft vakti upp. Við fyrstu merki stöðnunar skreppa lánsmöguleikar saman, bregðast dreifingarkerfinu þegar þeirra þyrfti nauðsynlega, reynast sem sagt áhrifalausir og tilgangslausir þar sem þá er enn að hafa og skerða þannig neyslugetuna niður í lágmark meðan kreppan stendur.
Fyrir utan þessar tvær mikilvægustu afleiðingar hefur lánakerfið enn margvísleg áhrif á kreppumyndun. Það er ekki einungis tæki til að veita auðherra umráð yfir auðmagni annarra, heldur rekur hann líka til að fara djarflega og tillitslaust með eignir annarra, semsagt í hæpið gróðabrall. Ekki aðeins skerpir þessi ótrúi hringrásarhvati kreppuna, heldur vekur hana einnig og útbreiðir, þar sem hann breytir hringrásinni í afar margbrotið og tilbúið kerfi, sem hefur sem minnst af málmpeningum að grundvelli og leiðir því til truflunar hennar af minnsta tilefni.
Því fer þá svo víðsfjarri að lánakerfið dugi til að milda kreppur, hvað þá útrýma þeim, að það er þvert á móti sérlega sterkur þáttur í myndun kreppu. Og þetta getur ekki öðruvísi verið. Almennt talað er sérstakt hlutverk lánakerfisins ekkert annað en að reka hinn minnsta stöðugleika burt úr hverjum krók og kima auðvaldskerfisins og koma alls staðar inn sem mestum sveigjanleika, gera öll auðvaldsöfl sem mest teygjanleg, afstæð og næm. Það er augljóst að við þetta verður hættara við kreppum, og þær örðugri, þær eru ekkert annað en endurtekinn árekstur andstæðra afla í efnahagslífi auðvaldsins.
En þetta leiðir okkur þegar að hinni spurningunni, hvernig lánakerfið getur yfirleitt birst sem aðlögunartæki auðvaldskerfisins. Í hvaða sambandi og hvaða mynd sem menn hugsa sér "aðlögun" með hjálp lánakerfisins, getur hún aðeins falist í því að einhverjar andstæður efnahagslífs auðvaldsins séu jafnaðar, einhverjar andstæður þess upphafnar eða slævðar og hinum heftu öflum þannig einhvers staðar veitt útrás. En í efnahagslífi auðvaldsins nú á tímum er það einmitt lánakerfið sem magnar allar andstæður þess sem mest. Það magnar andstæður framleiðsluhátta og dreifingarhátta, því það spennir framleiðsluna til hins ítrasta, en lamar dreifinguna af minnsta tilefni. Það magnar andstæður framleiðsluhátta og eignunarhátta, því það aðskilur framleiðslu frá eign, því það gerir framleiðsluauðmagnið félagslegt, en hluta gróðans breytir það í vexti af auðmagni, semsagt í hreina eignakröfu. Það magnar andstæður eignar og framleiðsluhátta, því með ofríki sviptir það marga smáa auðherra eignum þeirra og sameinar óskapleg framleiðsluöfl á fáar hendur. Það magnar andstæður milli félagslegs eðlis framleiðslunnar og einkaeignar auðvaldsins, því það gerir ríkinu nauðsynlegt að grípa inn í framleiðsluna (hlutafélög).
Í stuttu máli sagt, lánakerfið endurskapar allar helstu andstæður auðvaldsheimsins, leiðir þær út í öfgar, afhúpar ófullkomleika hans, eykur hraðann á leið hans til eigin tortímingar, hrunsins. Fyrsta aðlögunartæki auðvaldsins hvað lánakerfið varðar, þyrfti þessvegna að vera að afnema lánakerfið, hverfa aftur fyrir upphaf þess. Eins og það er, er það ekki aðlögunartæki, heldur mjög byltingarsinnað eyðileggingartæki. Einmitt þetta byltingareðli lána¬kerfisins, að það yfirstígur auðvaldið, hefur leitt til áætlana um endurbætur með sósíalískum blæ, og valdið því að miklir talsmenn lánakerfisins hafa virst ýmist spámenn eða ræflar, svo sem Marx orðaði það.
Sama blekkingin reynist við nánari skoðun annað "aðlögunartæki" auðvalds¬framleikslunnar, samtök atvinnurekenda. Með því að koma reglu á framleiðsluna eiga þau samkvæmt Bernstein að stöðva stjórnleysið og komast hjá kreppum. Þróun samsteypna og sambanda hefur margvísleg hagfræðileg áhrif, og hefur raunar ekki verið rannsökuð. Þetta vandamál verður aðeins leyst með aðferðum Marx. En svo mikið er alltént ljóst að aðeins yrði hægt að segja að sam¬bönd atvinnurekenda reistu skorður við stjórnleysi auðvaldsins i þeim mæli sem samsteypur, auðhringir o. s.frv. yrðu almennt drottnandi mynd fram¬leiðslunnar. En einmitt það er útilokað af sjálfu eðli samsteypnanna. Efnahags¬legur megintilgangur atvinnurekendasambanda og áhrif felast í því að auka hlut einnar iðngreinar í þeim gróða sem er að hafa á vörumarkaðinum, með því að útiloka samkeppnisaðilja innan greinarinnar. Samtökin geta aukið gróðahlutfallið í einni iðngrein einungis á kostnað annarra, og því geta þau einmitt með engu móti orðið almenn. Yrðu þau þanin út á allar helstu framleiðslugreinar, misstu þau marks.
En einnig innan raunverulegra marka atvinnurekendasambanda eru áhrif þeirra þveröfug við að útrýma stjórnleysi í iðnaðinum. Umræddri hækkun gróðahlutfallsins ná samsteypurnar venjulega þannig á innra markaði að þann hluta auðmagnsins, sem þær þurfa ekki heima fyrir, láta þær framleiða fyrir útlönd með miklu lægra gróðahlutfalli, þ.e. selja vörur sínar ódýrar. Afleiðingin er harðari samkeppni erlendis, aukið stjórnleysi á heimsmarkaðinum, þ.e. einmitt andstæða þess sem stefnt var að. Dæmi þessa er ástandið í sykuriðnaðinum núna.
Loks eru atvinnurekendasambönd aðeins millibilsástand framleiðsluhátta auðvaldsins, ákveðið stig auðvaldsþróunar. Svo sannarlega! Þegar allt kemur til alls eru samsteypur eiginlega tæki framleiðsluhátta auðvaldsins til að halda aftur af hinni örlagaríku lækkun gróðahlutfallsins – í einstökum framleiðslugreinum. En hvaða aðferð nota samsteypurnar í þessum tilgangi? Í rauninni er aðferðin einungis að láta hluta upphlaðins auðmagns ónotaðan, þ, e. sama aðferð og notuð er í annarri mynd í kreppum. En þvílíkt lyf líkist sjúkdómnum einsog einn regndropi líkist öðrum, og getur aðeins talist illskárra að vissu tímamarki. Fari nú sölumarkaðurinn að þrengjast þegar heimsmarkaðurinn hefur verið ræktaður til hins ítrasta og gjörnýttur af auðvaldslöndum í samkeppni og greinilega er ekki hægt að neita því að fyrr eða síðar kemur að þeim tíma, þá neyðast menn tilað láta svo stóran hluta auðmagnsins ónotaðan, að lyfið sjálft breytist í sjúkdóm og það auðmagn sem samtökin höfðu gert svo félagslegt, breytist aftur í einka¬auðmagn. Þegar orðið er mun erfiðara en áður að finna sér svolítið olnboga¬rými á sölumarkaðinum, þykir hverjum sem eitthvert auðmagn á, betra að freista gæfunnar á eigin spýtur, Samtökin hljóta þá að springa einsog sápukúlur og víkja fyrir frjálsri samkeppni í öflugri mynd.3
Á heildina litið birtast þá einnig samsteypurnar einsog lánakerfið sem sérstök þróunarstig, sem endanlega magna einungis stjórnleysi auðvaldsins, leiða innbyggðar andstæður þess fram í dagsljósið og þroska þær. Samsteypurnar skerpa andstæður framleiðsluhátta og dreifingarhátta með því að magna baráttu framleiðenda og neytenda til hins ítrasta, einsog sést nú best í Bandaríkjunum. Þær skerpa ennfremur andstæður framleiðslu- og eignunarhátta, er þær stilla verkalýðnum upp andspænis ofurvaldi skipulagðs auðmagns og efla þannig andstæður auðmagns og vinnuafls eins og mögulegt er.
Þær skerpa loks and¬stæður efnahagslífs auðvaldsins á heimsmælikvarða og þjóðareðlis auðvalds¬ríkja, þarsem þeim fylgir almennt tollastríð, og þannig magna þær úlfúð milli einstakra auðvaldsríkja til hins ítrasta. Við bætast feiknleg byltingaráhrif samsteypnanna á samþjöppun framleiðslunnar, tæknilega fullkomnun o.s.frv.
Þannig koma fram endanleg áhrif samsteypna og samlaga á efnahagslíf auðvaldsins. Ekki aðeins eru þær ekkert "aðlögunartæki", sem þurrki út andstæður þess, heldur eru þær eitt þeirra tækja sem það hefur sjálft skapað til að auka á eigið stjórnleysi, til að skera úr milli andstæðra afla þess, til að flýta fyrir eigin endalokum.
En ef lánakerfið , samsteypurnar og því um líkt ekki útrýmir stjórnleysi efna¬hagslífs auðvaldsins, hvernig stendur þá á því að síðastliðna tvo áratugi, síðan 1873 hafa ekki orðið neinar almennar viðskiptakreppur? Er það ekki til marks um að framleiðsluhættir auðvaldsins hafi a.m. k. í aðalatriðum raun¬verulega "aðlagast" þörfum samfélagsins og að skilgreining Marx sé úrelt?
Svarið kom beint á eftir spurningunni. Ekki var Bernstein fyrr búinn að varpa kreppukenningu Marx á haugana, 1898, en heiftúðug almenn kreppa braust út, árið 1900, og 1907 kom önnur kreppa frá Bandaríkjunum yfir Evrópu. Háværar staðreyndirnar slógu þannig niður kenninguna um ”aðlögun” auðvaldskerfisins. Jafnframt sannaðist, að þeir sem fórnuðu kreppukenningu Marx, einungis af því hún hafði brugðist á tveimur áætluðum ”gjalddögum”, höfðu villst á kjarna þessarar kenningar, og óverulegu, ytra formeinkenni, að hún kæmi á tíu ára fresti. En þegar Marx og Engels töluðu um tíu ára hringrás nútímaiðnaðar auðvaldsins á 7. og 8. áratuginum, þá voru þeir aðeins að geta staðreyndar, sem byggðist alls ekki á neinum náttúrulögmálum, heldur á vissum sögulegum aðstæðum, sem tengdust því að ungt auðvaldskerfið þandi út áhrifasvæði sitt í stökkum.4) Og reyndar var kreppan 1825 afleiðing hinna miklu framkvæmda við gatnagerð, skipaskurði og gasstöðvar næsta áratug á undan, einkum í Englandi þar sem kreppan varð. Næsta kreppa, 1836-9 var einnig afleiðing stórkostlegra framkvæmda við ný samgöngutæki. Kreppan 1847 stafaði einsog alkunna er af óskaplegum járnbrautarframkvæmdum í Englandi (1844-47 þ. e. á einungis þremur árum veitti þingið leyfi fyrir nýjum járnbrautum fyrir 11/2 milljarð Taler!). Í öllum þremur tilvikum voru það þá ýmsar myndir nýskipanar efnahagslífs auðvaldsinssem leiddi til kreppu, vegna þess að nýr grundvöllur hafði verið lagður undir auðvaldsþróunina. 1857 hlýst kreppan af því að skyndilega opnaðist nýr mark¬aður fyrir evrópskan iðnvarning í Ameríku og Astralíu þegar þar fundust gullnámur. Í Frakklandi hlaust hún af járnbrautarframkvæmdum, er það fylgdi Englandi ( 1852-6 voru lagðar nýjar járnbrautir í Frakklandi fyrir 11/4 milljarð franka). Kreppan mikla 1873 er loks, einsog alkunna er, bein afleiðing nýskipanar, fyrstu stökkþróunar stóriðnaðarins í Þýskalandi og Austurríki, sem leiddi af stjórnmálaviðburðunum 1866 og 1871.
Það var því ævinlega skyndileg víkkun á leiksviði efnahagslífs auðvaldsins sem olli umliðnum viðskiptakreppum og ekki þrenging þess, ekki að þetta efnahagslíf væri komið í þrot. Það reynist þá vera yfirborðsleg tilviljun að umliðnar alþjóðlegar kreppur urðu einmitt á tíu ára fresti. Yfirlit Marx um uppkomu kreppna, einsog hann setti það fram í I. og III. bindi Auðmagnsins og Engels í Anti-Dühring, á aðeins að því leyti við umliðnar kreppur, að það sýnir innri hreyfiöfl allra kreppna, djúpar, almennar orsakir þeirra, hvort sem þær svo koma á 10, 5, 20 eða 8 ára fresti. En það sannar best ágalla kenninga Bernsteins, að síðasta kreppan, 1907-8, geisaði mest, einmitt í því landi þar sem hin frægu "aðlögunartæki" auðvaldsins hafa best þróast, lánakerfi, fréttaþjónusta og auðhringar.5) Sú hugmynd að auðvaldsframleiðslan geti "aðlagast" dreifingunni byggist annaðhvort á þeirri forsendu að heimsmarkaðurinn vaxi takmarkalaust og óendanlega, eða hinsvegar þeirri að vöxtur framleiðsluaflanna verði heftur, svo að þau æði ekki útyfir takmörk markaðsins. Hið fyrra er efnislega ómögulegt, gegn hinu síðara mælir sú staðreynd að tæknibyltingar verða stöðugt á öllum sviðum framleiðslunnar og vekja hvern dag ný framleiðsluöfl til lífsins.
Bernstein telur enn eitt fyrirbæri brjóta í bág við þessa mynd auðvaldsins. Hann beindir á ”alveg óhagganlega breiðfylkingu” meðalstórra fyrirtækja. Þau eru honum til marks um að þróun stóriðju sé ekki sú umbylting og samþjöppun, sem búast hefði mátt við samkvæmt ”hrunkenningunni”. En einnig hér er hann fórnarlamb eigin misskilnings. Það væri sannarlega misskilningur á þróun stóriðju að vænta þess af henni að meðalstór fyrirtæki hyrfu smám saman af sjónarsviðinu.
Í auðvaldsþróun almennt er hlutverk smáauðmagnsins einmitt að annast tæknibyltingu, svosem Marx ætlaði. Það er á tvo vegu, bæði að innleiða nýjar framleiðsluaðferðir í gömlum og rótgrónum iðngreinum, og einnig að skapa nýjar framleiðslugreinar, sem stórauðvaldið hefur enn alls ekki hagnýtt sér. Alrangt væri að líta svo á að hnignun meðalstórra auðvaldsfyrirtækja verði í beinni línu niður, fall niður tröppur. Raunveruleg leið þróunarinnar fer þvert á móti alveg eftir þráttarhyggju [díalektík, þýð.], einnig hér, og slæst sífellt á milli andstæðna. Auðvaldsmilli¬stéttin er, rétt eins og verkalýðsstéttin, leiksoppur tveggja andstæðra hneigða. Önnur hefur hana upp, hin þrýstir henni niður. Sú síðarnefnda er auðvitað síendurtekin stækkun eininga framleiðsluþrepa. Með reglubundnu millibili fer hún fram úr umfangi meðalauðmagns og þeytir því þannig aftur og aftur úr samkeppninni. Hneigðin til upphafningar er, að auðmagnið sem til er hverju sinni, fellur í gildi með reglulegu millibili, framleiðsluþrepin lækka um stund, miðað við gildi nauðsynlegs lágmarksauðmagns og auðvaldsframleiðslan brýst inn á ný svið.
Baráttu meðalstórra fyrirtækja við stórauðvaldið má ekki hugsa sér sem reglulega orrustu þar sem liðsafli hins veikari minnkar beinlínis stöðugt. Réttari mynd er að smáauðvaldið sé slegið reglulega eins og gras, spretti svo ævinlega hratt aftur og sé slegið að nýju með ljá stóriðjunnar. Tvær hneigðir togast á um auðvalds¬millistétt, að lokum sigrar sú sem þrýstir henni niður, öfugt við þróun verka¬lýðsstéttarinnar. En það þarf alls ekki að birtast í því að meðalfyrirtækjum fækki beinlínis, heldur í fyrsta lagi í því, að stöðugt eykst það auðmagn sem þarf að minnsta kosti til atvinnurekstrar í gömlum iðngreinum, í öðru lagi að stöðugt skemmri tíma fær smáauðvaldið að sitja eitt að nýjum iðngreinum. Af þessu leiðir stöðugt styttra líf fyrir einstakt smáauðmagn, sífellt hraðari umskipti framleiðsluhátta og hvernig fjárfest er, og fyrir stéttina í heild sífellt hraðari félagsleg efnaskipti.
Það síðasttalda veit Bernstein mætavel og hann leiðir það sjálfur í ljós. En hann virðist gleyma, að þarmeð er komið lögmál auðvaldsþróunar meðal¬fyrirtækja. Fyrst smáauðvaldið er framvörður tækniframfara, og tækniframfarir eru hjartsláttur efnahagslífs auðvaldsins, þá er smáauðvaldið óaðskiljanlegur fylgifiskur auðvaldsþróunar og hverfur ekki fyrr en með henni. Ef meðalfyrirtæki hyrfu smám saman, reiknað í beinum hagtölum, eins og Bernstein segir, þá táknaði það ekki byltingarþróun auðvaldsins, eins og hann álítur, heldur þvert á móti stöðnun þess og dá. "Gróðahlutfallið, þ.e. hlutfallslegur vöxtur auðmagnsins, er sérlega mikilvægt fyrir alla nýja auðmagnssprota, sem eru að verða sjálfstæðir. Og um leið og auðmagnsmyndun kæmist algerlega í hendur fáeinna fullvaxinna stórauðhringa – væri lífsglóð framleiðslunnar slokknuð. Hún hnigi í dvala.”6)

3.
Sósíalisma komið á með þjóðfélagsumbótum

Bernstein hafnar "hrunkenningunni" sem sögulegri leið til at koma á sósíalísku samfélagi. Hvaða leið er til þess frá sjónarmiði "aðlögunarhæfni auðvaldsins"? Bernstein hefur einungis gefið í skyn svarið við því, Konrad Schmidt hefur reynt að svara henni ítarlegar í anda Bernsteins.7) Samkvæmt honum mun "barátta verkalýðsfélaga og pólitísk barátta fyrir félagslegum umbótum leiða til sífellt víðtækara félagslegs eftirlits með framleiðsluaðstæðum" og með löggjöf "verði réttindi auðmagnseigenda takmörkuð æ meir, uns þeir verði komnir niður í hlutverk ráðsmanna". "Niðurbrotnir auðherrarnir sjá eign sína verða þeim sjálfum æ minna virði, uns forstaða og stjórn fyrirtækjanna er loks af þeim tekin" og félagslegum rekstri þannig endanlega komið á.
Semsagt, tækin til at koma sósíalisma á, smátt og smátt, eru verkalýðs¬félög, félagslegar umbætur og ennfremur, segir Bernstein, pólitísk lýðræðisþróun ríkisins.
Ef við lítum fyrst á verkalýðsfélögin, þá er mikilvægasta hlutverk þeirra að fullnægja launalögmáli auðvaldsins fyrir hönd verkamanna, þ. e. tryggja að vinnuaflið sé selt á markaðsverði þess á hverjum tíma. Enginn hefur sýnt þetta betur en einmitt Bernstein sjálfur árið 1891 í Neue Zeit. Gagnsemi verkalýðsfélaganna fyrir öreigastéttina felst í því at notfæra sér markaðsaðstæður á hverjum tíma. En þessar markaðsaðstæður sjálfar liggja utan við áhrifasvæði verkalýðsfélaganna. Annars vegar ákvarðast eftirspurn eftir vinnuafli af stöðu framleiðslunnar, hinsvegar ákvarðast framboð vinnuaflsins af eðlilegri tímgun öreigastéttarinnar og hve margir sökkva niður í hana úr millihópum. Sama gildir um framleiðni vinnuaflsins, verkalýðsfélögin ráða henni ekki. Þau geta því ekki kollvarpað launalögmálinu, þau geta í mesta lagi hamið arðrán auðvalds¬ins innan "eðlilegra" marka hverju sinni, en með engu móti afnumið sjálft arðránið skref fyrir skref.
Konrad Schmidt kallar núverandi verkalýðshreyfingu reyndar "veikburða byrjun" og staðhæfir að í framtíðinni muni "verkalýðsfélögin ná sífellt meiri áhrifum a stjórn framleiðslunnar sjálfrar". Stjórn framleiðslunnar getur aðeins merkt tvennt: annars vegar at hafa áhrif á tæknilega hlið framleiðsluferlisins og hinsvegar að ákveða umfang sjálfrar framleiðslunnar. Hver geta nú áhrif verkalýðsfélaganna orðið á þessum tveimur sviðum? Það er ljóst, at hvað snertir framleiðslutækni falla hagsmunir einstaks auðherra alveg að framförum og þróun efnahaglífs auðvaldsins innan vissra marka. Eigin neyð hans rekur hann til tæknilegra framfara. Aftur á móti er afstaða einstaks verkamanns alveg andstæð: sérhver tæknibylting stríðir gegn hagsmunum verkamannanna sem hún snertir beinlínis, staða þeirra verður verri, þar sem vinnuafl þeirra verður minna virði. Svo fremi að verkalýðsfélag geti haft áhrif á tæknilega hlið framleiðslunnar, getur það einungis starfað í þágu verkamannanna sem eiga beinlínis hlut að máli, þ.e. beitt sér gegn nýjungum. En þá starfar það ekki í þágu verkalýðsstéttarinnar sem heildar, og frelsunar hennar, því hún fer saman við tækniframfarir, þ. e. við hagsmuni einstakra auðherra, þvert á móti, það starfar þá í þágu afturhaldsstefnu. Og reyndar finnum við viðleitni til að hafa áhrif á tæknilega hlið framleiðslunnar, ekki í framtíð verkalýðsfélaganna, þar sem Konrad Schmidt leitar hennar, heldur í fortíð þeirra. Hún einkennir fyrra stig ensku verkalýðshreyfingarinnar (fram á sjöunda áratuginn). Hún tengdist þá enn gildum miðalda, byggðist enda á hinni úreltu stefnu um "áunninn rétt til viðeigandi vinnu".8) Viðleitni verkalýðsfélaga til að ákvarða umfang framleiðsl¬unnar og vöruverð, er hinsvegar alveg nýtt fyrirbæri. Aðeins á allra síðustu tímum koma í ljós tilraunir til þess, og aftur, einungis i Englandi. (s. r., bls. 115 o. áfr. ). Þær eru hinum þó alveg jafngildar að eðli og stefnu. Því við hvað hlýtur virk þátttaka verkalýðsfélaga í að ákvarða magn og verð vöruframleiðsl¬unnar að takmarkast? Við bandalag verkamanna við atvinnurekendur gegn neytendum, við kúgunaraðgerðir þessa bandalags gegn öðrum atvinnurekendum sem eru í samkeppni við þá fyrrnefndu, þær standa aðgerðum venjulegra atvinnurekendasambanda í engu að baki. Þetta er í rauninni ekki lengur nein barátta milli vinnuafls og auðmagns, heldur sameiginleg barátta þeirra gegn samfélaginu sem neytendum. Að félagslegu gildi er þetta upphaf aftur¬haldsstefnu og getur ekki verið liður i frelsisbaráttu öreigastéttarinnar af því að þetta er nánast andstæða stéttabaráttu. Að hagnýtu gildi er þetta skýjaborg. Ekki þarf lengi að hugsa málið til að sjá að þetta getur aldrei náð til meiri háttar iðngreina, sem framleiða fyrir heimsmarkað.
Starfsemi verkalýðsfélaga takmarkast þá einkum við launabaráttu og styttingu vinnutímans, þ. e. einungis við að stilla arðrán auðvaldsins eftir markaðsaðstæðum hverju sinni. Það liggur í hlutarins eðli að þau geta ekki haft áhrif á framleiðsluferlið. Já, ekki nóg með það, öll þróun verkalýðsfélaga stefnir í öfuga átt við það sem Konrad Schmidt telur, nefnilega að því að losa vinnumarkaðinn algerlega úr öllum beinum tengslum við vörumarkaðinn að öðru leyti. Best sést það á því, að það er jafnvel orðið úrelt að reyna að tengja vinnusamninga sjálfvirkt við stöðu framleiðslunnar, með breytilegum launastiga, og að ensku verkalýðsfélögin hverfa æ meir frá þessu.
En einnig innan raunverulegra marka áhrifavalds verkalýðsfélaganna stefnir þróun þeirra ekki á takmarkalausa útvíkkun, eins og kenningin um aðlögun auðvaldsins gerir ráð fyrir. Þvert á móti! Ef litið er yfir langt tímabil félagslegrar þróunar, þá er ekki hægt að loka augunum fyrir því að verkalýðsfélög stefna á – ekki mikla uppgangstíma – heldur á vaxandi örðugleika. Þegar iðnþróun nær hámarki og tekur að halla undan fæti fyrir auðmagninu á heimsmarkaðinum, þá verður verkalýðsbaráttan hálfu erfiðari. Í fyrsta lagi versna markaðsaðstæður fyrir vinnuaflið, því eftirspurn eftir því stígur hægar en nú er, en framboð þess hraðar. Í öðru lagi seilast auðherrarnir sjálfir eftir hlut verkamanna í afurðunum, harðsvíraðri en áður til að bæta sér upp tjónið á heimsmarkaðinum. Lækkun vinnulauna er ein hinna mikilvægustu aðferða til að stöðva lækkun gróða¬hlutfallsins.9) Í Englandi birtist okkur þegar upphaf annars stigs í verkalýðs¬félögunum. Þau eru tilneydd að takmarka sig æ meir við það eitt að verja það sem þegar hefur náðst, og einnig það verður sífellt erfiðara. Þetta er gangur mála almennt, en hin hliðin á honum er óhjákvæmilega uppgangur pólitískrar og sósíalískrar stéttabaráttu.
Þessa sömu villu - að snúa söguþróuninni við - fremur Konrad Schmidt er hann ræðir félagslegar umbætur. Hann staðhæfir að þær muni, "ásamt verkalýðsfélögum, setja auðstéttinni kosti um hvernig hún megi hagnýta sér vinnuafl." Með þvílíkum skilningi á félagslegum umbótum kallar Bernstein verksmiðjulögin áfanga í "félagslegu eftirliti" og sem slík áfanga í að koma á sósíalisma. Konrad Schmidt segir líka alltaf "samfélagslegt eftirlit" þegar hann er að tala um opinbera vinnuvernd, og eftir að honum hefur þannig tekist að breyta ríkinu í samfélag, getur hann hughraustur bætt við: "þ.e. verkalýðs¬stéttin í framsókn" og með þessum aðferðum breytast sakleysislegar reglur þýska sambandsráðsins um vinnuvernd í sósíalíska umbreytingu á vegum þýskrar öreigastéttar.
Augljóslega er verið að villa mönnum sýn. Ríkið sem við búum við er nefnilega ekkert "samfélag" i merkingunni "verkalýðsstétt í framsókn", heldur fulltrúi auðvaldssamfélagsins, þ. e. stéttarríki. Því eru líka félagslegar umbætur þess ekki "samfélagslegt eftirlit", þ.e. eftirlit frjáls, vinnandi samfélags með eigin vinnuferli, heldur eftirlit stéttarskipulags auðmagnsins með fram¬leiðsluferli auðmagnsins. Þar eru félagslegum umbótum líka sett eðlileg takmörk, þ. e. þar sem hagsmunir auðvaldsins setja þau. En vissulega sjá Bernstein og Konrad Schmidt aðeins "veikburða byrjun" núna, einnig hvað þetta varðar og heita sér endalaust vaxandi félagslegum umbótum verkalýðnum til handa í framtíðinni. En þar gera þeir sömu skyssu einsog þegar þeir gerðu ráð fyrir að völd verkalýðshreyfingarinnar vaxi takmarkalaust.
Kenningin um að sósíalismi komist á við hægfara félagslegar umbætur hefur að forsendu ákveðna hlutlæga þróun bæði auðvaldseignar og ríkisins. Þetta er meginatriðið. Hvað hið fyrrnefnda varðar, verður framtíðarþróunin samkvæmt Konrad Schmidt að þrýsta auðherrum meira og meira niður á stig ráðsmanns með þvi að takmarka réttindi þeirra". Þar sem Konrad Schmidt heldur því fram að ómögulegt sé að taka framleiðslutækin eignarnámi skyndilega, í eitt skipti fyrir öll, smíðar hann sér kenningu um að taka þau eignarnámi skref fyrir skref. Sem nauðsynlega forsendu þess hlutar hann eignarréttinn sundur í "yfireignarrétt”, sem hann úthlutar ”samfélaginu” og sem hann vill láta þenjast æ meira út, og afneyslurétt í höndum auðherranna sem skreppur æ meira saman í hreina ráðsmennsku í fyrirtækjum þeirra. Nú má líta á þessa útlistun sem saklausan orðaleik sem engar mikilvægar hugsanir felast í. Þá eru engin rök fyrir kenningunni um hægfara eignarnám. Hinn kosturinn er að talað sé af alvöru um réttarþróun. En þá er þetta alrangt. Niðurhlutun eignarréttar í mismunandi réttindi, sú sem Konrad Schmidt treystir á fyrir ”eignarnám auðmagnsins skref fyrir skref", er dæmigerð fyrir samfélag lénskipulagsins. Það einkenndist af frumframleiðslu, afurðunum var beinlínis skipt milli mismunandi þjóðfélagsstétta og eftir persónulegu sambandi lénsherra og þegna hans. Skipting eignarréttar í ýmsa hluta var fyrirfram gefinn háttur skiptingar samfélagseigna. Þegar vöruframleiðsla kom í stað þessa og öll persónuleg tengsl einstakra aðilja framleiðsluferlisins leystust upp, þróuðust í staðinn tengsl milli manns og hluta - einkaeignarrétturinn. Þar sem skiptingin byggist ekki lengur á persónulegu sambandi, heldur á vöruskiptum, byggjast hinar ýmsu kröfur um hlutdeild í samfélagseign ekki a hluta eignarréttar til sama hlutar, heldur á því verðmæti sem hver og einn ber á markaðstorg. Fyrstu breytingar á réttar¬sambandi, sem fylgdu því að vöruframleiðsla hófst í borgasamfélögum miðalda, var líka uppkoma algers, afmarkaðs einkaeignarréttar í skauti réttarkerfis miðalda með niðurskiptum eignarrétti. Þetta þróast svo áfram í auðvaldsframleiðslunni. Því félagslegra sem framleiðsluferlið verður, því meira byggist skipting jarðneskra eigna á hreinum vöruskiptum, og þeim mun ósnertanlegri og afmarkaðri verður einaeignarréttur auðvaldsins, því meir breytist eignaréttur á auðmagni úr rétti til afurðar eigin vinnu í rétt til að eigna sér afurðir vinnu annarra. Á meðan auðherra stjórnar verksmiðjunni sjálfur, tengist skiptingin enn að vissu marki persónulegri þátttöku í framleiðsluferlinu. Í þeim mæli, sem persónuleg stjórn verksmiðjueigandans verður óþörf, losnar auðmagnseign sem forsenda kröfu til hlutdeildar við skiptinguna alveg frá persónulegum tengslum við framleiðsluna og kemur fram í sinni hreinustu, afmörkuðustu mynd. Fullkomlega gerist þetta í hlutafélögum, Eignarréttur auðvaldsins nær fyrst fullum þroska i hlutafé og lánsfé til iðnaðar.
Það kemur þá í ljós að söguleg þróun auðherra samkvæmt Konrad Schmidt "frá eiganda til ráðsmanns eingöngu" er raunveruleg söguþróun, steypt á hausinn. Því hún lá frá eiganda og ráðsmanni til eiganda eingöngu. Hér fer fyrir Konrad Schmidt eins og Goethe:

Það sem hann á, það sér hann sem í fjarlægð
og hitt sem hvarf, nú virðist vera nálægt.

Efnahagslega fer söguþróun hans frá hlutafélögum nútímans aftur til handiðjuverksmiðju eða jafnvel til handverkstæðis. Og réttarlega vill hann troða auðvaldsheiminum aftur í eggjaskurn frumframleiðslu lénstímabilsins.
Frá þessu sjónarhorni birtist "samfélagslegt eftirlit" í öðru ljósi en Konrad Schmidt sér það í. Það sem nú gegnur undir nafninu ”samfélagslegt eftirlit” – vinnuvernd, eftirlit með hlutaafélögum o.s.frv. – snertir satt að segja alls ekkert hlutdeild í eignarrétti, ”yfireignarrétt”. Þetta er ekki takmörkun á eignarrétti auðvalds, heldur þvert á móti verndun hans. Eða, efnahagslega séð, þetta skerðir ekki arðrán auðvaldskerfisins, heldur kemur á það fastri skipan. Og þegar Bernstein varpar fram spurningunni hvort mikill eða lítill sósíalismi sé í verksmiðjulögunum, þá get ég fullvissað hann um að jafnvel í hinum allra bestu verksmiðjulögum er nákvæmlega jafnmikill sósíalismi og í opinberum reglugerðum um sorphreinsun og ljósatíma götuljósa, það er einnig "samfélagslegt eftirlit".

4.
Tollastefna og hernaðarstefna.

Önnur forsenda Ed. Bernstein fyrir hægfara þróun til sósíalisma er að ríkið þróist yfir í samfélag. Það er alkunna orðið að núverandi ríki er stéttar¬ríki. En að minni hyggju verður að skilja þessa setningu, eins og allt sem varðar auðvaldssamfélagið, ekki sem kyrrstæðan, endanlegan sannleika heldur sem fljótandi þróun.
Með pólitískum sigri borgarastéttarinnar varð ríkið auðvaldsríki. Reyndar breytir sjálf auðvaldsþróunin eðli ríkisins verulega, því hún víkkar stöðugt áhrifasvæði þess, fær því sífellt ný verkefni, einkum hvað varðar efnahagslífið, afskipti ríkisins og eftirlit með því verða æ nauðsynlegri. Þannig fer fram hægfara undirbúningur þess að ríkið renni saman við samfélagið, að hlutverk ríkisins falli aftur til samfélagsins, ef svo mætti segja. Í þessum skilningi má líka tala um að auðvaldsríkið þróist yfir til samfélags, og í þessum skilningi er það vafalaust sem Marx segir að vinnuvernd sé fyrstu meðvituðu afskipti samfélagsins af félagslegu lífi sínu, en á þeim orðum byggir Bernstein.
En hinsvegar veldur sama auðvaldsþróun annarri breytingu á eðli ríkisins. Í fyrsta lagi er nútíma ríki skipulagning ríkjandi stéttar, auðherranna. Það tekur að sér ýmsa starfsemi í almannahag til að samfélagið þróist. En það rækir þessa starfsemi aðeins í þeim tilgangi og að svo miklu leyti sem almannahagur og samfélagsþróun fer saman við hagsmuni ríkjandi stéttar almennt. Vinnuvernd t.d. er jafnmikið beint hagsmunamál auðherranna sem stéttar eins og samfélagsins í heild. En þessi samstaða ríkir aðeins að vissu stigi auðvaldþróunar. Þegar þróunin hefur náð vissu hámarki, fara hagsmunir borgarastéttarinnar að aðgreinast frá því sem hentaði efnahagslegri þróun, jafnvel auðvaldskerfisins. Ég álít að þetta skeið sé þegar hafið og það sést á tveimur mikilvægurstu fyrirbærum nútímasamfélags; á tollastefnu og hernaðarstefnu. Hvort tveggja hefur þetta verið ómissandi í sögu auðvaldsins og að sama skapi framfaraafl, byltingarafl. Án tollverndar hefði stóriðnaður ekki getað komist á laggir í einstökum löndum. Nú er ástandið annað. Nú er tollvernd ekki til að koma ungum iðngreinum til þroska, heldur til að halda úreltum framleiðsluformum við lýði10). Frá sjónarhóli auðvaldsþróunar, þ. e. frá sjónarmiði efnahagslífs á heimsmælikvarða, skiptir nú engu máli hvort vöruflutningur er meiri frá Þýskalandi til Englands eða frá Englandi til Þýskalands. Frá þessu sjónarmiði þróunar hefur þá márinn unnið verk sitt og mætti fara. Já, hann þyrfti meira að segja að fara. Mismunandi iðngreinar eru hver annarri nú svo háðar að verndartollar á einhverjar vörur gera framleiðslu annarra vara innanlands dýrari, þ.e. þeir eru iðnaðinum til trafala. En ef litið er á málið frá sjónarmiði auðstéttarinnar verður annar uppi. Iðnaðurinn þarf ekki verndartolla til að þróast, en atvinnurekendur þurfa þá til að vernda sölumarkað sinn. Það er að segja, tollarnir eru nú ekki lengur til verndar uppvaxandi auðvaldsframleiðslu gegn annarri þróaðri, heldur eru þeir baráttutæki auðherrahóps einnar þjóðar gegn slíkum hópi annarrar. Ennfremur eru tollar ekki lengur nauðsynlegir til að vernda iðnaðinn, til að mynda innlendan markað og ná honum, en þeir eru ómissandi við að mynda hagsmunasamtök iðnaðarins, þ. e. fyrir baráttu auðvaldsframleiðenda við samfélagið sem neytendur. Það sem loks einkennir best eðli tollastefnunnar nú á tímum, er sú staðreynd, að nú er megintilgangur hennar hvarvetna alls ekki verndun iðnaðar heldur landbúnaðar, svo tollastefnan er eiginlega orðin tæki tilað setja auðvaldsmynd á lénska hagsmuni og gæta þeirra þannig.
Sama breyting hefur orðið á hernaðarstefnunni. Ef við skoðum söguna, ekki eins og hún hefði átt að verða eða hefði getað orðið, heldur einsog hún raunverulega varð, þá komumst við að þeirri niðurstöðu, að stríð voru óhjákvæmilegur þáttur auðvaldsþróunar. Um Bandaríki Norður-Ameríku og Þýskaland, Ítalíu og Balkanríkin, Rússland og Pólland verður að segja að forsenda auðvaldsþróunar þeirra allra eða það sem hratt henni af stað, voru stríð, hvort sem þau leiddu til sigur eða ósigurs . Á meðan til voru lönd þar sem þurfti að sigrast á innri sundrungu eða því að hagkerfi þeirra var takmarkað við sjálfsþurftabúskap, hafði einnig hernaðarstefnan byltingarhlutverk í auðvaldsátt. En nú er annar uppi, einnig hér11). Þegar nú er hætta á átökum út af heimsmálunum, þá er greinilega ekki svo mjög um að ræða að opna auðvaldinu ný lönd. Miklu fremur hafa fullmótaðar evrópskar andstæður flust til annarra heimshluta og brjótast fram þar. Það sem nú mætist, grátt fyrir járnum, hvort sem er í Evrópu eða öðrum heimshlutum, eru ekki annarsvegar auðvaldsríki, en hinsvegar ríki frumframleiðslu. Nei, það eru ríki, sem eru rekin til átaka hvert við annað einmitt vegna þess að þau eru komin á sama háa þróunarstig auðvaldskerfis. En fyrir þessa þróun sjálfa geta átökin einungis orðið banvæn, ef þau brjótast út. Því þau myndu leiða til hinna mestu áfalla og umbyltinga fyrir efnahagslífið í öllum auðvaldslöndum. En þetta horfir öðruvísi við auðstéttinni. Henni er hernaðarstefnan nú nauðsynleg á þrjá vegu: Ì fyrsta lagi sem baráttutæki "þjóðlegra" hagsmuna í samkeppni við auðherrahópa annarra þjóða, í öðru lagi sem mikilvægasta fjárfestingarsvið bæði fjármálaauðmagns og iðnaðarauðmagns, og í þriðja lagi sem tæki stéttardrottnunar yfir vinnandi alþýðu innanlands. Allt eru þetta hagsmunir, sem eiga ekkert sameiginlegt við þróun framleiðsluhátta auðvaldsins í sjálfu sér. Og það sem best sýnir þetta sérstaka eðli hernaðarstefnu nú á tímum, er í fyrsta lagi almennur vöxtur hennar í öllum löndum, vígbúnaðarkapphlaup sem segja má að magnist vélrænt af innri hreyfiöflum hennar sjálfrar. Þetta var enn alveg óþekkt fyrir fáeinum áratugum. Enn er það, hve komandi sprenging er óhjákvæmileg, örlögþrungin, en um leið er alveg á huldu hvert verður tilefnið, hvaða ríki dragast inn í hana, um hvað verður deilt, og allar nánari aðstæður. Einnig hernaðarstefnan hefur þannig breyst úr hreyfiafli auðvaldsþróunar í sjúkdóm auðvaldsins. Við þann klofning, sem hér hefur verið rætt um, milli samfélagsþróunar og drottnandi stéttarhagsmuna, tekur ríkið afstöðu með hinum síðarnefndu. Stjórnmálastefna þess, eins og borgarastéttarinnar beinist gegn samfélagsþróuninni. Það missir því æ meir þetta hlutverk að vera fulltrúi alls samfélagsins og verður í sama mæli æ meir að hreinu stéttarríki. Eða réttara sagt, þessir tveir eiginleikar þess aðgreinast og skerpast í andstæður innan eðlis ríkisins. Og raunar verða þessar andstæður skarpari með hverjum degi. Því annarsvegar vex almennt hlutverk ríkisins, afskipti þess af lífi samfélagsins, "eftirlit" þess með því. Hinsvegar neyðir stéttareðli þess það æ meir til að flytja starfsemi sína og valdatæki einkum yfir á svið sem gagnast aðeins borgarastéttinni, en eru neikvæð fyrir samfélagið. Þessi svið eru hernaðarstefna, tollastefna og nýlendustefna. Þannig verður einnig ”samfélagslegt eftirlit” ríkisins æ gagnsýrðara af hagsmunum drottnandi stéttar (samanber framkvæmd vinnuverndar í öllum löndum).
Þessi breyting á eðli ríkisins er ekki í mótsögn við þróun lýðræðisins, heldur í fullkomnu samræmi við hana. En í þeirri þróun sér Bernstein líka tæki til að koma á sósíalisma, stig of stigi.
Þegar sósíalistar ná meirihluta á þingi á það samkvæmt Konrad Schmidt að verða bein leið til að gera samfélagið þannig sósíalískt, stig af stigi. Lýðræðislegt form stjórnmálalífsins er nú tvímælalaust það sem best sýnir þróun ríkisins til samfélags og er að því leyti áfangi á leiðinni að sósíalískri umbyltingu. En klofningurinn í eðli auðvaldsríkisins, sem ég var að lýsa, birtist í þeim mun skærara ljósi í nútímaþingræði. Formlega er aðalhlutverk þingræðisins að leiða hagsmuni samfélagsheildarinnar í ljós í ríkisskipaninni. Hinsvegar leiðir það þó aðeins auðvalds¬samfélag í ljós, þ. e. samfélag þar sem auðvaldshagsmunir eru ráðandi. Stofnanir sem að formi til eru lýðræðislegar, verða þannig í raun verkfæri drottnandi stéttarhagsmuna. Þetta kemur áþreifanlegast fram í þeirri staðreynd, að óðara en lýðræðið sýnir tilhneiging til að afneita stéttareðli sinu og að ummyndast í tæki raunverulegra alþýðuhagsmuna, þá fórnar borgarastéttin og fulltrúar hennar í ríkisvaldinu hinum lýðræðislegu formum sjálfum. Í ljósi þessa sést að hugmyndin um þingmeirihluta sósíalista er útreikningur sem tekur aðeins tillit til einnar hliðar lýðræðisins, þ.e. formsins, en lætur hina lönd og leið, þ.e. raunverulegt innihald þess. Þetta er alveg í anda borgaralegrar frjálshyggju. Og í heild reynist þá þingræðið ekki vera hreint sósíalískt afl, sem gagnsýri auðvaldssamfélagið smám saman, einsog Bernstein telur, heldur er þingræðið þvert á móti sérstakt tæki borgaralegs stéttarríkis til að þroska andstæður auðvaldsins og leiða þær í ljós.
Frammi fyrir þessari hlutlægu þróun ríkisins breytast orð Bernsteins og Konrad Schmidts um vaxandi "samfélagslegt eftirlit" sem leiða muni beinlínis til sósíalisma, í orðaglamur sem með hverjum degi verður andsnúnara raunveruleikanum.
Kenningin um að koma á sósíalisma stig af stigi stefnir að hægfara umbótum á auðvaldseign og auðvaldsríki í sósíalískum skilningi. En vegna hlutlægra breytinga á núverandi samfélagi þróast hvort tveggja í þveröfuga átt. Framleiðslu¬ferlið verður sífellt félagslegra og afskipti ríkisins og eftirlit með þessu framleiðsluferli verður sífellt víðtækari. En samtímis verður einkaeignar¬réttur sífellt afmarkaðri og ósnertanlegri, hann verður æ meira að ytri mynd ódulins auðvaldsarðráns á vinnu annarra, og opinbert eftirlit verður æ gagnsýrðara af hreinum stéttarhagsmunum. Ríkið, þ. e. pólitískt skipulag auðvaldsins, og eignarafstæður, þ. e. réttarlegt skipulag þess, verða þá með þróuninni sífellt auðvaldslegri og ekki sósíalískari. Þetta skapar tvær óyfirstíganlegar hindranir fyrir kenninguna um að koma sósíalisma á hægt og bítandi.
Hugmynd Fouriers um að breyta öllum höfum jarðarinnar í appelsín með Phanlanstère-kerfinu12) var afar fjarstæðukennd. En hugmynd Bernsteins að breyta hafi auðvaldsbeiskju í haf sósíalísks sætleika, með því að hella í það, flösku fyrir flösku, appelsíni félagslegra umbóta, hún er aðeins smekklausari, en ekki vitund síður fjarstæðukennd.
Framleiðsluafstæður auðvaldssamfélags nálgast skipan sósíalísks samfélags æ meir. En pólítískar aðstæður þess og réttarlegar reisa hinsvegar æ hærri múr á milli auðvaldssamfélags og sósíalísks. Þegar þjóðfélagsumbætur eins og lýðræði þróast þá opnar það ekki múrinn, heldur styrkir hann bara og hækkar hann. Það eina sem getur rifið hann niður eru hamarshögg byltingarinnar, þ. e. að öreigastéttin grípi hið pólitíska vald.


5.
Almenn einkenni endurskoðunarstefnunnar og beinar afleiðingar hennar.

Í fyrsta kafla reyndi ég að sýna fram á að kenning Bernsteins færði stefnu sósíalista af efnislegum grundvelli yfir á grundvöll hughyggju. Þetta á við fræðilegar forsendur. En hvernig birtist nú kenningin í framkvæmd? Við fyrstu sýn, formlega, greinist hún alls ekki frá sósíalískri baráttu, eins og hún hefur tíðkast. Verkalýðsfélög, barátta fyrir félagslegum umbótum og fyrir að gera stjórnskipanina lýðræðislegri, þetta er aðalatriðið, hvað sem annars felst formlega í flokksstarfi sósíalista. Munurinn er þá ekki hvað er gert, heldur hvernig. Nú er litið á faglega baráttu og þinglega sem aðferð til að ala öreigastéttina upp og leiða hana til pólitískrar valdatöku. Samkvæmt endurskoðunarsinnum er þvílík valdataka ómöguleg og tilgangslaus. Því á barátta verkalýðsins eingöngu að vera fyrir beinum ávinningi, þ.e. að bæta efnahagslega stöðu verkalýðsins, að setja arðráni auðvaldsins skorður, stig af stigi, og að auka samfélagslegt eftirlit. Að slepptu því markmiði að bæta beinlínis efnahag verkalýðsins, sem er sameiginlegt báðum stefnum, þeirri sem hingað til hefur ríkt í flokkum og endurskoðunarstefnunni, þá er ágreiningurinn í stuttu máli aðeins þessi: Samkvæmt ríkjandi skoðun er mikilvægi faglegrar og pólitískrar baráttu fyrir sósíalismanum fólgið í því að undirbúa öreigastéttina undir sósíalíska umbyltingu, en stéttin er huglægt afl hennar. Samkvæmt Bernstein er það fólgið í því að fagleg og pólitísk barátta takmarkar sjálf arðrán auðvaldsins, stig af stigi, sviptir auðvaldssamfélagið æ meir auðvaldseðli sínu en gæðir það sósíalísku eðli, í einu orði sagt, hún á að leiða hlutlægt til sósíalískrar umbyltingar. Ef nánar er að gáð, þá eru þessar tvær skoðanir alveg andstæðar hvor annarri. Ríkjandi skoðun innan flokksins er að í faglegri og pólitískri baráttu muni öreigastéttin komast til þeirrar sannfæringar, að þessi barátta geti ómögulega ummyndað stöðu hennar í grundvallaratriðum og að óhjákvæmilegt sé að hún taki að lokum pólitísk völd. Bernstein hefur þá forsendu að þessi pólitíska valdataka sé ómöguleg og vill koma á sósíalískri skipan með faglegri og pólitískri baráttu eingöngu.
Sósíalískt eðli faglegrar og þinglegrar baráttu felst þá að skoðun Bernsteins í trúnni á sósíalísk áhrif hennar á hagkerfi auðvaldsins, stig af stigi. En slík áhrif eru raunar hrein ímyndun eins og ég hefi reynt að sýna. Eignarhald auðvaldsins og ríkisskipulag þess þróast í öfuga átt. En þar með missir dagleg hagsmunabarátta sósíalista öll tengsl við sósíalisma, þegar allt kemur til alls. Fagleg og pólitísk barátta er mjög mikilvæg fyrir sósíalismann, vegna þess að hún gerir skilning öreigastéttarinnar og meðvitund sósíalíska, skipuleggur hana sem stétt. En líti menn á þessa baráttu sem leið til að gera efnahagslíf auðvaldsins beinlínis sósíalískt, þá bregst hún ekki aðeins þessu skáldaða hlutverki, heldur líka eina mögulega félagslega hlutverki sínu. Hún hættir að vera uppeldistæki verkalýðsstéttarinnar fyrir öreigabyltingu.
Það stafar því af hreinum misskilningi þegar Eduard Bernstein og Konrad Schmidt róa sig með því að lokatakmarkið tapist verkalýðsstéttinni ekki við það að takmarka baráttuna við félagslegar umbætur og verkalýðsfélög, vegna þess að hvert skref á þessari braut leiði til annars, og því sé takmark sósíalista innifalið í hreyfingunni sjálfri. Svo er reyndar fyllilega við núverandi baráttuaðferð þýskra sósíalista, þ. e. þegar meðvituð og ákveðin tilraun til að ná pólitísku valdi er leiðarstjarna baráttunnar, bæði faglegrar og fyrir félagslegum umbótum. En sé þessi fyrirframgefna stefna tekin af hreyfingunni og samfélagsumbætur settar sem markmið í sjálfum sér, þá er ekki nóg með að hreyfingin leiði alls ekki til lokatakmarksins, sósíalisma, það verður þvert á móti. Konrad Schmidt treystir bara á svo að segja vélræna hreyfingu sem geti ekki stöðvast af sjálfri sér, þegar hún sé einu sinni komin af stað. Það gerir hann einfaldlega á grundvelli þess, að matarlystin komi við átið, og að verkalýðsstéttin geti aldrei gert sig ánægða með umbætur, á meðan sósíalísk umbylting sé ekki fullkomnuð. Síðarnefnda forsendan er reyndar rétt, vegna þess hve ófullnægjandi félagslegar umbætur hljóta að vera í auðvaldskerfinu. En ályktunin sem er dregin af þessu fengi því aðeins staðist ef hægt væri að smíða keðju stöðugra og sívaxandi félagslegra umbóta frá núverandi þjóðskipulagi beint til sósíalisma. En það eru hugarórar, það liggur í hlutarins eðli að keðjan slitnar mjög fljótlega og frá þeim stað getur hreyfingin farið margvíslegar leiðir.
Nærtækust og líklegust yrði sú að breyta baráttuaðferðinni til að reyna með öllu móti að tryggja hagnýtan ávinning baráttunnar, samfélagsumbæturnar. Eindregið og ósveigjanlegt stéttarsjónarmið stenst einungis ef stefnt er að pólitískri valdatöku. Það verður æ meir til trafala í þeim mæli sem beinn hagnýtur ávinningur verður aðaltilgangurinn. Næsta skref yrði þá stefna hrossakaupa og sáttfýsi viturra stjórnmálamanna. En ekki heldur þar getur hreyfingin haldið stöðugu jafnvægi. Þar sem félagslegar umbætur í auðvaldsheiminum eru og verða innantóm hnetuskurn, þá er alveg sama hvaða baráttuaðferð er beitt, næsta skref verður óhjákvæmilega vonbrigði með samfélagsumbætur einnig. Og þá er komið á þá kyrru höfn bar sem Schmoller og Co13) liggja nú fyrir akkeri. Einnig þeir leituðu samfélagsumbóta um öll heimsins höf, en láta nú allt reka einsog drottinn vill. Sósíalisminn er því alls ekki innifalinn í daglegri baráttu verkalýðsins af sjálfu sér og við allar kringumstæður. Hann hlýst aðeins annarsvegar af hlutlægum andstæðum efnahagslífs auðvaldsins sem skerpast stöðugt meir, en hinsvegar af huglægum skilningi verkalýðsstéttarinnar á nauðsyn þess að hún upphefji sig í félagslegri byltingu. Afneiti menn öðru en hafni hinu, eins og endurskoðunarsinnar gera í kenningum sínum, þá hjaðnar verkalýðshreyfingin fyrst niður í faglegt stapp, umbótastúss og dregst síðan af eigin þunga í það að yfirgefa stéttarsjónarmiðið.
Allt verður þetta líka ljóst ef kenningar endurskoðunarsinna eru skoðaðar frá enn annarri hlið og spurt: Hver eru almenn einkenni þessa sjónarmiðs? Ljóst er að endurskoðunarstefnan stendur ekki á grundvelli auðvaldsaðstæðna né afneitar hún andstæðum þess einsog borgaralegir hagfræðingar gera. Öðru nær, kenningar hennar byggjast á því að andstæðurnar séu til, rétt eins og kenningar Marx. Það er hinsvegar kjarni þessarar afstöðu og aðalágreiningur við þá afstöðu sem hingað til hefur verið algengust meðal sósíalista, að kenningar endurskoðunarsinna byggjast ekki á því að upphefja þessar andstæður með því að láta þær sjálfar þróast rökrétt áfram.
Kenningar þeirra standa mitt á milli andstæðra póla, þeir vilja ekki láta andstæður auðvaldsins ná fullum þroska og upphefjast síðan með byltingu þegar í odda skerst, heldur vilja þeir brjóta af þeim broddinn, slæva þær.
Þannig segir Bernstein að andstæður milli framleiðslu og dreifingar slævist vegna þess að atvinnurekendur séu skipulagðir og kreppur komi ekki. Andstæður milli vinnuafls og auðmagns slævist vegna þess að millistéttin sé áfram til og staða öreigastéttarinnar batni. Aukið eftirlit og lýðræði slævi andstæður stéttarríkis og samfélags.
Viðtekin baráttuaðferð sósíalista felst raunar ekki í því að bíða eftir því að andstæður auðvaldsins magnist til hins ítrasta og síðan keyri um koll. Þvert á móti styðjumst við einfaldlega við þá stefnu sem þróunin hefur tekið, en mögnum síðan afleiðingar hennar til hins ítrasta í pólitískri baráttu14). Það er eðli hverrar byltingarsinnaðrar baráttuaðferðar. Þannig berjast sósíalistar t.d. gegn tollum og hernaðarstefnu, ævinlega, ekki aðeins þegar afturhaldseðli þeirra hefur komið fyllilega fram. En baráttuaðferð Bernsteins byggist alls ekki á frekari þróun andstæðna auðvaldsins og að þær skerpist, heldur á því að þær slævist. Sjálfur hefur hann lýst því best, þegar hann talar um "aðlögun" efnahagslífs auðvaldsins. Hvenær fengi slík skoðun staðist? Allar andstæður nútímasamfélags eru einfaldlega afleiðingar framleiðsluhátta auðvaldsins. Ef við gerum ráð fyrir að þessir framleiðsluhættir þróist áfram í sömu átt og hingað til, þá hljóta óhjákvæmilega allar afleiðingar þeirra að þróast áfram með þeim, andstæðurnar hljóta að magnast og skerpast í stað þess að slævast. Forsenda þess að það gæti orðið, væri þvert á móti að þróun framleiðsluhátta auðvaldsins heftist. Í einu orði sagt, almennasta forsenda kenninga Bernsteins er stöðnun auðvaldsþróunar.
Þannig ógildir kenningin sjálfa sig, raunar á tvo vegu. Í fyrsta lagi afhjúpar hún draumóraeðli sitt gagnvart takmarki sósíalista það er fyrirfram ljóst, að stöðnuð auðvaldsþróun getur ekki leitt til sósíalískrar umbyltingar. Þetta staðfestir það sem ég sagði um beinar afleiðingar kenninganna. Í öðru lagi afhjúpar hún afturhaldseðli sitt gagnvart auðvaldsþróuninni, sem í rauninni er mjög ör. Nú kemur upp spurningin: Hvernig á að skýra afstöðu Bernsteins eða öllu heldur lýsa henni, andspænis þessari raunverulegu auðvaldsþróun?
Ég þykist hafa sýnt fram á það í fyrsta kafla að ekki standast efnahagslegar forsendur Bernsteins fyrir greiningu hans á félagslegum aðstæðum nú á tímum - kenningunni um"aðlögun" auðvaldsins. Þar sást, að hvorki er hægt að líta á lánakerfið né sölusambönd sem "aðlögunartæki" efnahagslífs auðvaldsins, né heldur hitt, að kreppur koma ekki og að millistéttin helst við. En öllum þessum atriðum aðlögunarkenningarinnar er eitt einkenni sameiginlegt fyrir utan það að vera beinlínis röng. Öll fyrirbæri efnahagslífsins sem kenningin fjallar um, skoðar hún ekki í lífrænum tengslum þeirra við auðvaldsþróunina í heild, né í samhengi við allt efnahagskerfið, heldur rifin úr þessu samhengi, sjálfstæð, sem disjecta membra (aðskilda hluta) hræringarlausrar vélar. Þannig er t.d. kenningin um aðlögunaráhrif lánakerfisins. Ef litið er á lánakerfið sem eðlilegt, æðra stig vöruskipta, og í samhengi við allar þær andstæður sem felast í vöruskiptum auðvalds, þá er ómögulegt að sjá í því eitthvert vélrænt "aðlögunartæki", sem standi eins og utan við skiptaferlið. Það væri einsog að líta á peninga, vörur eða auðmagnið sem "aðlögunartæki" auðvaldsins. Lánakerfið er engu síður en peningar, vörur og auðmagn líkamshluti efnahagslífs auðvaldsins á vissu þróunarstigi þess. Á þessu stigi er það jafnómissandi í úrverki þess og hin fyrirbærin, og það er sama eyðingaraflið og þau, því það magnar og endurskapar innri andstæður þess.
Alveg sama gildir um sölusamböndin og fullkomnuð samgöngutæki.
Sama vélræna, ódíalektíska skoðunin liggur ennfremur í því að Bernstein skuli líta á það sem "aðlögun" efnahagslífs auðvaldsins, að kreppur komi ekki. Fyrir honum eru kreppurnar einfaldlega truflanir á efnahagskerfinu, og komi þær ekki getur kerfið greinilega gegnt sínu hlutverki vel. En í rauninni eru kreppurnar alls engar "truflanir" í eiginlegri merkingu, eða réttara sagt, þær eru truflanir sem efnahagslíf auðvaldsins í heild gæti alls ekki þrifist án. Hvað eftir annað þarf að leysa andstæðurnar á milli takmarkalausra þróunarmöguleika framleiðsluaflanna og þröngra takmarka sölumarkaðsins. Kreppur eru eina leiðin til að leysa þetta á grundvelli auðvaldskerfisins. Því eru kreppur eðlilegar í efnahagskerfi auðvaldsins, óaðskiljanlegur hluti þessa lífkerfis.
Í "ótrufluðum" gangi auðvaldsframleiðslunnar felast miklu meiri hættur fyrir hana en kreppurnar eru. Það að gróðahlutfallið minnkar stöðugt stafar ekki af andstæðum framleiðslu og dreifingar, heldur af aukinni framleiðni vinnuaflsins. En af því stafar sú mikla hætta, að lítið og meðalstórt auðmagn geti ekki tekið þátt í framleiðslunni. En þannig eru skorður settar við nýmyndun fjármagns og og vexti þess. Kreppurnar eru önnur afleiðing sama ferlis. Þær fella auðmagnið í gildi, aftur og aftur, gera framleiðslutækin ódýrari og setja hluta virks auðmagns úr leik. Þannig hækka þær einmitt gróðann og rýma til fyrir nýjum fjárfestingum og þar með fyrir framförum í framleiðslunni. Þannig reynast þær vera tæki til að skara í eld auðvaldsþróunar og blása hann upp, hvað eftir annað. Hyrfu þær, ekki aðeins á vissum stigum í myndun heimsmarkaðsins eins og ég geri ráðfyrir, heldur yfirleitt, þá kæmi það efnahagslífi auðvaldsins, ekki á græna grein, eins og Bernstein telur, heldur í fúafen. Af þeim vélræna skilningi sem einkennir alla aðlögunarkenninguna, lítur Bernstein framhjá því hve ómissandi kreppur eru, ómissandi eins og nýjar fjárfestingar lítils og meðalstórs auðmagns með reglubundu millibili. Því álítur hann að sífelld endurfæðing smáauðmagnsins sé merki um kyrrstöðu auðvaldsins, þótt hún sé í rauninni til marks um eðlilega auðvaldsþróun.
Nú er vissulega til sjónarhóll þaðan sem umrædd fyrirbæri birtast einmitt einsog "aðlögunarkenningin" setur þau fram. Það er sjónarhóll einstakra auðherra, eins og þeir skynja staðreyndir efnahagslífsins, afmyndaðar af lögmálum samkeppninnar. Einstakir auðherrar sjá reyndar hvern hluta hinnar lífrænu efnahagsheildar fyrst og fremst sem sjálfstætt fyrirbæri, þeir sjá hann líka aðeins frá þeirri hlið sem birtist einstökum auðherra, og því aðeins sem "truflanir" eða "aðlögunartæki". Einstökum auðherra eru kreppurnar í rauninni aðeins truflanir, komi þær ekki, tórir hann lengur. Honum er lánakerfið sömuleiðis tæki til að "aðlaga" ófullnægjandi framleiðslutæki sín kröfum markaðsins, gangi hann í sölusamband, upphefur það í rauninni stjórnleysi framleiðslunnar - gagnvart honum.
Í stuttu máli sagt er aðlögunarkenning Bernsteins ekkert annað en fræðileg alhæfing þess hvernig einstakur auðherra lítur á málin. En einmitt það er kjarni borgaralegrar dólgahagfræði. Allar hagfræðivillur þessarar stefnu byggjast einmitt á þeim misskilningi að líta á afleiðingar samkeppni, eins og þær birtast einstökum auðherra, og telja það vera einkenni efnahagslífs auðvaldsins í heild. Og einsog Bernstein lítur á lánakerfið, þannig lítur dólgahagfræðin meira að segja á peninga sem hugvitssamlegt "aðlögunartæki" fyrir þarfir vörudreifingar. Hún leitar móteiturs gegn meinum auðvaldsins í sjálfum fyrirbærum auðvaldsins. Eins og Bernstein trúir hún að hægt sé að stjórna efnahagslífi auðvaldsins. Loks er markmið hennar, þegar allt kemur til alls, að slæva andstæður auðvaldsins og berja í bresti þess, enn er það eins og kenning Bernsteins. Með öðrum orðum, þetta er afturhald en ekki byltingarstefna, og þessvegna draumórar.
Þegar á heildina er litið, er þá hægt að lýsa kenningu endurskoðunarsinna svo: Þetta er kenning um sósíalíska niðurdröbbun, rökstudd að hætti dólgahagfræði með kenningu um niðurdröbbun auðvaldsins.


Annar hluti.

6.
Efnahagsleg þróun og sósíalisminn.

Mesti ávinningur í þróun stéttarbaráttu öreiganna var að uppgötva að framkvæmd sósíalismans myndi rísa af efnahagslegum aðstæðum auðvaldsþjóðfélagsins. Þannig breyttist sósíalisminn úr "hugsjón", sem sveif fyrir hugskotssjónum mannkynsins árþúsundum saman, í sögulega nauðsyn.
Bernstein vill ekki viðurkenna að þessar efnahagslegu forsendur sósíalismans séu til í núverandi samfélagi. Röksemdafærsla hans sjálfs þróast merkilega við þetta. Fyrst, í Neue Zeit, dró hann aðeins í efa, að samþjöppun í iðnaði yrði hröð, og byggði það á samanburði á iðnhagtölum í Þýskalandi 1895 og 1882. Til að nota þetta sér í hag þurfti hann að gera þetta bæði yfirborðslega og vélrænt. En jafnvel þegar best lét, gat Bernstein ekki komið neinu höggi á greiningar Marx, með því að vísa til lífsseiglu meðalstórra fyrirtækja. Því greiningar Marx gera hvorki ráð fyrir ákveðnum hraða í samþjöppun iðnaðarins, þ.e. ákveðnum fresti fram að því að lokatakmark sósíalista komist á, né heldur er forsenda þess að sósíalisminn komist á að smáauðvaldið hverfi alveg eða smáborgarastéttin, eins og ég sýndi hér að framan (í lok 2. k. ).
Bernstein kemur með ný sönnunargögn í bók sinni, er skoðanir hans þróast áfram, og nú eru það staðtölur um hlutafélög. Þær eiga að sýna að hluthöfum fjölgi stöðugt, auðherrastéttin sé þá ekki að dragast saman, heldur sé hún þvert á móti sífellt að stækka. Það er furðulegt hve lítið Bernstein þekkir til málsins og hve lítt hann kann að notfæra sér það sem til er um það!
Vildi hann nota hlutafélög sem sönnunargögn gegn kenningum Marx um iðnþróun, þá hefði hann átt að koma með allt aðrar tölur. Því allir sem eitthvað þekkja til hvernig stofnun hlutafélaga hefur þróast í Þýskalandi, vita að stofnfé fyrirtækis að meðaltali hefur minnkað nánast reglulega. Þetta auðmagn var u.þ. b. 10,8 milljónir marka fyrir 1871; en einungis 4,01 milljón marka1871, fór niður í 3,8 millj. marka 1873, var undir einni milljón 1883-87, aðeins 0,56 milljónir 1891, og einungis 0,62 milljónir marka 1892. Síðan hefur þetta sveiflast um eina milljón marka, og raunar fell upphæðin frá l,78 milljónum 1895 niður í l,19 milljón marka á fyrra hluta ársins 189715).
Furðulegar tölur: Bernstein myndi sennilega smíða úr þeim heilmikla andmarxíska hneigð stórfyrirtækja til að þróast aftur yfir í smáfyrirtæki! En þá gæti hver og einn svarað honum: Ef þér ætlið að sanna eitthvað með þessum staðtölum, þá verðið þér fyrst að sanna að þær eigi við um sömu iðngreinar, að smáfyrirtækin komi nú í stað gömlu stórfyrirtækjanna, og séu ekki að koma upp þar sem áður var einstaklingsauðmagn eða bara handverk eða dvergfyrirtæki. En þá sönnun getið þér ekki lagt fram, því þróunina frá stofnun risavaxinna hlutafélaga til meðalstórra og lítilla, er einmitt aðeins hægt að skýra með því að hlutafélagakerfið er að ryðja sér til rúms í nýjum og nýjum greinum. Upphaflega hentaði það aðeins fáeinum risastórum fyrirtækjum en nú hefur það aðlagast meðalstórum fyrirtækjum æ meir, hér og þar meira að segja smáfyrirtækjum (við stofnun hlutafélaga kemur fyrir að stofnféð sé allt niður í 1000 mörk!) .
En hvað táknar það skv. þjóðhagfræði að hlutafélög breiðist æ meir út? Það táknar að framleiðslan verður æ félagslegri, á auðvaldshátt, ekki aðeins í stóriðju, heldur einnig í meðalframleiðslu og lítilli. Þetta brýtur ekki í bága við kenningar Marx, heldur staðfestir þær eins glæsilega og verið getur.
Reyndar! Hvað felst í stofnun hlutafélaga efnahagslega? Annars vegar er smáauðlegð margra sameinuð í framleiðsluauðmagn, í eina efnahagslega heild, hinsvegar er framleiðslan aðskilin frá eign auðmagns. Það merkir að framleiðsluhættir auðvaldsins eru yfirunnir á tvennskonar hátt en ævinlega á auðvaldsgrundvelli. Hvað tákna í ljósi þessa staðtölur Bernsteins um mikinn fjölda hluthafa hvers fyrirtækis? Ekkert annað en að nú samsvarar auðvaldsfyrirtæki ekki einum auðherra eins og áður, heldum heilum hópi, sívaxandi fjölda auðherra, að hagfræðihugtakið "auðherra" merkir ekki lengur einstakling, að iðnjöfur er nú safn persóna, hundraða, jafnvel þúsunda, að jafnvel innan ramma efnahagslífs auðvaldsins er sjálft hugtakið "auðherra" orðið félagslegt.
Hvernig getum við nú skýrt það, í ljósi þessarar þróunar, að Bernstein skuli lýsa hlutafélögum þveröfugt við hana, svo sem auðmagnið sé að kvarnast niður, en ekki að dragast saman, að hann skuli sjá auðmagnseign breiðast út, þar sem Marx sá hana upphafna? Það stafar af mjög einföldum misskilningi í anda dólgahagfræði: af því að Bernstein skilur orðið auðherra ekki sem framleiðsluaðilja, heldur aðilja að eignarrétti, ekki sem efnahagslega einingu, heldur skattalega. Orðið auðmagn skilur hann ekki sem einingu í framleiðslu, heldur sem peningaeign. Þessvegna sér hann í enska saumþráðarhringnum sínum ekki sameiningu 12.300 persóna í eina, heldur hvorki meira né minna en 12.300 auðherra. Þessvegna sér hann heldur ekki neinn auðherra í Schulze verkfræðingi sem fékk "allmörg hlutabréf" í heimanmund með konu sinni frá Müller sem lifir af hlutafjárarði (tilv. rit. , bls. 54), þess vegna finnst honum allur heimurinn vera fullur af "auðherrum"16).
En hér eins og endranær er dólgahagfræðileg skyssa Bernsteins einungis fræðilegur grundvöllur þess að draga sósíalismann niður í svaðið. Þegar Bernstein flytur hugtakið auðherra úr framleiðsluafstæðum til eignarafstæðna og "talar um fólk í stað þess að tala um atvinnurekendur" (bls. 53), þá flytur hann líka viðfang sósíalismans af sviði framleiðslunnar á svið eignaafstæðna, frá sambandi auðmagns og vinnuafls til sambands ríkra og fátækra.
Þannig erum við flutt aftur fyrir Marx og Engels til höfundar Guðspjalls hins vesæla syndara, þó með þeim mun að Weitling bar skynbragð öreigans á stéttaandstæður í þessum andstæðum ríkra og fátækra, þótt í frumstæðri mynd væri. Þær vildi hann gera lyftistöng sósíalískrar hreyfingar. Bernstein sér hinsvegar horfur á sósíalisma í því að breyta fátækum í ríka, þ. e. í því að afmá stéttaandstæður, sósíalisminn á að birtast í smáborgaraskap.
Raunar heldur Bernstein sig ekki við staðtölur um tekjur eingöngu. Hann kemur líka með staðtölur um fyrirtæki og það í mörgum löndum: Þýskalandi, Frakklandi, Englandi, Sviss, Austurríki og Bandaríkjunum. En hverskonar staðtölur eru þetta? Þetta eru ekki tölur frá mismunandi tíma í einu landi, heldur frá einum tíma í mismunandi löndum. Hann ber því saman ekki flokka fyrirtækja eins lands á mismunandi tímum heldur aðeins endanlegar tölur fyrir mismunandi lönd: (England árið 1891, Frakkland 1894, Bandaríkin 1890 o. s.frv. ). Um Þýskaland endurtekur hann þó sinn gamla samanburð á 1895 og 1882. Hann kemst að þeirri niðurstöðu "að enda þótt stórfyrirtæki séu vissulega orðin yfirgnæfandi í iðnaði, þá starfi í mesta lagi helmingur framleiðsluverkafólks í þeim eða í fyrirtækum háðum þeim, jafnvel í svo þróuðu landi sem Prússlandi", og svipaða sögu sé að segja af öllu Þýskalandi, Englandi, Belgíu, o. s. frv. (bls . 84).
Það sem hann sýnir fram á með þessu, er greinilega ekki hin eða þessi tilhneiging efnahagsþróunar, heldur einungis mismunandi styrkur hinna ýmsu rekstrarforma eða hinna ýmsu starfshópa. Eigi þetta að sanna að vonlaust sé að koma á sósíalisma, þá liggur að baki þessarar sönnunar sú kenning að tölulegur, efnalegur styrkur deiluaðilja ráði úrslitum um félagslega viðleitni, semsagt valdið eitt. Bernstein, sem sér blanquisma í hverju horni, hann fellur nú, eins og til tilbreytingar, sjálfur í blanquískan misskilning af grófasta tagi. Þó aftur með þeim mun að sem byltingarsinnar og sósíalistar litu blanquistar á það sem sjálfsagðan hlut að sósíalisminn væri efnahagslega framkvæmanlegur. Á því byggist sú skoðun þeirra að jafnvel lítill minnihluti gæti gert byltingu með valdbeitingu. En þetta er þveröfugt hjá Bernstein. Hann ályktar, að þar sem meirihluti alþýðunnar nægi ekki tölulega, muni efnahagslega séð vera vonlaust að koma á sósíalisma. Sósíalistar telja lokamarkmið sitt hvorki munu hljótast af sigursælli valdbeitingu minnihlutans, né af því að meirihlutinn yfirgnæfi tölulega, heldur af efnahagslegri nauðsyn, sem birtist fyrst og fremst í stjórnleysi auðvaldsins, ennfremur af því að alþýðufjöldinn skilji þessa nauðsyn og afnemi auðvaldskerfið.
Hvað varðar þetta úrslitaatriði, stjórnleysið í efnahagslífi auðvaldsins, þá afneitar Bernstein sjálfur aðeins hinum miklu og almennu kreppum, en ekki kreppum í einu ríki eða hluta efnahagskerfisins. Hann afneitar þannig aðeins mjög miklu stjórnleysi og viðurkennir um leið að til sé svolítið stjórnleysi. Hjá Bernstein fer þá auðvaldshagkerfinu eins og - svo ég vitni nú líka einu sinni í Marx - eins og fór vitlausu jómfrúnni, sem var "bara pínulítið" börnuð. Það hrapallega er að það er eins með stjórnleysið, lítið og mikið er jafnslæmt. Viðurkenni Bernstein svolítið stjórnleysi, sér hagkerfi vöruframleiðslu sjálft um að magna þetta stjórnleysi óskaplega, allt að hruni. En vonist Bernstein til þess að viðhalda vöruframleiðslu, en leysa þetta svolitla stjórnleysi smám saman upp í reglu og samræmi, þá fellur hann aftur í eina af grundvallarvillum borgaralegrar dólgahagfræði, að telja dreifingarhætti vera óháða framleiðsluháttum17).
Hér er ekki nægjanlegt færi á að sýna fram á allan þann furðulega rugling í frumatriðum pólitískrar hagfræði sem Bernstein gerir í bók sinni. En eitt atriði skal tekið stuttlega fyrir, það leiðir af þessu meginmáli um stjórnleysi auðvaldsins.
Bernstein lýsir því yfir að vinnugildiskenning Marx sé hrein sértekning, en samkvæmt honum er það greinilega skammaryrði í pólitískri hagfræði. En sé gildi vinnuaflsins aðeins sértekning, "hugmynd" (bls. 44), þá á hver sómakær borgari, sem gegnt hefur herþjónustu og greitt skattana sína, jafnan rétt og Karl Marx til að ímynda sér hvaða vitleysu sem vera skal út af slíkri "hugmynd", þ.e. gildiskenningunni. "Í sjálfu sér er Marx alveg jafnleyfilegt að líta framhjá eiginleikum vöru í þeim mæli að hún felur loks ekkert í sér annað en magn einfaldrar mannlegrar vinnu, einsog fylgismönnum Böhm og Jevons að sértaka aðeins gagnsemi vöru og líta framhjá öllum öðrum eiginleikum hennar". (bls. 41-2).
Semsagt, félagsleg vinna hjá Marx og sértekin gagnsemi Mengers, það er honum sama tóbakið, allt eintóm sértekning. Bernstein hefur þá alveg gleymt því að sértekning Marx er ekki uppfinning, heldur uppgötvun, að hún er ekki bara til í höfði Marx, heldur líka í vöruhagkerfinu, lifir ekki ímynduðu lífi, heldur raunverulegu samfélagslífi, svo raunverulegu að hún er sniðin og hömruð, vegin og mótuð. Uppgötvun Marx, sértekin mannleg vinna, er nefnilega í þróuðustu mynd sinni ekkert annað en peningar. Og þetta er einmitt ein snjallasta hagfræðiuppgötvun Marx. En í gervallri borgaralegri hagfræði, frá upphafi kaupauðgisstefnu til loka hinnar klassísku hagfræði, hefur hið dularfulla eðli peninga verið bók með sjö innsiglum.
Hinsvegar er sértekin gagnsemi Böhm og Jevons raunverulega aðeins hugmynd, eða öllu heldur mynd umhugsunarleysis, einkafíflska sem hvorki er unnt að gera auðvaldssamfélagið ábyrgt fyrir, né neitt annað mannlegt samfélag, heldur einungis borgaralega dólgahagfræði. Með þessa "hugmynd" í höfði geta Bernstein og Böhm og Jevons ásamt öllum huglæga söfnuðinum staðið tuttugu ár enn frammi fyrir leyndardómi peninganna án þess að þeir komist að annarri lausn en þeirri sem hver skósmiður vissi án þeirrar hjálpar: að einnig peningar eru "gagnlegur" hlutur.
Bernstein hefur þannig misst allan skilning á gildiskenningu Marx. En þeim sem þekkir eitthvað hagfræðikerfi Marx, hlýtur að vera ljóst að án gildiskenningarinnar verður allt kerfið óskiljanlegt. Eða, hlutlægar orðað, skilji menn ekki eðli vöru og vöruskipta verður allt auðvaldshagkerfið og samhengi þess leyndardómur.
En hver var þessi töfralykill Marx sem opnaði honum innstu leyndardóma allra fyrirbæra auðvaldsins, sem dugði honum til að leysa leikandi léttilega vandamál sem mestu andar klassískrar borgaralegrar hagfræði, svo sem Smith og Ricardo vissu ekki einu sinni að væru til? Ekkert annað en skilningurinn á að allt efnahagslíf auðvaldsins væri sögulegt fyrirbæri, og það ekki bara aftur í tímann, eins og kom fram í klassískri hagfræði þegar best lét, heldur einnig fram í tímann, ekki aðeins í lénskri fortíð, heldur einnig og sérstaklega í sósíalískri framtíð. Kjarni gildiskenningar Marx, skilgreiningar hans á peningum, kenningar hans um auðmagnið, gróðahlutfallið og þannig um allt efnahagskerfið, er fallvaltleiki efnahagslífs auðvaldsins, komandi hrun þess og þar með hin hliðin á málinu - lokatakmark sósíalista. Einmitt af því að Marx leit á efnahagslíf auðvaldsins frá upphafi sem sósíalisti, þ.e. frá sögulegu sjónarmiði, gat hann ráðið rúnir þess. Og hinsvegar af því að hann hóf fræðilega greiningu á borgaralegu samfélagi frá sósíalísku sjónarmiði, gat hann grundvallað sósíalismann fræðilega.
Saman við þetta má bera orð Bernsteins í lok bókar hans, þar sem hann kvartar yfir þeirri "tvíhyggju sem gangi í gegnum allt hið stórfenglega verk Marx", "tvíhyggju sem felst í því að verkið á að vera vísindaleg rannsókn og þó að sanna kenningu sem var fullbúin löngu áður en það var hafið. Þróunarbraut þess liggur að niðurstöðu sem var fyrir fram ljós. Að snúa aftur til Kommúnistaávarpsins [þ. e. hér til lokamarkmiðs sósíalista; R. L] sýnir hér raunverulegar leifar af draumsæi [”útópisma”, þýð.] í kerfi Marx" (bls. 177). En ”tvíhyggja” Marx er ekkert annað en tvíhyggja sósíalískrar framtíðar og auðvaldssamtíðar, tvíhyggja auðmagns og vinnuafls, borgarastéttar og öreiga, hún er stórfengleg fræðileg endurspeglun tvíhyggjunnar sem býr í borgaralegu samfélagi, borgaralegra stéttaandstæðna.
Og sjái Bernstein "leifar draumsæis" í þessari fræðilegu tvíhyggju Marx, þá er það bara einfeldnisleg játning um að hann afneiti sögulegri tvíhyggju í borgaralegu samfélagi, afneiti stéttaandstæðum auðvaldsins, að honum sé sósíalisminn sjálfur orðinn "leifar draumsæis". Einhyggja Bernsteins felur í sér að auðvaldsskipulagið skuli vara að eilífu, þetta er einhyggja sósíalistans, sem hefur fallið fra lokatakmarki sínu og sér nú takmark mannlegrar þróunar í óbreytanlegu borgaralegu samfélagi.
En sjái Bernstein sjálfur ekki klofninginn í hagkerfi auðvaldsins, þróunina til sósíalismans, þá verður hann að grípa til hughyggjulegra útlistana utan við efnahagslega þróun til þess að bjarga stefnu sósíalista a.m.k. að formi til. Og hann verður að breyta sósíalismanum sjálfum úr ákveðnu sögulegu skeiði samfélagsþróunar í sértekna "grundvallarreglu".
"Félagsleg grundvallarhugsjón" Bernsteins, sem á að skreyta efnahagslíf auðvaldsins, þessi þynnsti "uppáhellingur" af lokatakmarki sósíalista, reynist í ljósi þessa vera tilslökun á borgaralegri kenningu hans, en ekki gagnvart sósíalískri framtíð samfélagsins, heldur gagnvart sósíalískri fortíð – Bernsteins.


7.
Verkalýðsfélög, samvinnufélög og pólitískt lýðræði.

Við höfum séð að sósíalismi Bernsteins felst í þeirri áætlun að láta verkalýðinn fá hlutdeild í auðlegð samfélagsins, að breyta fátæklingum í auðmenn. Hvernig á að koma því á? Í greinum sínum Viðfangsefni sósíalista í Neue Zeit lét Bernstein einungis glitta í torráðnar ábendingar, en í bók sinni gefur hann fullkomnar upplýsingar um þetta mál: Sósíalisma hans á að koma á eftir tveimur leiðum, með verkalýðsfélögum eða með orðum Bernsteins, atvinnulýðræði, og með samvinnufélögum. Með þeim fyrrnefndu vill hann ráðast á gróða iðnfyrirtækja, en á gróða kaupmanna með þeim síðarnefndu (bls.118).
Hvað varðar samvinnufélög og þá einkum samvinnufélög framleiðenda, þá eru þau í eðli sínu beggja handa járn, mitt í auðvaldshagkerfinu, félagsleg smáframleiðsla við vöruskipti auðvalds. En í auðvaldshagkerfi drottna vöruskiptin yfir framleiðslunni og valda því við samkeppni að hömlulaust arðrán verður forsenda þess að fyrirtæki lifi. Með öðrum orðum, auðvaldshagsmunir ráða framleiðsluferlinu gjörsamlega. Þetta kemur fram í nauðsyn þess að halda mönnum að vinnu eins ákaft og hægt er, að stytta vinnutíma eða lengja eftir markðsaðstæðum, að draga vinnuafl að eða hrinda því frá, allt eftir kröfum sölumarkaðsins. Í stuttu máli sagt, hér verður að beita öllum þeim aðferðum sem gera auðvaldsfyrirtæki samkeppnisfær. Í samvinnufélögum framleiðenda rís af þessu mótsagnakennd nauðsyn verkamanna á að stjórna sjálfum sér með öllu því gerræði sem til þarf, að leika hlutverk auðherra gagnvart sjálfum sér. Á þessari mótsögn liðast samvinnufélög framleiðenda í sundur. Annaðhvort þróast þau aftur til auðvaldsfyrirtækja, eða leysast upp, verði hagsmunir verkalýðsins ofan á. Þessar staðreyndir leiðir Bernstein sjálfur í ljós, en misskilur þær, þegar hann hefur eftir frú Potter-Webb, að samvinnufélögin í Englandi hafi liðið undir lok, vegna þess að "aga" hafi skort. Það sem hér er kallað agi, yfirborðslega og af grunnfærni, er ekkert annað en eðlilegt alræði auðvaldsins, sem verkalýðurinn getur reyndar alls ekki beitt sjálfan sig18).
Af þessu leiðir, að samvinnufélög framleiðenda geta því aðeins tryggt tilveru sína í auðvaldshagkerfinu, að þau upphefji eftir krókaleiðum andstæðurnar sem felast í þeim milli framleiðsluhátta og dreifingarhátta. Það er að segja ef þau búa sér til leið framhjá lögmálum frjálsrar samkeppni. Það geta þau aðeins ef þau tryggja sér markað fyrirfram, fastan hóp neytenda. Þar koma einmitt neytendafélög að gagni. Í þessu liggur leyndardómurinn sem Bernstein fjallar um, hversvegna sjálfstæð samvinnufélög framleiðenda líða undir lok, en neytendafélög geta tryggt þeim líf. Skýringin felst ekki í skiptingu í samvinnufélög framleiðenda og neytenda, eða hvernig sem hugmynd Oppenheimers annars var.
Fyrst samvinnufélög framleiðenda eiga þá líf sitt undir tilverugrundvelli neytendafélaga í nútímasamfélagi, þá leiðir ennfremur af því, að samvinnufélög framleiðenda fá, þegar best lætur, lítinn, staðbundinn markað fáeinna vörutegunda fyrir nánustu þarfir, þá einkum matvæli. Allar mikilvægustu greinar auðvaldsframleiðslu, vefnaður, kolanám, málm- og ólíuiðnaður, vélsmíði, járnbrauta- og skipasmíði, eru fyrirfram lokaðar neytendafélögum og þarmeð einnig samvinnufélögum framleiðenda. Fyrir utan tvíeðli þeirra, geta þau því ekki orðið til almennra félagslegra umbóta, þó ekki væri nema vegna þess, að til þess að þau kæmust almennt á, þyrfti fyrst að afnema núverandi heimsmarkð, svo að í stað hans kæmu lítil, staðbundin framleiðslu- og dreifingarkerfi, þ.e. kjarni þess er að í stað stórauðvaldsins kæmi aftur vöruskiptakerfi miðalda.
En einnig innan marka hins mögulega, á grundvelli nútímasamfélags, geta samvinnufélög framleiðenda ekki orðið annað en taglhnýtingar kaupfélaga, sem stíga þá fram sem helsta afl þessara tilætluðu sósíalísku umbóta. Þær umbætur breytast þá úr baráttu gegn framleiðnu auðmagni þ. e. gegn meginás auðvaldshagkerfisins í baráttu gegn verslunarauðmagninu, reyndar í baráttu gegn smáverslunar- og milliliðaauðmagninu, þ.e. beinast aðeins gegn litlum greinum og kvistum auðvaldsstofnsins.
Hvað varðar verkalýðsfélögin sem Bernstein telur vera tæki gegn arðráni framleiðna auðmagnsins, þá hefi ég þegar (í upphafi 3.k.) sýnt fram á að verkalýðsfélögin eru ekki fær um að tryggja verkalýðnum áhrif á framleiðsluferlið, hvorki hvað snertir umfang framleiðslunnar né tæknina.
En hvað varðar efnahagshliðina,"baráttu launahlutfallsins við gróðahlutfallið", eins og Bernstein kallar það, þá er sú barátta, einsog ég sagði, ekki háð í lausu lofti, heldur innan ákveðinna marka launalögmálsins. Baráttan getur ekki sigrast á því, heldur aðeins raungert það. Þetta verður líka ljóst, ef litið er á málið frá annarri hlið og spurt um eiginlegt hlutverk verkalýðsfélaga.
Bernstein felur verkalýðsfélögum það hlutverk í frelsisbaráttu verkalýðsstéttarinnar að leiða hina raunverulegu árás á gróðahlutfall iðnaðarins og leysa það upp í launahlutfallið, stig af stigi. En þau eru einmitt ekki fær um að bera uppi árásarstefnu gegn gróðanum, því þau eru ekkert annað en skipulögð vörn vinnuaflsins gegn árásum gróðans, vörn verkalýðsstéttarinnar gegn hneigð auðvaldshagkerfisins til að þrýsta henni niður. Þetta er af tveimur ástæðum.
Í fyrsta lagi er hlutverk verkalýðsfélaga að hafa með skipulagi sínu áhrif á markaðsstöðu vörunnar vinnuafls, en skipulagið er sífellt rofið af því að ný vara kemur sífellt á vinnumarkaðinn, þegar millistéttarfólk verður að öreigum. Í öðru lagi reyna verkalýðsfélögin að bæta lífsskilyrðin, að auka hlut verkalýðsstéttarinnar í samfélagslegri auðlegð. En hann þrýstist niður eins og fyrir náttúrulögmál, vegna aukinnar framleiðni vinnuaflsins. Til að skilja það þarf alls ekki að vera marxisti, heldur aðeins að hafa einhverntíma gripið í Til upplýsinga um félagsmálin eftir Rodbertus19).
Vegna hlutlægrar þróunar í auðvaldssamfélaginu verður barátta verkalýðsfélaga nokkurskonar Sisiphosvinna [síendurtekið erfiði, þýð.] hvað snertir bæði helstu hlutverk þeirra í efnahagslífinu. Þessi Sisiphosvinna er raunar óhjákvæmileg til að verkalýðurinn nái því launahlutfalli sem hann getur náð við hverjar markaðsaðstæður, til að raungera launalögmálið, og til að lama, eða réttara sagt veikja hneigð efnahagsþróunarinnar til að þrýsta verkalýðnum niður. En ætli menn að breyta verkalýðsfélögum í tæki til að minnka gróðann stig af stigi, vinnulaunum til góða, þá eru félagslegar forsendur þess í fyrsta lagi að millistéttirnar hætti að verða öreigar og verkalýðsstéttin að vaxa, í öðru lagi að framleiðni vinnunnar hætti að vaxa. Í báðum tilvikum þýðir þetta, alveg einsog ef koma ætti á hagkerfi samvinnufélaga, afturhvarf til ástandsins fyrir tíð stórauðvaldsins.
Báðar leiðir Bernsteins til sósíalískra umbóta samvinnufélög og verkalýðsfélög, reynast þannig alveg óhæf til að ummynda framleiðsluhætti auðvaldsins. Í rauninni hefur Bernstein sjálfur óljósa meðvitund um þetta og lítur einungis á þau sem tæki til að höggva úr auðvaldsgróðanum og auðga þannig verkalýðinn. En þannig gefst hann sjálfur upp við baráttuna gegn framleiðsluháttum auðvaldsins og beinir hreyfingu sósíalista að baráttu gegn því hvernig lífsgæðum er skipt í auðvaldsskipulagi. Bernstein segir líka hvað eftir annað að sósíalismi hans sé eftirsókn eftir "réttlátri", "réttlátari", já "enn réttlátari" (Vorwärts 26/3 1899) skiptingu.
Fyrsti hvati til sósíalískrar hreyfingar, a.m.k. hjá almenningi, er líka einmitt "ranglát" skipting lífsgæða í auðvaldskerfisinu. Og þar sem sósíalistar berjast fyrir þjóðnýtingu alls efnahagslífsins, stefna þeir þar með auðvitað einnig að "réttlátari" skiptingu samfélagsverðmæta. En þar sem Marx hefur sýnt fram á að skiptingin hverju sinni er aðeins afleiðing framleiðsluhátta hverju sinni, einsog eftir náttúrulögmáli, þá beinist barátta sósíalista ekki gegn skiptingunni innan marka auðvaldsframleiðslunnar, heldur beinist hún að afnámi sjálfrar vöruframleiðslunnar. Í stuttu máli: sósíalistar vilja koma á sósíalískri skiptingu með því að útrýma framleiðsluháttum auðvaldsins. Aðferð Bernsteins er andstæð þessu, hann vill berjast gegn því hvernig lífsgæðum er skipt innan auðvaldskerfisins, og vonast til að geta þannig smám saman komið á sósíalískum framleiðsluháttum.
En á hverju grundvallast þá sósíalískar umbætur Bernsteins? Á tilteknum tilhneigingum auðvaldsframleiðslunnar? Engan veginn, því í fyrsta lagi afneitar hann því að þessar tilhneigingar séu til, og í öðru lagi er æskileg skipan framleiðslunnar afleiðing skiptingarinnar en ekki orsök, í hans augum, einsog áður sagði. Sósíalismi hans getur því ekki grundvallast efnahagslega. Eftir að hann hefur kollsteypt markmiðum sósíalismans og leiðum, og þarmeð efnahagslegum aðstæðum, getur hann ekki grundvallað stefnu sína á efnishyggju, hann neyðist til að grípa til hughyggju.
"Hvers vegna á að leiða sósíalismann af efnahagslegri nauðsyn?" heyrum við þá til hans. "Hvers vegna á að gera lítið úr skilningi, réttlætiskennd, og vilja mannanna" (Vorwärts 26/3 1899). Hin réttlátari skipting Bernsteins á þá að komast á vegna frjáls vilja mannanna, sem er óbundinn af efnahagslegri nauðsyn. Eða nánar tiltekið, þar sem viljinn sjálfur er aðeins tæki, vegna skilnings á réttlætinu, í stuttu máli, vegna réttlætishugmyndarinnar.
Þá erum við komin heilu og höldnu aftur að réttlætislögmálinu, að þessum gamla jálki, sem allir heimslausnarar hafa hökt á, árþúsundum saman, af því að þá skorti örugg hreyfiöfl sögunnar; komin að hinni hrörlegu Rosinante, sem allir Don Quixotar sögunnar hafa riðið út til að koma heiminum í lag, og komu loks heim með ekkert nema glóðarauga.
Afstæður fátækra og ríkra sem sögulegur grundvöllur sósíalismans, "lögmál" félagshyggjunnar sem innihald hans, "réttlátari skipting" sem tilgangur hans, og réttlætishugmyndin sem eina sögulega réttlæting hans - fyrir meira en fimmtíu árum boðaði Weitling svona sósíalisma af miklu meira afli, andríki og glæsibrag: Reyndar þekkti þessi snjalli skraddari þá ekki fræðilegan sósíalisma. Nú, eftir meira en hálfa ö1d, er afstaða hans, sem Marx og Engels höfðu tætt sundur í smábúta, nú er hún rimpuð saman og boðin þýskum öreigum sem nýjustu vísindi. Til þess þarf vissulega líka flikkara, en ekki er snilldinni fyrir að fara.
Svo sem verkalýðsfélög og samvinnufélög eru efnahagslegar stoðir endurskoðunarkenningarinnar, þannig eru mikilvægustu pólitísku forsendur hennar stöðug framþróun lýðræðis. Afturhaldsárásirnar nú um stundir eru í augum endurskoðunarsinna aðeins "fjörbrot", tilviljunarkennd og hverful, með þeim eigi ekki að reikna þegar línur séu lagðar fyrir verkalýðsbaráttu20). T.d. er lýðræði óhjákvæmilegt stig í þróun nútímasamfélags samkvæmt Bernstein, já, lýðræðið er í augum hans, alveg eins og borgaralegra boðbera frjálshyggjunnar, meginlögmál sögulegrar þróunar yfirleitt og öll öfl stjórnmálalífsins hljóta að stuðla að framkvæmd þess. En það er alrangt, sett fram svo afdráttarlaust, ekkert nema smáborgaraleg einföldun borgaralegrar þróunar undanfarin 25-30 ár, raunar er hún líka yfirborðsleg. Ef nánar er gáð að sögulegri þróun lýðræðis og jafnframt að pólitískri sögu auðvaldsins, þá kemur allt annað á daginn.
Hvað varðar hið fyrrnefnda, þá verður lýðræði fyrir við sundurleitustu samfélagskerfi: í frumkommúnískum samfélögum, í þrælaríkjunum fornu, í borgarsamfélögum miðalda. Á sama hátt verður fyrir einveldi og þingbundin konungsstjórn við sundurleitustu hagkerfi. Í upphafi kallar auðvaldskerfi - sem vöruframleiðsla - fram lýðræðislega stjórnarskrá í borgarsamfélögunum. Síðar, þegar það hefur þróast til handverks, finnur það sér samsvarandi pólitískt form í konungseinveldi. Þegar það hefur loks þróast til iðnaðarhagkerfis, elur það af sér í Frakklandi ýmist lýðræðislegt lýðveldi (1793), einveldi Napóleons I, aðalsháð konungdæmi Afturhvarfsins (1815-1830), þingbundið borgaralegt konungdæmi Louis-Philippe, aftur lýðræðislegt lýðveldi, aftur keisaradæmi Napoleons III og loks þriðja lýðveldið21). Eina raunverulega lýðræðisskipan Þýskalands, almennur kosningaréttur, er ekki ávinningur borgaralegrar frjálshyggju, heldur tæki til að sjóða saman smáríkin, og hefur aðeins þannig þýðingu fyrir þróun þýsku borgarastéttarinnar. Annars gerir hún sig ánægða með hálflénskt, þingbundið konungdæmi. Í Rússlandi þroskaðist auðvaldskerfið lengi undir austrænu alræði, án þess að borgarastéttin sýndi þess merki að þrá lýðræði. Í Austurríki varð almennur kosningaréttur einkum bjargráð gegn upplausn konungdæmisins22). Í Belgíu stendur loks lýðræðissigur verkalýðshreyfingarinnar - almennur kosningaréttur - í ótvíræðu samhengi við hve veikburða hernaðarstefnan er, hlýst semsé af sérstakri stöðu Belgíu, landfræðilega og pólitískt. Og umfram allt er þessi "lýðræðisbiti" ekki sigurvinningur borgarastéttarinnar, heldur unninn gegn borgarastéttinni.
Óslitin sigurganga lýðræðisins, sem endurskoðunarsinnar okkar og borgaralegir frjálshyggjumenn telja vera hið mikla undirstöðulögmál mannkynssögunnar, a. m. k. nú á tímum, reynist þá við nánari athugun vera hillingar. Milli auðvaldsþróunar og lýðræðis verður ekki fundið neitt almennt algert samræmi. Skipulag stjórnmála er hverju sinni útkoma alls samspils pólitískra þátta, innri og ytri, og innan marka þess rúmast allur tröppugangurinn frá konungseinveldi til hins lýðræðislegasta lýðveldis.
Ef við þá hverfum frá því að finna almennt sögulegt lögmál um þróun lýðræðisins, einnig innan nútímasamfélags og snúum okkur aðeins að núverandi skeiði borgaralegrar sögu, þá birtast einnig hér í stjórnmálaástandinu þættir, sem leiða ekki til að framkvæma kerfi Bernsteins, heldur gerist hið gagnstæða: borgaralegt samfélag gefur þessa ávinninga upp á bátinn.
Annarsvegar, og það er mjög mikilvægt, hefur lýðræðisskipanin lokið hlutverki sínu fyrir borgaralega þróun að verulegu leyti. Þar sem hún var nauðsynleg til að sjóða saman smáríki og koma upp nútímastórríkum (Þýskaland, Ítalía) hefur efnahagsþróunin leitt til innra, lífræns samruna23).
Sama gildir um ummyndun alls stjórnkerfisins frá því að vera hálflénskt eða allénskt til auðvaldskerfis. Þessi ummyndun var óaðskiljanleg frá lýðræðinu sögulega. En einnig hún hefur nú náðst fram í svo miklum mæli, að afnema má lýðræðislega þætti ríkiskerfisins, almennan kosningarrétt, stjórnskipan 1ýðveldis, án hættu á að stjórnkerfið, fjárhagsmál, varnarmál, o. s. frv. þyrftu að falla í lénsk form.
Sé frjálshyggjan þannig orðin í meginatriðum óþörf borgaralegu samfélagi, þá er hún að öðru leyti orðin bein hindrun í mikilvægum málum. Hér er að líta á tvo þætti sem ráða beinlínis öllu pólitísku lífi nútímaríkja: alþjóðastjórnmál og verkalýðshreyfingu - hvort tveggja eru aðeins mismunandi hliðar þess skeiðs sem auðvaldsþróunin er nú á.
Myndun alþjóðlegs hagkerfis og það hvernig samkeppnin á heimsmarkaðinum hefur harðnað og breiðst út, hafa gert hernaðarstefnu á landi og legi, þetta tæki alþjóðastjórnmála, að leiðandi afli í ytra og innra lífi stórríkja. Alþjóðastjórnmál og hernaðarstefna eru örugglega vaxandi hneigð á núverandi skeiði24).
Af því leiðir rökrétt að borgaralegt lýðræði er á niðurleið. Í Þýskalandi kostaði skeið hins mikla vígbúnðar (frá 1893) og heimsvaldastefnan sem hófst með Kjátsjú25) óðar tvær fórnir borgaralegs lýðræðis, hrun Frjálslyndra og breytingu Miðflokksins úr andstöðuflokki í stjórnarflokk. Síðustu kosningar,1907, sem voru háðar undir merkjum nýlendustefnunnar, urðu jafnframt útför þýskrar frjálshyggju. Deilurnar um nýja hernaðarfjárveitingu klufu Deutschfreisinnige Partei í Freisinnige Vereinigung og Freisinnige Volkspartei. Sá flokkur og Zentrum (miðflokkur) greiddu ásamt sósíalistum atkvæði gegn hernaðarfjárveitingunni 15/7 1893. En Zentrum varði samt ákaft frumvarp um lög gegn uppreisn og aðgerðir ríkisstjórnarinnar sem beindist gegn sósíalistum og verkalýðsstéttinni.
Reki þannig utanríkismálin borgarastéttina í arma afturhaldsins, þá ekki síður innanríkismálin , þar sem er verkalýðsstétt á uppleið. Bernstein viðurkennir þetta sjálfur, þegar hann kennir "sósíalistagrýlunni", þ.e. sósíalískri stefnu verkalýðsstéttarinnar um flótta borgarastéttarinnar undan fánum frjálshyggjunnar. Til þess að lokka dauðhrædda frjálshyggjumennina aftur út úr músarholu afturhaldsins, ræður hann því öreigastéttinni að hverfa frá sínu sósíalíska takmarki. En fyrst hann gerir það að lífsskilyrði og félagslegri forsendu borgaralegs lýðræðis nú á tímum, sannar hann sjálfur best að þetta lýðræði er í sama mæli í mótsögn við innri þróunarhneigð nútímasamfélags, sem sósíalísk verkalýðshreyfing er bein afurð þessarar hneigðar.
En hann sannar meira með þessu. Fyrst hann setur það sem forsendu fyrir endurlífgun borgaralegs lýðræðis að verkalýðsstéttin hverfi frá sósíalísku takmarki sínu, sýnir hann sjálfur hve fjarri því fer að borgaralegt lýðræði sé nauðsynleg forsenda sósíalískrar hreyfingar og sigurs sósíalista. Röksemdafærsla Bernsteins lokast hér í vítahring, þar sem lokaályktunin "étur" upp fyrstu forsenduna.
Leiðin út úr þessum vítahring er mjög einföld: Fyrst borgaraleg frjálshyggja dó úr hræðslu við verkalýðshreyfingu á uppleið og takmark hennar, þá er sósíalísk verkalýðshreyfing núna eina stoð lýðræðisins, og að um aðra getur ekki verið að ræða. Örlög sósíalískrar hreyfingar eru ekki undir borgaralegu lýðræði komin, heldur eru þvert á móti örlög lýðræðisþróunar undir sósíalískri hreyfingu komin. Lýðræðið verður ekki lífvænlegra í þeim mæli sem verkalýðsstéttin hverfur frá frelsisbaráttu sinni, heldur þvert á móti í þeim mæli sem hreyfing sósíalista verður nógu sterk til að berjast nú gegn afturhaldi, sem leiðir af heimsvaldastefnunni og af því að borgarastéttin skyldi svíkjast undan merkjum. Hver sem vill styrkja lýðræðið, hlýtur líka að vilja styrkja sósíalíska hreyfingu en ekki veikja, og verði stefna sósíalista gefin upp á bátinn, er bæði verkalýðshreyfing og lýðræði gefin upp á bátinn26).


8.
Valdatakan.

Einsog við sáum eru örlög 1ýðræðisins bundin örlögum verkalýðshreyfingarinnar. En færi nú allt á besta veg, gerir þá lýðræðisþróun öreigabyltingu óþarfa eða ómögulega? Öreigabyltingu í merkingunni að ná ríkisvaldinu, að taka pólitísk völd ?
Bernstein sker úr þessari spurningu með því að vega og meta rækilega góðar og slæmar hliðar löglegra umbóta og byltingar, í ró og makindum, eins og hann væri að vega kanil og pipar í kaupfélaginu. Í löglegum gangi þróunar sér hann skynsemina að verki, en í byltingu tilfinningarnar. Í endurbótum sér hann hæga þróun sögunnar, en í byltingunni hraða, skipulegt afl sér hann í löggjöf, en frumkraft í umbyltingunni (bls . 183).
Það er gömul saga að smáborgaralegir umbótamenn sjá "góða" hlið og "slæma" á öllum hlutum og að þeir tína úr hverju blómabeði. En hitt er jafngömul saga að raunveruleg atburðarrás fer afar lítið eftir smáborgaralegum samsetningum. Þegar búið er að draga vandlega saman hrúgu "góðra hliða" á öllum mögulegum hlutum í veröldinni, þyrlar hún henni í loft upp með einum hnerra. Raunar sést á sögunni að löglegar umbætur og bylting fara eftir ástæðum sem liggja dýpra en kostir eða gallar þessarar aðferðar eða hinnar.
Það er nefnilega jafnan svo í sögu borgaralegs samfélags að löglegar umbætur voru til að styrkja smámsaman stétt á uppleið, uns hún þóttist nógu þroskuð til að grípa pólitísk völd og kollvarpa öllu hinu ríkjandi réttarkerfi, til að byggja upp nýtt. Bernstein hamast gegn pólitískri valdatöku sem blanqískri valdránskenningu. En honum verða þau mistök á, að kalla það blanqíska reikningsvillu, sem öldum saman hefur verið þungamiðja mannkynssögunnar og hreyfiafl. Allt frá því að stéttasamfélög urðu til og stéttabaráttan varð megininntak sögu þeirra, hefur pólitísk valdataka jafnan verið takmark allra stétta á uppleið, sem og upphaf og endir hvers söguskeiðs. Þetta sést á langvinnri baráttu bænda við fjármálamenn og aðal í Róm hinni fornu, í baráttu höfðingjanna (patrisía) við biskupa, í baráttu handverksmanna við höfðingja í borgum miðalda og í baráttu borgarastéttar gegn lénskerfinu á nýöld.
Umbótalöggjöf og bylting eru þá ekki mismunandi aðferðir sögulegrar framþróunar sem menn geta valið um að vild af veisluborði sögunnar eins og heitar pylsur eða kaldar, heldur eru þær mismunandi skeið í þróun stéttasamfélaga. Þær uppfylla hvor aðra og móta, en útiloka jafnframt hvor aðra, einsog t. d. suðurpóll og norðurpóll, borgarastétt og öreigastétt.
Og raunar er lagakerfið hverju sinni einungis afleiðing byltingar. Byltingin er pólitísk sköpun í sögu stéttanna, en í löggjöfinni drollar samfélagið áfram. Umbótalöggjöf hefur nefnilega ekkert eigið hreyfiafl, óháð byltingunni, á hverju söguskeiði fer hún einungis eftir ákveðinni braut. Hve langt hún nær, fer eftir sparkinu sem hún fékk við síðustu umbyltingu, eða hreint út sagt, hún er aðeins innan ramma samfélagsskipanarinnar sem varð til við síðustu umbyltingu. Það er einmitt kjarni málsins.
Það er alrangt og stangast á við mannkynssöguna, að líta á umbætur með löggjöf sem langdregna byltingu, og byltinguna sem samþjappaðar umbætur. A félagslegri umbyltingu og umbótum við löggjöf er eðlismunur, en ekki bara tímalengdar. Þannig veldur einmitt pólitísk valdbeiting sögulegum umbyltingum, þegar hreinar magnbreytingar slá yfir í eðlisbreytingar, hreint út sagt: þegar eitt söguskeið eða samfélagsskipan tekur við af annarri.
Sá sem kýs umbætur í stað þess að að grípa völd með byltingu, hann velur í rauninni ekki rólegri, öruggari og seinfarnari leið að sama marki, heldur velur hann þar með annað markmið, nefnilega óverulegar breytingar á gamla samfélaginu í stað þess að koma á nýju samfélagi. Þannig leiða pólitískar skoðanir endurskoðunarsinna til sömu niðurstöðu og kenningar þeirra um efnahagsmál: í rauninni beinast þær ekki að því að koma á sósíalískri skipan, heldur bara að bæta auðvaldskerfið, ekki að upphefja launakerfið, heldur snúast þær um það hvort arðránið verði meira eða minna. Í stuttu máli sagt, þær beinast að því að fjarlægja æxli auðvaldsins, en ekki auðvaldið sjálft.
En þessar setningar um hlutverk löglegra umbóta og byltingar gilda e.t.v. aðeins um stéttabaráttuna hingð til? Ef til vill hefur þróun borgaralegs réttarkerfis gert kleyft að leiða samfélagið af einu sögulegu skeiði á annað með löglegum umbótum, svo að það séu "orðin innihaldslaus orð" að verkalýðsstéttin taki ríkisvaldið í sínar heldur eins og Bernstein segir í riti sínu (bls. 183)?
Þessu er þveröfugt farið. Hvað greinir borgaralegt samfélag frá fyrri stéttasamfélögum í fornöld og á miðöldum? Einmitt það að stéttarveldið hvílir ekki lengur á "áunnum réttindum", heldur á raunverulegum efnahagsaðstæðum, að launakerfið er ekki réttarsamband, heldur eingöngu efnahagslegt. Í öllu réttarkerfi okkar er engin lagagrein fyrir því stéttarveldi sem nú er. Votti fyrir slíku, eins og í hjúalögum þá eru það bara leifar lénsskipulagsins.
Hvernig á þá að aflétta launaþrældóminum stig af stigi "með löggjöf", þegar hann birtist alls ekki í lögunum? Bernstein sem vill hefjast handa um umbótalöggjöf til að afnema auðvaldið, lendir í hlutverki rússneska lögreglumannsins, sem segir ævintýri sín hjá Uspenskí: "Strax greip ég í jakkakraga karlsins, og hvað kom á daginn? Að karlskrattinn var kragalaus". Þar liggur hundurinn grafinn.
Öll samfélög hafa hingað til byggst á ... ”andstæðum drottnandi stétta og kúgaðra" (Kommúnistaávarpið. M&E: Úrvalsrit I, bls. 36). En á fyrri skeiðum nútímasamfélags birtust þessar andstæður í sérstöku réttarsambandi og einmitt þessvegna gátu þær veitt hinum nýju aðstæðum rúm innan hinna gömlu að vissu marki. "Ófrjálsir bændur miðalda unnu sér þegnrétt í griðaborgunum á dögum bændaánauðar." (s. r. s. st.) Hvernig? Við það að allskyns sérréttindi leysast upp í kviði borgarinnar: dagsverk, erfðatollur, reglur um klæðnað, kvikfjárafgjöld, hjúskaparnauðung, o. s. frv. , o. s. frv. , en í heild valda þessi sérréttindi ánauðinni.
Á sama hátt unnu "smáborgarar sig upp í að verða borgarar undir oki lénsbundins einveldis." (s. r. s. st.). Hvernig? Við það að hlekkir gildanna voru smám saman afnumdir formlega eða losað um þá, og smám saman ummynduðust stjórnkerfi og skipan fjármála og varnarmála, svo sem brýnust þörf var á.
Vilji menn þá fjalla um málið óhlutbundið frekar en sögulega, þá er að minnsta kosti hægt að ímynda sér breytingu frá lénssamfélagi til borgaralegs við umbótalöggjöf, einsog stéttaafstæður voru þá. En hvað gerðist í raun? Einnig þá komu löglegar umbætur ekki í staðinn fyrir pólitíska valdatöku borgarastéttarinnar, heldur voru þær þvert á móti til að undirbúa hana, leiða til hennar. Formleg umbylting, pólitískt og félagslega, var óhjákvæmileg, jafnt til að afnema bændaánauð sem lénskerfið.
En nú er málum allt öðruvísi háttað. Engin lög þvinga öreigana til að gangast undir ok auðvaldsins, heldur aðeins neyðin, skortur á framleiðslutækjum. Innan ramma borgaralegs samfélags geta engin lög veitt þeim framleiðslutækin, því þeir voru ekki sviptir þeim með löggjöf, heldur við efnahagslega þróun.
Innan launakerfisins byggist arðránið heldur ekki á lögum, því upphæð launanna er ekki ákveðin með löggjöf heldur af efnahagslegum atriðum. Og sjálft fyrirbærið arðrán grundvallast ekki á lagasetningu, heldur á þeirri efnahagsstaðreynd að vinnuaflið birtist sem vara sem hefur m. a. það viðkunnanlega einkenni að framleiða gildi, og reyndar meira gildi en þarf til að framleiða hana sjálfa í mynd neysluvarnings verkalýðs. Í stuttu máli sagt, engar grundvallaraðstæður stéttadrottnunar auðvaldsins er hægt að umskapa með umbótalöggjöf á borgaralegum grunni. Það er útilokð vegna þess að þær komust hvorki á við borgaralega löggjöf, né hafa þær verið mótaðar í þvílíkum lögum. Þetta veit Bernstein ekki, þegar hann semur áætlanir um sósíalískar "umbætur", en það sem hann ekki veit, segir hann þó á bls. 10 í bók sinni, þegar hann ritar "að hreyfiafl efnahagslífsins komi nú frjálst fram, en hafi áður verið dulið af allskyns drottnunar- og hugmyndakerfi".
En hér kemur annað til. Það er annað sérkenni auðvaldsskipulagsins að í því birtast allir þættir framtíðarsamfélagsins fyrst í þeirri mynd að nálgast ekki sósíalismann, heldur fjarlægjast hann. Framleiðslan einkennist æ meir af félagslegu eðli. En í hvaða mynd? Frá stórfyrirtæki um hlutafélag, og sölusamband, þar sem mótsetningar auðvaldsins, arðrán og kúgun á vinnuaflinu, magnast til hins ítrasta.
Í varnarmálum leiðir þróunin til þess að almenn herskylda kemst á og herskyldutíminn styttist, efnislega nálgast þetta alþýðuher. En það er í mynd nútíma hernaðarstefnu, þar sem stéttareðli ríkisins birtist skýrast í kúgun herríkisins á alþýðu manna.
Í stjórnmálalífinu kemur til þátttöku allra þjóðfélagshópa við þróun lýðræðisins, finni það góðan jarðveg. Þetta er á vissan hátt "alþýðuríki". En þetta gerist í mynd borgaralegs þingræðis, þar sem stéttadrottnun er ekki upphafin, heldur þróast þvert á móti og birtast skýrt. Vegna þess að öll auðvaldsþróunin verður í togstreitu andstæðna, verður öreigastéttin að grípa pólitísk völd og afnema auðvaldskerfið algerlega, til að losa kjarna sósíalísks samfélags úr þessum auðvaldsumbúðum, sem eru í mótsögn við hann.
Bernstein dregur reyndar aðrar ályktanir. Ef þróun lýðræðis leiðir til að skerpa andstæður auðvaldsins í stað þess að slæva þær, svarar hann mér, "þá yrðu sósíalistar að reyna að hindra félagslegar umbætur og útvíkkun lýðræðis, svo að þeir geri sér ekki erfiðara fyrir" (bls. 71). Jú, vissulega, ef sósíalistar hefðu smekk fyrir þeirri smáborgaralegu ónytjuiðju að velja góðar hliðar allra hluta í veraldarsögunni en kasta burt vondum hliðum. Rökrétt væri þá að þeir "reyndu að hindra" allt auðvaldið, því það er þó óumdeilanlega aðalbölvaldurinn, sem reisir allar hindranir á leiðinni til sósíalismans. En fyrir utan hindranir og jafnframt þeim gefur auðvaldið líka einu möguleikana á að framkvæma stefnu sósíalista. Hið sama gildir líka alveg um lýðræðið.
Sé lýðræðið orðið borgarastéttinni a. n.l. óþarft og að nokkru leyti þröskuldur (eins og ég rakti í síðara hluta síðasta kafla), þá er það aftur á móti orðið nauðsynlegt verkalýðsstéttinni og ómissandi. Í fyrsta lagi af því að það skapar stjórnmálaform (sjálfstjórn, kosningarétt o. þ. u. l.) sem koma öreigastéttinni að gagni við ummyndun borgaralegs samfélags. Í öðru lagi er það ómissandi vegna þess að einungis í því, þegar öreigastéttin neytir réttinda sinna í baráttunni fyrir lýðræði, kemst hún til meðvitundar um stéttarlega hagmuni sína og sögulegt hlutverk.
Í stuttu máli sagt, lýðræðið er nauðsynlegt, ekki vegna þess að það geri valdatöku öreigastéttarinnar óþarfa, heldur þvert á móti vegna þess að það gerir þessa valdatöku nauðsynlega, og aðeins lýðræðið gerir hana mögulega. Þegar Engels endurskoðaði baráttuaðferðir verkalýðsins nú á dögum í formála Stéttabaráttunnar í Frakklandi og hélt fram löglegri baráttu gegn götuvirkjum27), þá var hann ekki að fjalla um endanlega valdatöku, heldur um daglega baráttu núna. Þetta sést á hverri línu inngangsins. Hann var ekki að tala um framgöngu öreigastéttarinnar andspænis auðvaldsríkinu, þegar hún tekur ríkisvaldið, heldur framgöngu hennar innan ramma auðvaldsríkisins. Í stuttu máli sagt, Engels var að leggja undirokuðum öreigalýð línuna, ekki sigursælum.
Hin kunnu orð Marx um jarðnæðismál í Englandi, sem Bernstein vitnar einnig til, ”það yrði líklegast ódýrast að kaupa landeigendurna af sér", þau eiga hinsvegar ekki við framgöngu öreigastéttarinnar fyrir sigurinn, heldur eftir hann. Því augljóslega er þá aðeins hægt að tala um að "kaupa af sér ríkjandi stéttir, að verkalýðsstéttin sitji við stjórnvölinn. Það sem Marx sá hér sem möguleika var friðsamlegt alræði öreiganna en ekki að félagslegar umbætur auðvaldsins kæmu í stað þess.
Fyrir bæði Marx og Engels var ævinlega hafið yfir allan efa að öreigastéttin yrði nauðsynlega að taka pólitísk völd. Og það beið Bernsteins að útnefna hænsnakofa borgaralegs þingræðis sem kjörinn vettvang fyrir mestu umbyltingu veraldarsögunnar, að umskapa samfélagið úr auðvaldsmynd í sósíalíska.
En Bernstein hóf kenningar sinar einungis af ótta um að öreigastéttin kæmist of fljótt til valda, og við því varaði hann! Færi svo, segir Bernstein, yrði hún að láta borgaralegar aðstæður eiga sig óbreyttar, og bíða sjálf hroðalegan ósigur. Það sem skín fyrst og fremst út úr þessum ótta er að ef aðstæður leiddu öreigastéttina til valda, þá hefði hún aðeins eitt "hagnýtt" ráð að sækja til kenninga Bernsteins: að fara að hátta. Þar með fellir kenning Bernsteins dóminn yfir sjálfri sér: þetta er afstaða sem dæmir öreigastéttina til aðgerðaleysis þegar helst reynir á í baráttunni, þ.e. til að svíkja sinn eiginn málstað með aðgerðarleysi.
Reyndar væri öll stefnuskrá okkar ómerkilegur pappírssnepill, ef hún ætti ekki að duga okkur hvað sem upp kann að koma í baráttunni, hvenær sem er, og þá á ég við að hún dugi sem leiðsögn í starfi, ekki leiðsögn um aðgerðarleysi. Eigi stefna okkar að setja fram sögulega þróun samfélagsins frá auðvaldi til sósíalisma, þá verður hún greinilega líka að setja fram öll umbreytingarskeið þessarar þróunar, fela þau í sér í megindráttum. Hún verður sem sé að sýna hvernig öreigastéttin eigi að stefna að sósíalisma við sérhverjar aðstæður. Af því leiðir, að sú stund getur ekki runnið upp yfir öreigastéttina, að hún neyddist til að víkja frá stefnu sinni, eða að þessi stefna brygðist henni.
Þetta kæmi þannig fram í reynd, að hefði atburðarásin leitt öreigastéttina til valda, þá kæmi aldrei sú stund að stéttin gæti ekki og þyrfti ekki að grípa til vissra aðgerða til að framkvæma stefnu sína, að hún væri ekki að gera vissar umbreytingar í átt að sósíalisma. Á bak við fullyrðinguna um að undir pólitískri drottnun öreigastéttarinnar gæti stefna sósíalista einhverntíma brugðist algerlega svo að engar ábendingar væri að hafa um framkvæmd hennar; bakvið hana býr ómeðvitað önnur fullyrðing: að stefna sósíalista sé yfirleitt alltaf óframkvæmanleg.
Og yrði nú of fljótt gripið til umbreytingarðgerða? Þessi spurning felur í sér margfaldan misskilning á því hvernig félagsleg umbylting gengur raunverulega fyrir sig.
Það verður í fyrsta lagi ekki gert að vild, að öreigastéttin, mikill samfélagshópur, taki völdin. Forsenda þess er viss þroski, efnahags- og stjórnmálalífs, nema í undantekningartilvikum einsog Parísarkommúnunni. En þar var drottnun öreigastéttarinnar ekki afleiðing markvissrar valdabaráttu hennar, heldur féll henni í skaut einsog yfirgefið óðal. Hér liggur aðalmunurinn á blanquísku valdráni "einbeitts minnihluta" sem alltaf kemur eins og þruma úr heiðskíru lofti og einmitt þessvegna alltaf á röngum tíma, og svo hinsvegar því er mikill, stéttvís alþýðufjöldi tekur völdin. Sjálfur er hann einungis afleiðing þess að borgaralegt samfélag er farið að hrynja og því er hann í sjálfum sér sönnun þess, efnahagslega og stjórnmálalega, að hann komi á réttum tíma.
Miðað við samfélagslegar forsendur getur það þá alls ekki gerst "of fljótt" að verkalýsstéttin taki pólitísk völd, en hlýtur hinsvegar að gerast "of fljótt" miðað við pólitísk áhrif: að halda völdunum. Ótímabær bylting sem varnar Bernstein svefns, ógnar okkur einsog sverð Demklesar og gegn því duga hvorki áköll né andvörp, hik né bænir. Og það er af tveimur mjög einföldum ástæðum.
Í fyrsta lagi er svo feiknleg umbylting sem ummyndun samfélagsins frá auðvaldskerfi til sósíalísks, alveg óhugsandi í einni atrennu, í einni sigursælli atlögu öreigastéttarinnar. Það sýndi sanna blanquíafstöðu að gera ráð fyrir þvílíkum möguleika. Forsenda sósíalískrar umbyltingar er löng og hörð barátta. Allt bendir til þess að öreigastéttin verði þar að láta undan síga oftar en einu sinni. Miðað við endanlegan árangur allrar baráttunnar, hlýtur hún því að komast "of fljótt" til valda fyrsta sinni.
Því er í öðru lagi ekki hægt að forðast "ótímabæra" valdatöku, að þessar "ótímabæru" árásir öreigastéttarinnar eru einmitt sjálfar þáttur í að skapa pólitísk skilyrði lokasigursins, og raunar mjög mikilvægur þáttur.
Öreigastéttin getur aðeins náð þeim pólitíska þroska, sem hún þarf til hinnar miklu, endanlegu umbyltingar, í báli langrar og harðrar baráttu, í þeirri pólitísku kreppu, sem fylgir valdatöku hennar. Þannig reynast þessar "ótímabæru" árásir öreigastéttarinnar á hið pólitíska ríkisvald sjálfar vera mikilvægir sögulegir atburðir, sem einnig leiða til endanlegrar sigurstundar og móta hana að nokkru. Frá þessu sjónarmiði birtist hugmyndin um að vinnandi alþýða geti tekið pólitísk völd of snemma, sem pólitísk öfugmæli, sem gera ráð fyrir vélrænni þróun samfélagsins, að sigurstundin í stéttabaráttunni ákvarðist utan við stéttabaráttuna og óháð henni.
En þar sem öreigastéttin getur þá ekki tekið ríkisvaldið nema "of snemma", eða með öðrum orðum, þarsem hún verður óhjákvæmilega að taka það einu sinni eða oftar "of snemma", til þess að geta loks náð þeim varanlega, þá er andstaðan gegn "ótímabærri" valdatöku ekkert annað en andstaða gegn tilraunum öreigastéttarinnar almennt til að ná ríkisvaldinu.
Eins og allar leiðir lágu til Rómar, þá leiðir einnig þessi hlið á kenningum Bernsteins okkur rökrétt til þeirrar niðurstöðu að boðskapur endurskoðunarsinna um að falla frá lokatakmarki sósíalista, felur einnig í sér hinn, að gefa líka alla stéttarbaráttu sósíalista upp á bátinn29).

9.
Hrunið.

Bernstein hóf endurskoðun sína á stefnu sósíalista með því að falla frá kenningunni um hrun auðvaldsins. En hrun borgaralegs samfélags er hornsteinn fræðilegs sósíalisma. Þegar Bernstein tók þennan hornstein burt, hlaut öll hans sósíalíska afstaða að hrynja. Eftir því sem deilurnar þróuðust áfram hvarf hann frá einni afstöðu sósíalista af annarri, til þess að geta staðið við upphaflega fullyrðingu sína.
Án hruns auðvaldsins er ómögulegt að svipta auðstéttina eignum hennar. Bernstein fellur frá eignaupptökunni og setur verkalýðshreyfingunni það markmið að koma "félagshyggjusjónarmiðinu" smám saman á.
En félagshyggju er ekki hægt að koma á mitt í auðvaldsframleiðslunni - Bernstein fellur frá því að gera framleiðsluna félagslega og snýr sér að endurbótum á verslun, að kaupfélögum.
En samfélagið verður ekki umskapað af kaupfélögum, ekki heldur þótt þau tengist verkalýðsfélögum. Það samrýmist ekki raunverulegri efnislegri þróun auðvaldssamfélagsins. - Bernstein fellur frá efnislegri söguskoðun.
En skoðun hans á þróun efnahagsmála rekst á kenningu Marx um gildisaukann - Bernstein fellur frá kenningunni um gildi og gildisauka og þar með frá gervöllum efnahagskenningum Karls Marx.
En án ákveðins markmiðs og án efnahagslegs grundvallar í samfélagi nútímans er ekki hægt að leiða stéttabaráttu öreiganna - Bernstein fellur frá stéttabaráttunni og boðar sættir við borgaralega frjálshyggju.
En í stéttasamfélagi er stéttabarátta eðlileg og óhjákvæmileg – þar af leiðir að Bernstein neitar því meira að segja að stéttir séu til í samfélagi okkar: samkvæmt honum er verkalýðsstéttin bara samansafn einstaklinga sem eru sundraðir, ekki aðeins pólitískt og andlega, heldur einnig efnahagslega. Og einnig borgarastéttin loðir skv. honum saman ekki vegna innri, efnahagslegra hagsmuna, heldur helst hún saman pólitískt aðeins vegna ytri þrýstings að ofan eða neðan.
En sé ekki efnahagslegur grundvöllur fyrir stéttabaráttu, og í rauninni ekki til neinar stéttir, þá kemur í ljós að ekki er aðeins framtíðarbarátta öreigastéttarinnar við borgarastéttina ómöguleg, heldur einnig baráttan hingað til, hreyfing sósíalista og sigrar hennar verða óskiljanleg. Eða þá að hún verður einungis skiljanleg sem afleiðing af pólitískum þrýstingi ríkisstjórnarinnar, ekki rökrétt afleiðing sögulegrar þróunar, heldur tilviljunarkennd afleiðing af stefnu Hohenzollerna, ekki eðlilegt afkvæmi auðvaldssamfélagsins, heldur afstyrmi afturhaldsins. Þannig leiðist Bernstein alveg rökrétt frá söguskoðun efnishyggjunnar til söguskoðunar Frankfurter Zeitung og Vossische Zeitung.
Eftir að menn hafa hafnað allri sósíalískri gagnrýni á auðvaldssamfélagið er ekki annð eftir en að finnast ríkjandi aðstæður í stórum dráttum fullnægjandi. Og einnig það fælir Bernstein ekki frá: Honum finnst afturhaldshneigðin hafa minnkað í Þýskalandi, "einnig sé pólitískt afturhald ekki áberandi í ríkjum V-Evrópu." "Um nær öll vesturlönd er afstaða borgarastéttanna til sósíalískrar verkalýðshreyfingar í mesta lagi varnarstaða ekki kúgun” (Vorwärts 26/3 1899). Verkalýðurinn verður ekki snauðari, heldur þvert á móti sífellt efnaðri, borgarastéttin er framsækin pólitískt og meira að segja siðferðilega heilbrigð, ekkert ber á afturhaldi eða kúgun og allt er í allrabesta lagi í þessum besta heimi allra heima.
Þannig leiðist Bernstein alveg rökrétt frá A til Ö. Hann hafði byrjað á því að fórna takmarkinu vegna hreyfingarinnar. En þar sem sósíalísk hreyfing getur ekki verið til án sósíalísks takmarks, þá endar hann óhjákvæmilega á því að fórna líka sjálfri hreyfingunni.
Sósíalísk afstaða Bernsteins er þannig öll hrunin. Tíguleg, samræmd, dásamleg bygging kerfis Marx er nú í meðförum hans orðin mikill sorphaugur, þar sem brot úr öllum kerfum, molar úr hugsunum allra anda, mikilla og lítilla, hafa fengið sameiginlega gröf. Marx og Proudhon, Leo von Buch og Franz Oppenheimer, Friedrich Albert Lange og Kant, Prokopowitsch og Dr. Ritter von Neupaner, Herkner og Schulze-Gävernitz, Lassalle og professor Julius Wolf - allir hafa þeir lagt sinn litla skerf til kerfis Bernsteins, af öllum hefur hann lært. Og það er ekki að undra! Með því að hverfa frá stéttarsjónarmiðinu hefur hann misst pólitískan áttavita, með því að hverfa frá fræðilegum sósíalisma hefur hann misst þann andlega kristöllunarás sem einstakar staðreyndir raðast um til að mynda skipulega heild samræmdrar lífsskoðunar .
Þessi kenning, tínd gagnrýnislaust saman úr allskyns kerfamolum, virðist alveg hleypidómalaus við fyrstu sýn. Bernstein vill heldur ekkert heyra um "flokksfræði" eða réttara sagt, stéttarfræði, ekki frekar en um stéttarfrjálshyggju eða stéttarsiðgæði. Hann álítur sig fulltrúa sammannlegra óhlutbundinna fræða, óhlutbundinnar frjálshyggju, óhlutbundins siðgæðis. En þar sem raunverulegt samfélag er myndað af stéttum sem hafa alveg gagnstæða hagsmuni, viðleitni og viðhorf, þá eru sammannleg fræði í félagslegum efnum, óhlutbundin frjálshyggja og óhlutbundið siðgæði, fyrst um sinn hugarórar, sjálfsblekking. Það sem Bernstein telur vera sammannleg fræði, lýðræði og siðgæði, er bara ríkjandi fræði, þ.e. borgaraleg fræði, borgaralegt lýðræði, borgaralegt siðgæði.
Nema hvað! Þegar hann hafnar efnahagskerfi Marx en lofsyngur kenningar Brentano, Böhm-Jevans, Say, Julius Wolf, hvað gerir hann þá annað en að skipta á fræðilegum grundvelli frelsunar verkalýðsstéttarinnar og málssvörum borgarastéttarinnar? Þegar hann talar um sammannlegt eðli frjálshyggjunnar og gerir sósíalismann að undirflokki hennar, hvað gerir hann þá annað en að svipta sósíalismann stéttareðlinu, þ. e. sögulegu inntaki, þ. e. öllu inntaki? Með því gerir hann hinsvegar borgarastéttina sem á sínum tíma bar uppi frjálshyggjuna, að fulltrúa sameiginlegra hagsmuna mannkynsins.
Og þegar hann berst gegn því að "efnislegir þættir séu gerðir að almáttugum öflum þróunarinnar", gegn "fyrirlitningu sósíalista á hugsjónum" (bls. 187), þegar hann talar fyrir hönd hugsjóna og siðgæðis, en hamast þó um leið gegn einu leið öreigastéttarinnar til siðferðislegrar endurfæðingar, gegn byltingarsinnðri stéttabaráttu, hvað er hann þá í rauninni að gera annað en að boða verkalýðsstéttinni kjarna siðgæðis borgarastéttarinnar: að sætta sig við ríkjandi skipan og binda vonir sínar við annan heim siðferðislegra hugmynda ?
Þegar hann loks beinir beittustu örvum sínum gegn díalektíkinni, hvað gerir hann þá annað en berjast gegn sérstökum hugsunarhætti stéttvísra öreiga á uppleið? Hann ræðst gegn því sverði sem dugði öreigastéttinni til að sundra myrkri sögulegrar framtíðar sinnar, gegn því andlega vopni sem hún sigrar borgarastéttina með, þótt hún sé enn undir okinu efnislega. Því með því sýnir öreigastéttin fram á forgengileika borgarastéttarinnar, að öreigastéttin hljóti að sigra, með því hefur hún þegar gert byltinguna í ríki andans. Með því að Bernstein kveður díalektíkina og fer upp í hugmyndaróluna: annarsvegar - hinsvegar, reyndar - en , enda þótt - þá, meira - minna, fellur hann alveg rökrétt í sögulega skilyrtan hugsunarhátt hrörnandi borgarastéttar, hugsunarhátt sem er sönn andleg eftirmynd félagslegrar tilveru hennar og pólitískrar starfsemi. Þetta pólitíska annnarsvegar - hinsvegar, ef og en borgarastéttarinnar núna lítur út nákvæmlega eins og hugsunarháttur Bernsteins, og hugsunarháttur Bernsteins er fíngerðasta og öruggasta einkenni borgaralegra lífsskoðunar hans .
En fyrir Bernstein er einnig orðið "borgaralegur" ekki lengur stéttarhugtak, heldur almennt samfélagshugtak. Það þýðir bara að hann hefur nú, alveg rökrétt, látið sögulegt málfar öreigastéttarinnar fyrir málfar borgarastéttarinnar, eins og hann hefur áður skipt á fræðum, pólitík, siðferði og hugsunarhætti þessara stétta. Með því að Bernstein skilur orðið "borgari" sem burgeis og öreigi án sundurgreiningar, þ.e. sem menn almennt, þá er hann raunar farinn að líta á menn almennt sem borgara, mannlegt samfélag er honum sama og borgaralegt30).


10.
Hentistefna í kenningu og framkvæmd.

Bók Bernsteins hefur haft mikla sögulega þýðingu fyrir verkalýðshreyfinguna í Þýskalandi og um heim allan: þetta var fyrsta tilraun til að skapa hentistefnu fræðilegan grundvöll í röðum sósíalista.
Hentistefnuhneigðin hefur lengi verið til í flokki okkar, ef litið er á einstök útbrot eins og hið kunna gufuskipastyrksmál31). En yfirlýst, samfelld hreyfing af þessu tagi varð ekki til fyrr en uppúr 1890, eftir að sósíalistalögin mistókust og sósíalistar náðu á ný lagalegum grundvelli. Ríkissósíalismi Vollmars, þátttaka í afgreiðslu fjárlaga í Bayern, landbúnaðarsósíalisminn suðurþýski, tillögur Heines um hrossakaup og loks tolla- og varnarsveitaafstaða Schippels32), þetta eru helstu áfangar í framkvæmd hentistefnunnar.
En hvert var helsta einkenni hennar út á við? Fjandskapur gegn "fræðunum". Og þetta er ósköp eðlilegt, því "fræði" okkar, þ. e. grundvöllur fræðilegs sósíalisma setja starfinu mjög þröngar skorður, bæði hvað varðar markmiðin sem keppt er að, tækin sem beita má og baráttuaðferð. Þeir sem nú vilja aðeins keppa að áþreifanlegum árangri, reyna því eðlilega að losa hendur sínar þ.e. að aðskilja starf okkar frá "fræðunum", gera það óháð þeim.
En þessi sömu fræði slógust í hausinn á þeim við hverja hagnýta tilraun: Ríkissósíalisminn, landbúnaðarsósíalisminn, hrossakaupastefnan, varnarsveitamálið, þetta eru tómir ósigrar endurskoðunarinnar. Því er ljóst, að eigi þessi stefna að fá staðist gegn grundvelli okkar, hlaut hún að ráðast gegn fræðunum sjálfum, grundvellinum í stað þess að ganga hjá honum. Hún varð að reyna að mola hann með því að skapa eigin fræði. Tilraun í þá veru voru einmitt kenningar Bernsteins, og því söfnuðust öll endurskoðunaröfl umsvifalaust um fána Bernsteins á flokksþinginu í Stuttgart [í okt. 1898]. Hentistefna í starfi er alveg eðlilegt fyrirbæri sem rís úr baráttuaðstæðum okkar og vexti baráttunnar. Kenningar Bernsteins eru ekki síður eðlileg tilraun til að ná þessum hentistefnustraumum saman í almenna, fræðilega heild, finna fræðilegar forsendur þeirra og gera upp reikningana við fræðilegan sósíalisma. Kenningar Bernsteins voru því frá fyrstu tíð fræðileg eldskírn hentistefnunnar, fyrsta réttlæting hennar fræðilega.
Hvernig tókst nú þessi tilraun? Við höfum séð það. Hentistefnan getur ekki sett fram neina leiðsögn sem stenst gagnrýni. Það sem hún getur er aðeins að berjast gegn kenningum Marx fyrst í ýmislegum grundvaIlaratriðum og loks, af því að þessar kenningar mynda samræmda byggingu, að rústa allt kerfið frá risi niður í grunn. Þarmeð er sannað að hentistefna í framkvæmd er í grundvaIlaratriðum ósamrýnanleg kenningum Marx.
En þar með er ennfremur sannað að hentistefnan er allsendis ósamrýnanleg sósíalismanum. Eðli hennar er að þröngva verkalýðshreyfingunni á borgaralegar brautir, þ. e. að lama stéttabaráttu öreiganna algjörlega. Raunar er stéttabarátta öreiganna sögulega séð ekki hið sama og kerfi Marx. Óháð Marx og fyrir hans tíð var til verkaIýðshreyfing og ýmiskonar sósíalísk kerfi sem hvert á sinn hátt samsvöruðu aðstæðum síns tíma sem fræðileg hlið á frelsisbaráttu verkalýðsins. Að grundvalla sósíalismann á siðferðislegum hugmyndum um réttlæti, að berjast gegn dreifingarháttum fremur en gegn framleiðsluháttum, að skilja stéttaandstæður sem andstæður milli fátækra og ríkra, að reyna að tylla "samvinnu" á hagkerfi auðvaldsins, allt sem er að finna í kerfi Bernsteins, hefur áður verið til. Og svo ófullkomnar sem þessar kenningar eru, þá voru þær, á sínum tíma raunverulega fræðikenningar stéttabaráttu öreiganna. Þær voru risastórir barnsskór, sem öreigastéttin lærði að ganga á, á sviði sögunnar.
En þróun stéttabaráttunnar sjálfrar og félagslegra forsenda hennar hafði slitið þessum kenningum út, og leitt til þess að meginatriði fræðilegs sósíalisma voru sett fram. Eftir það fær a. m. k. í Þýskalandi, enginn sósíalismi staðist nema marxískur, engin sósíalísk stéttabarátta nema hinn sósíalíski flokkur. Nú eru sósíalismi og marxismi orðin eitt, frelsisbarátta öreiganna og flokkur sósialista eru orðin hið sama. Að taka nú aftur upp formarxískar kenningar um sósíalisma, það er ekki einu sinni að fara aftur í risastóra barnaskó öreigastéttarinnar, nei, það er að fara í dvergvaxna, útvaðna inniskó borgarastéttarinnar.
Kenningar Bernsteins voru fyrsta tilraun til að leggja fræðilegan grundvöll að hentistefnunni, en þær eru jafnframt hin hinsta. Það segi ég vegna þess að í kerfi Bernsteins er gengið svo langt að ekkert er ógert. Það gildir jafnt á neikvæðan hátt - afneitun fræðilegs sósíalisma - sem jákvæðan -samtíningur eins mikils ruglings fræðilega og nokkur leið er. Með bók Bernsteins er fræðileg þróun hentistefnunnar fullkomnuð33). Lokaályktanir hafa verið dregnar.
Og kenningar Marx geta ekki aðeins afsannað hentistefna fræðilega, heldur geta þær einar skýrt hentistefnuna sögulega sem skeið í þróun flokksins. Framsókn öreigastéttarinnar á heimsmælikvarða allt til sigurs er reyndar "ekkert einfalt mál". Sérstaða þessarar hreyfingar felst í því, að hér er það í fyrsta skipti í sögunni sem alþýðufjöldinn sjálfur nær fram vilja sínum gegn öllum ríkjandi stéttum. Þessum vilja nær hann aðeins fram handan við samfélagið sem nú er, en þennan vilja getur fjöldinn einungis öðlast í sífelldri baráttu gegn ríkjandi skipan, og þó innan ramma hennar. Sameining alþýðufjöldans um markmið sem ná út yfir alla hina ríkjandi skipan, sameining daglegrar baráttu og hinna miklu endurbóta á veröldinni, það er hið mikla vandamál sósíalískrar hreyfingar. Því er öll þróun hennar sigling milli tveggja skerja: annað er missir fjöldahreyfingarinnar, hitt er missir markmiðsins, annað er afturhvarf til sértrúarsafnaðar, hitt er að falla niður í borgaralega umbótahreyfingu. Það verður að sigla fram milli stjórnleysisstefnu annarsvegar, en hentistefnu hinsvegar.
Vissulega hafa kenningar Marx reynst vera gjöreyðandi vopn gegn báðum þessum öfgum í hálfa öld. En hreyfing okkar er fjöldahreyfing og hætturnar sem að henni steðja koma ekki úr höfðum manna heldur spretta þær upp af samfélagsaðstæðum. Einmitt þessvegna gátu kenningar Marx ekki í eitt skipti fyrir öll bægt henni frá hliðarstökkum til stjórnleysis og hentistefnu. Þá fyrst, þegar þessar stefnur höfðu holdgast í starfi, gat hreyfingin sjálf yfirunnið þær, og raunar aðeins með þeim vopnum sem Marx lagði til. Hina minni hættu, barnasjúkdóma stjórnleysisins yfirunnu sósíalistar þegar með "hreyfingu óháðra". Hina meiri hættu - vatnssótt hentistefnunnar yfirvinna þeir núna.
Hreyfingin hefur breiðst svo geysimikið út undanfarin ár, verkefni hennar eru svo flókin, eins og aðstæður baráttu hennar, að það hlaut að koma að því að efasemdir breiddust út í hreyfingunni um að hin miklu markmið myndu nást, það hlaut að koma upp tvístígandi gagnvart hugsjónum hreyfingarinnar. Þannig gerist hin mikla hreyfing öreigalýðsins, og öðruvísi getur hún ekki gerst. Tvístígandi hennar og hik eru engin furða samkvæmt marxismanum, þvert á móti, Marx hafði fyrir löngu séð þau og sagt fyrir. "Borgaralegar byltingar", skrifaði Marx fyrir meira en hálfri öld, "til að mynda byltingar átjándu aldar, geysast æ hraðar fram og vinna hvern sigurinn eftir annan, dramatísk áhrif þeirra verða sterkari og sterkari, menn og hlutir virðast greyptir í logandi demanta, hrifningin er andrúmsloft sérhvers dags; en þær eru skammæjar, brátt hafa þær náð hátindinum, og langvarandi timburmenn ná taki á þjóðfélaginu áður en það hefur lært að nýta með algáðum huga árangur umbrotatímabilsins. Öreigabyltingar, svo sem byltingar nítjándu aldar, gagnrýna aftur á móti sjálfar sig í sífellu, nema einlægt staðar á rás sinni, snúa aftur til þess sem virtist aflokið og byrja á því enn á ný, hæða af fullkomnu miskunnarleysi hálfkák, veikleika og vesaldóm fyrstu tilrauna sinna, virðast fella andstæðinginn til þess eins að hann sjúgi nýja krafta úr jörðinni og rísi aftur gegn þeim, tröllslegri en fyrr. Þær hopa sífellt fyrir ómældri ógn markmiða sinna, uns ástandið er orðið þannig, að ekki er hægt að snúa við, og aðstæðurnar sjálfar hrópa:

Hic Rhodus, hic salta'

hér er rósin, dansaðu hér:"

(18. brumaire... M/E: Úrvalsrit II, 122)

Þetta lögmál stendur áfram, einnig eftir tilkomu fræðilegs sósíalisma. Hreyfing öreiganna varð ekki skyndilega sósíalísk við hann, ekki einu sinni í Þýskalandi. Hún verður sósíalísk með hverjum degi, hún verður það líka með því að yfirvinna hliðarstökkin í öfgar stjórnleysis og hentistefnu, en hvorttveggja er aðeins skeið í sósíalismanum sem ferli.
Í ljósi þessa kemur ekki á óvart að hentistefnan skuli koma upp, heldur öllu fremur hve veik hún er. Á meðan hún birtist aðeins í einstökum tilvikum í starfi flokksins, mátti enn gera ráð fyrir að hún hefði fræðilegan grundvöll hennar, sem væri marktækur á einhvern hátt. En nú þegar hún hefur komið fyllilega fram í bók Bernsteins, hljóta menn að hrópa í undrun: Hvað, er þetta allt og sumt, sem þið hafið að segja? Örlar ekki á nýrri hugsun? Ekki ein einasta hugsun sem marxisminn hefði ekki fyrir áratugum troðið niður, sparkað í sundur, hlegið í tætlur, leyst upp í ekkert.
Það nægði að endurskoðunarstefnan talaði til að sýna að hún hafði ekkert að segja. Og það var hlutverk bókar Bernsteins í sögu flokksins.
Svo þegar Bernstein kveður hugsunarhátt byltingarsinnaðra öreiga, díalektík og efnislega söguskoðun, má hann þakka þessum hugsunarhætti að kringumstæður milda dóminn yfir breytni hans. Því einungis díalektík og efnisleg söguskoðun eru nógu göfugar til að líta á hann sem tilvalið tæki öreigastéttarinnar, ómeðvitað um tilgang sinn. En hann er að tjá augnablikshik öreigastéttarinnar er hún geysist fram. Svo þegar hún hefur séð það í dagsbirtu, hendir hún því langt í burt með hæðnishlátri34).


Viðbætir .

Varnarsveitir og hernaðarstefna.

11.

Þetta er ekki í fyrsta skipti og vonandi ekki í síðasta sinn heldur, sem flokksmenn gagnrýna einstök stefnuskrármál okkar og baráttuaðferð. Því verður ekki nógsamlega fagnað, út af fyrir sig. En þá skiptir öllu máli hvernig gagnrýnin er, og þá á ég ekki við "tóninn", en því miður er orðin tíska í flokki okkar að æsa sig út af honum við hvert tækifæri. Ég á við margfalt mikilvægari hlut: almennan grundvöll gagnrýninnar, þá sérstöku lífsskoðun sem kemur fram í gagnrýninni.
Krossferð Isegrim Schippel gegn varnarsveitum og fyrir hernaðarstefnu byggist reyndar á samræmdri afstöðu til félagsmála.
Almennasta sjónarmið Schippels við vörn hernaðarstefnunnar er sannfæring um nauðsyn herkerfisins. Hann sannar með öllum mögulegum rökum hernaðartækni, félagslegum og efnahagslegum, að fastaherir séu ómissandi35). Og frá vissu sjónarmiði hefur hann rétt fyrir sér. Fastaher, hernaðarstefna eru raunverulega ómissandi en fyrir hvern? Fyrir þær stéttir sem drottna núna og fyrir núverandi ríkisstjórnir. En hvað leiðir af því annað er að fyrir núverandi ríkisstjórn og ríkjandi stéttir, frá stéttarsjónarmiði þeirra, er ómögulegt, hlægilegt að afnema fastaherinn og koma á varnarsveitum, þ.e. að vopna alþýðuna. Og þegar Schippel telur einnig að varnarsveitir séu ómögulegar, hlægilegar, þá sýnir hann bara með því að einnig hann hefur borgaraleg sjónarmið gagnvart hernaðarstefnunni, að hann lítur á hana með augum ríkisstjórnar auðvaldsins eða borgaralegra stétta. Þetta sanna líka öll einstök rök hans greinilega. Hann fullyrðir að ómögulegt yrði að vopna alla ríkisborgara - en það er hornsteinn varnarsveitakerfisins – af því að við hefðum ekki efni á því, "menningarútgjöldin eru þegar nógu naumt skömmtuð." Þá miðar hann einfaldlega við núverandi fjármálastefnu Prússlands-Þýskalands. Hann getur alls ekki ímyndað sér aðra stefnu en Miquels36), svo sem að skattleggja auðvaldsstéttina meira, ekki heldur í sambandi við varnarsveitakerfið.
Schippel álítur hernaðaruppeldi æsku – en það er annar hornsteinn varnarsveitakerfisins - óæskilegt, því hann telur að undirforingjar í hernum myndu hafa hin skaðvænlegustu áhrif á æskuna sem uppalendur í herþjálfun. Þá miðar hann auðvitað við prússneska herforingja einsog þeir gerast núna og flytur þá einfaldlega inn í tilbúið varnarsveitakerfið sem uppalendur. Með þessu minnir hann sláandi á prófessor Júlíus Wolf sem sér þýðingarmikil rök gegn sósíalismanum í því að tilkoma hans myndi skv. útreikningum Wolfs leiða til almennrar vaxtahækkunar.
Schippel álítur hernaðarstefnu nútímans ómissandi efnahagslega, vegna þess að hún "losi" samfélagið við efnahagslegan þrýsting. Kautsky hlífir sér hvergi við að giska á hvernig sósíalistinn Schippel hafi hugsað sér þessa "lausn" með hernaðarstefnu, og sérhverri sögulegri túlkun fylgir prýðilegt andsvar Kautskys. En Schippel hefur greinilega alls ekki nálgast málið sem sósíalisti, alls ekki frá sjónarmiði vinnandi fólks. Þegar hann talaði um "lausn", þá hugsaði hann augljóslega um auðmagnið. Og það er reyndar rétt hjá honum: Fyrir auðmagnið er hernaðarstefnan ein hin mikilvægasta fjárfesting, frá sjónarmiði auðmagnsins er hernaðarstefnan sannarlega lausn undan þrýstingi. Og að Schippel talar hér sem sannur fulltrúi auðvaldshagsmuna, sést þegar á því að hér kemur heimildarmaður einsog kallaður:
"Ég fullyrði reyndar, herrar mínir",var sagt í þinginu, 12. janúar 1899, "að það er alrangt þegar sagt er að tveggja milljarða skuld hins opinbera sé eingöngu vegna óhagnýtra útgjalda, í stað þeirra komi ekki hagnýtar tekjur. Ég fullyrði að það eru ekki til hagnýtari útgjöld en útgjöld til hermála!” (auðkennt af R. L.). Í þingtíðindum segir þá reyndar: "kátína meðal vinstrimanna'! Ræðumaður var Freiherr von Stumm37).
Það er nefnilega dæmigert fyrir allar fullyrðingar Schippels, að þær eru ekki bara rangar, heldur byggjast þær líka á sjónarmiðum borgaralegs samfélags. Frá sjónarniði sósíalista stendur því allt á haus hjá Schippel: fastaher ómissandi, hernaðarstefnan heilsusamleg fyrir efnahagslífið, varnarsveitir óraunhæfar o. s. frv.
Það er sláandi hvað sjónarmið Schippels gagnvart hernaðarstefnu falla saman við afstöðu hans til mikilvægasta atriðis pólitískrar baráttu - afstöðu hans til tollastefnunnar.
Fyrst og fremst neitar hann í báðum málefnum eindregið að tengja hina eða þessa afstöðu við lýðræði eða afturhald. Á flokksþinginu í Stuttgart sagði hann rangt að tengja frjálsa verslun við framfarir og verndartolla við afturhald. Langar og breiðar sögulegar útleggingar áttu að sanna að fríverslunarsinnar gætu mætavel jafnframt verið afturhaldsmenn, hinsvegar gætu verndartollamenn jafnframt verið eldheitir lýðræðisvinir. Með nánast sama orðalagi heyrum við núna: "Til eru draumóramenn um varnarsveitir sem endalaust eru að trufla núverandi efnahagslíf og vilja koma hugsunarhætti herforingja inn í hverja skólastofu drengjanna okkar - þeir eru miklu verri en nútíma hernaðarstefna. Til eru andstæðingar varnarsveita sem eru allir hatramir gegn slíkum ofvexti hernaðaráhrifa og -kröfugerðar."
Borgaralegir stjórnmálamenn taka enga grundvallarafstöðu í þessum málum fremur en öðrum, þeir fylgja hentistefnu. Af þessari staðreynd ályktar sósíalistinn Schippel að einnig honum sé rétt og skylt að loka augunum fyrir því að kjarni verndartollastefnu og hernaðarstefnu er afturhald, sem og að loka augunum fyrir framsæknu hlutverki fríverslunar og varnarsveita. Það er, hann tekur heldur enga grundvallarafstöðu til þessara mála.
Hann sýnir vissulega andstöðu gegn einstökum göllum verndartollastefnu og hernaðarstefnu, en er jafnframt eindregið andvígur baráttu gegn slíkri stefnu í heild. Í Stuttgart heyrðum við Schippel ræða um nauðsynina á að berjast gegn einstökum óhóflegum tollum, en vara jafnframt við því "að festa sig", ”að binda hendur sínar", þ.e. að berjast alltaf og allsstaðar gegn verndartollum. Nú heyrum við að Schippel vill að vísu "reka áróður og þingsalabaráttu gegn einstökum beinum hernaðarkröfum" (auðkennt af R. L.), en að hann varar við að líta á "tilviljunarkennd ytri einkenni hernaðarstefnunnar og mjög lítilfjörleg áhrif hennar á önnur svið samfélagsins sem eðli hennar og kjarna, af því einu að þau eru áberandi."
Í þriðja lagi loks, og það er grundvöllur hinna sjónarmiðanna tveggja, eru bæði fyrirbærin eingöngu metin í ljósi fyrri borgaralegrar þróunar, þ. e. þegar þau voru sögulega framsækin. Ekkert er litið á þróunina framundan, og í samhengi við hana á afturhaldshlið þessara fyrirbæra. Verndartollar eru í augum Schippels enn það sem þeir voru á dögum Friedrich sáluga List, fyrir meira en hálfri öld: framfarirnar miklu frá miðaldalegri og lénskri sundrungu Þýskalands efnahagslega. Hitt sér Schippel ekki, að almenn fríverslun er núna samskonar nauðsynlegt skref framávið til sameiningar efnahagskerfis heimsins, og að tollamúrar um þjóðríki eru þar af leiðandi afturhaldsstefna núna.
Eins er með hernaðarstefnuna. Schippel sér hana enn sem þær miklu framfarir sem fastaherir á grundvelli almennrar herskyldu voru frá málaliðaherjum og lénskum herjum áður. En þar með stöðvast þróunin að mati Schippels: Hann álítur að sagan haldi ekki áfram að gerast; eftir að fastaherir eru komnir á, verði almenn herskylda aðeins nánar útfærð.
En hvað felst í þessari dæmigerðu afstöðu, sem Schippel tekur bæði í tolla- og hermálum? Í henni felst að taka afstöðu frá einu tilviki til annars, í stað þess að taka grundvallarafstöðu. Í framhaldi af því er aðeins barist gegn ágöllum tolla- og hernaðarkerfisins í stað þess að berjast gegn kerfinu sjálfu. En hvað er slík stefna annað en okkar gamli kunningi frá síðasta skeiði flokkssögunnar, hentistefnan?
Enn er það hin "hagnýta pólitík" sem sigrar þegar Isegrim Schippels opinberlega hafnar varnarsveitum, sem hafa verið meginatriði pólitískrar stefnu okkar. Þessa þýðingu hefur upphlaup Schippels fyrir stefnu flokksins. Aðeins í samhengi við allan þann straum og miðað við almennan grundvöll hentistefnunnar og afleiðingar er hægt að meta og dæma þessa nýjustu yfirlýsingu sósíalista um ágæti hernaðarstefnunnar.

12.

Helsta einkenni hentistefnunnar er að hún leiðir ævinlega rökrétt til að fórna lokamarki hreyfingarinnar, frelsun verkalýðsstéttarinnar fyrir nánustu hagsmuni hennar, raunar ímyndaða. Þessi lýsing á við stefnu Schippels í smæstu atriðum. Það sést best á einum helstu rökum hans um hernaðarstefnuna. En það sem einkum þvingar menn efnahagslega til að halda í hernaðarkerfið skv. Schippel, er að það losi samfélagið undan efnahagslegum þrýstingi. Við lítum nú hjá því, að þessi undarlega fullyrðing stríðir gegn einföldustu staðreyndum efnahagslífsins. Til að átta okkur á þessum hugsunarhætti skulum við um stund ganga út frá að þessi ranga fullyrðing se rétt, að hernaðarstefnan "losi samfélagið" í rauninni við óþörf framleiðsluöfl.
Hvernig kemur þetta við verkalýðsstéttina? Greinilega þannig að hún losnar við hluta af varaliði sínu í herinn, atvinnuleysingja sem héldu laununum niðri. Þannig batna vinnuskilyrði hennar. Hvað táknar það? Aðeins þetta: Til að minnka framboðið á vinnumarkaðinum,samkeppnina, láta verkamenn í fyrsta lagi hluta launa sinna af hendi í formi skatta til að halda keppinautum sínum uppi sem hermönnum. Í öðru lagi skapa þeir auðvaldsríkinu verkfæri úr þessum keppinaut þeirra, til að halda niðri öllum hreyfingum verkamanna til að bæta stöðu sína (verkföll, verkalýðsfélög), til að drekkja þeim í blóði ef með þarf. Það er verkfæri til að hindra þá bót á stöðu verkalýðsins, sem hernaðarstefnan átti að leiða til skv. Schippel. Í þriðja lagi gera verkamenn þessa keppinauta sína að traustustu stoð pólitísks afturhalds, þ. e. félagslegrar undirokunar þeirra sjálfra.
Með öðrum orðum: hernaðarstefnan bjargar verkamönnum frá lækkun launa um ákveðna upphæð í augnablikinu, en í staðinn glata þeir að miklu leyti möguleikum á að berjast stöðugt fyrir hækkun launa sinna og bættri stöðu. Þeir vinna sem seljendur vinnuafls, en tapa um leið pólitísku frelsi sínu sem borgarar og tapa þá endanlega líka sem seljendur vinnuafls. Þeir losa sig við keppinauta af vinnumarkaðinum en fá í staðinn varðmenn yfir launaþrældómi sínum. Þeir forðast launalækkun en draga jafnframt úr möguleikum á að bæta stöðu sína varanlega, sem og á möguleikum á endanlegri frelsun sinni efnahagslega, pólitískt og félagslega. Þetta felst raunverulega í því að hernaðarstefnan "létti" efnahagslegum þrýstingi af verkalýðsstéttinni. Hér, einsog við allar vangaveltur hentistefnumanna sjáum við hinum miklu markmiðum sósíalískrar frelsunar stéttarinnar fórnað fyrir smávægilega stundarhagsmuni, og við nánari athugun reynast þeir vera mestmegnis ímyndun.
En spurningin vaknar: hvernig fékk Schippel þá fáránlegu hugmynd að hernaðarstefnan yrði einnig verkalýðsstéttinni léttir ? Minnumst þess hvernig þetta sama mál lítur út frá bæjardyrum auðvaldsins. Við höfum sýnt fram á að hernaðarstefnan skapar auðvaldinu hina arðvænlegustu fjárfestingu, sem það má síst án vera. Raunar er ljóst, að það skattfé sem ríkisstjórnin heimtir til að fylgja hernaðarstefnu, hefði hún einnig getað notað til að verja meiru til menningarmála, og það hefði skapað samsvarandi eftirspurn eftir samfélagslegri vinnu. Hefði fólkið fengið að halda þessu fé, hefði það skapað aukna eftirspurn eftir neysluvörum. Raunar er ljóst, að þannig séð, "léttir" hernaðarstefnan engu af samfélaginu í heild. En málið lítur öðruvísi út frá sjónarmiði auðvaldsgróðans, frá sjónarmiði atvinnurekenda. Auðherrum er alls ekki sama hvort þeir fá vissa eftirspurn eftir vörum frá dreifðum einkaaðiljum eða frá ríkinu. Eftirspurn ríkisins einkennist af öryggi, miklu magni, og hagstæðu verðlagi, oftast einokunarkenndu. Því er ríkið hagstæðasti kaupandi auðvaldsins og viðskiptin við það ákjósanlegustu.
En framleiðsla til hernaðarþarfa hefur annan, sérlega mikilvægan kost fram yfir opinber útgjöld til menningarmála (skóla, samgöngur o. s. frv.). Það eru stöðugar tæknibyltingar og óstöðvandi vöxtur útgjalda. Því er hernaðarstefnan óþrotleg uppspretta auðvaldsgróða og verður sífellt ríkulegri. Þannig gerir hún auðvaldið að því mikla félagslega afli sem stendur andspænis t. d. verkamönnum Krupps og Stumms. Fyrir samfélagið er hernaðarstefnan efnahagslega alveg fáránleg sóun á gífurlegum framleiðsluöflum. Fyrir verkalýðsstéttina þýðir hún versnandi afkomu tiI að þrælka hana félagslega. En auðvaldsstéttinni er hún efnahagslega ómissandi fjárfesting, sú sem af ber, og pólitískt er hún besta stoð stéttarveldis hennar. Þegar því Schippel kallar hernaðarstefnuna einfaldlega nauðsynlegan "létti" efnahagslega, þá leggur hann greinilega samfélagshagsmuni að jöfnu við auðvaldshagsmuni, og tekur þannig, einsog ég sagði í upphafi, borgaralega afstöðu. En ekki nóg með það. Þar sem hann gerir ráð fyrir að sérhver hagnaður atvinnurekenda sé óhjákvæmilega einnig hagnaður verkalýðsstéttarinnar, gengur hann út frá kenningunni um að hagsmunir auðvalds og verkalýðs fari saman.
Þetta er enn sama afstaða og við höfum áður kynnst hjá Schippel - í tollamálum. Þar vildi hann vernda verkamenn sem framleiðendur fyrir skaðvænlegri samkeppni erlends iðnaðar og tók því í grundvallaratriðum afstöðu með verndartollum. Alveg eins og í hermálum sér hann hér aðeins beinan efnalegan hag verkamanna og sést yfir víðtækari félagslega hagsmuni þeirra, sem fara saman við almennar félagslegar framfarir til fríverslunar og afnáms fastaherja. Og á báðum sviðum telur hann beinan efnalegan hag verkarnanna einfaldlega vera sama og hagsmuni auðvaldsins. Því hann álítur að allt sem sé atvinnurekendum í hag, sé verkalýðsstéttinni það líka. Að fórna lokatakmarki hreyfingarinnar fyrir stundarhagsmuni út frá sjónarmiði sameiginlegra hagsmuna auðvalds og verkalýðsstéttar - þessar tvær meginreglur mynda eina heild, og hún er megineinkenni allrar endurskoðunarstefnunnar.
Við fyrstu sýn má það koma á óvart að talsmaður þessarar stefnu skuli geta stuðst við höfunda stefnuskrár sósíalista og litið í alvöru á Friedrich Engels sem heimild sína í hermálum, þegar hann þó byggir á Freiherr von Stumm. Það sem Schippel þykist eiga sameiginlegt með Friedrich Engels er skilningur á sögulegri nauðsyn og sögulegri þróun hernaðarstefnunnar. En þetta sannar bara enn einu sinni að einsog illa melt díalektík Hegels áður, þannig leiðir nú illa melt söguskoðun Marx til hins herfilegasta ruglings í höfðum manna. Það sýnir sig ennfremur, að svo byltingarsinnaður sem díalektískur hugsunarháttur er almennt, og efnisleg söguspeki sérstaklega, sé rétt skilið, þá leiðir misskilningur á þeim til háskalegrar afturhaldssemi. Lesi menn tilvitnanir Schippels í Engels, sérstaklega í Anti-Dühring, um þróun hernaðarkerfisins til afnáms þess sjálfs og til alþýðuhers, þá virðist við fyrstu sýn óljóst í hverju munurinn liggur á venjulegri túlkun flokksins annarsvegar og Schippels hinsvegar. Við lítum á hernaðarstefnuna í núverandi mynd sem eðlilegan og óhjákvæmilegan ávöxt samfélagsþróunarinnar – það gerir Schippel líka. Við fullyrðum að þróun hernaðarstefnunnar leiði til alþýðuhers - Schippel líka. Hvar er þá munurinn sem gat leitt Schippel til afturhaldssamrar andstöðu sinnar við kröfuna um varnarsveitir? Það er mjög einfalt. Eins og Engels sjáum við í innri þróun hernaðarstefnunnar til varnarsveita einungis forsendur afnáms hennar. En Schippel telur að alþýðuher framtíðarinnar munu af sjálfu sér vaxa "innan úr" núverandi herskipulagi. Við byggjum á efnislegum skilyrðum sem leiðir af hlutlægri þróun, af útbreiðslu almennrar herskyldu og styttingu herþjónustu - og viljum koma á varnarsveitum með pólitískri baráttu. En Schippel treystir á eigin þróun hernaðarstefnunnar með því sem henni fylgir, og stimplar allar meðvitaðar aðgerðir til að koma á varnarsveitum sem draumóra og bjórstofupólitík.
Það sem við fáum út úr þessu er ekki söguskoðun Engels, heldur Bernsteins. Einsog Bernstein álítur að hagkerfi auðvaldsins muni "vaxa" af sjálfu sér inn í sósíalismann stig af stigi, án skyndilegra breytinga, þannig álítur Schippel að alþýðuherinn muni vaxa af sjálfu sér úr nútíma hernaðarskipan. Schippel skilur ekki, hvað varðar hernaðarstefnuna, að hlutlæg þróun færir okkur aðeins skilyrði æðra þróunarstigs. Eins lítur Bernstein á auðvaldið í heild. En án markvissrar baráttu okkar, án pólitískrar baráttu verkalýðsstéttarinnar fyrir sósíalískri byltingu eða fyrir varnarsveitum verður hvorki eitt né annað nokkurn tíma að raunveruleika. En þarsem þessi þægilegi "vöxtur" er bara tálsýn, fyrirsláttur endurskoðunarmanna til að víkja af braut markvissrar byltingarbaráttu, þá skreppur sú félagslega og pólitíska umbylting sem náð verður eftir þessum leiðum saman í vesældarlegt, borgaralegt umbótastagl. Einsog í kenningum Bernsteins um "hægfara félagslega þróun" hvarf allt úr hugtakinu sósíalismi sem við meinum með því, og sósíalisminn varð að "samfélagslegu eftirliti" þ.e. að bitlausum borgaralegum þjóðfélagsumbótum, þannig breyttist "alþýðuherinn" í skilningi Schippels. Okkar takmark er frjáls, vopnuð alþýða, sem sjálf tekur ákvarðanir um stríð og frið. En hann skilur orðið sem almenna herskyldu allra vígra þegna um skamma hríð samkvæmt núverandi kerfi fastahersins. Sé skoðun Schippels beitt á öll markmið pólitískrar baráttu okkar, leiðir hún einfaldlega til að gefa alla stefnuskrá sósíalista upp á bátinn.
Málsvörn Schippels fyrir hernaðarstefnuna er áþreifanlegt dæmi um allan hentistefnustrauminn í flokki okkar, og jafnframt mikilvægt skref í þróun hans. Og áður hafði heyrst frá þingmanni sósíalista, Heine, að við vissar aðstæður mætti samþykkja hernaðarlegar fjárveitingar til auðvaldsstjórnar. En það átti bara að vera tilslökun vegna æðri markmiða lýðræðisins. Heine hafði alltént hugsað sér að láta fallbyssur í skiptum fyrir lýðréttindi. Nú lýsir Schippel því yfir, að fallbyssurnar séu nauðsynlegar sem fallbyssur. Þótt þetta komi út á eitt - stuðning við hernaðarstefnuna, þá byggist hann þó hjá Heine á misskilningi á baráttuaðferð sósíalista, en Schippel beinir baráttunni einfaldlega að öðru markmiði. Hinn fyrri stakk upp á borgaralegri baráttuaðferð í stað sósíalískrar, en hinn seinni lætur sér ekki bregða við að setja borgaralega stefnu í stað sósíalískrar.
Í "vantrú" Schippels á varnarsveitir er "hin hagnýta pólitík" komin á leiðarenda. Hún kemst ekki nær afturhaldinu, nú á hún aðeins eftir að þenjast yfir á önnur stefnumál og kasta þannig af sér síðustu ræflunum af hinni sósíalísku skikkju, sem enn skrýða hana. Þá birtist hún í klassískri nekt sinni sem - séra Naumann38).

13.

Væri sósíalistaflokkurinn umræðuklúbbur um þjóðfélagsmál, þá gæti hann álitið mál Schippels afgreitt eftir að hafa fjallað um það fræðilega. En þar sem hann er flokkur pólitískrar baráttu þá leysir það ekki málið að sýnt er fram á að afstaða Schippels sé fræðilega röng. Þvert á móti, með því er málið aðeins lagt fyrir. Rit Schippels um varnarsveitirnar er ekki bara birting ákveðinna hugsana, hún er líka pólitísk athöfn. Því getur flokkurinn ekki svarað henni með því einu að hrekja þessar skoðanir, heldur verður einnig að svara með pólitískri athöfn. Og sú athöfn verður að vera í samræmi við mikilvægi yfirlýsinga Schippels.
Undanfarið ár varð nokkurn veginn allt sem hingað til hefur talist hornsteinar sósíalismans fyrir árásum úr röðum okkar sjálfra. Eduard Bernstein lýsti því yfir að hann mæti lokatakmark hreyfingar öreiganna einskis. Wolfgang Heine sýndi með hrossakaupstillögum sínum að hefðbundin baráttuaðferð sósíalista er honum í rauninni einskis virði. Nú sannar Schippel að hann er líka beinlínis hafinn yfir pólitíska stefnu flokksins. Næstum ekkert grundvallaratriði baráttu öreiganna fékk frið fyrir eyðingartilraunum einstakra fulltrúa flokksins. Heildarmyndin er hreint ekki ánægjuleg. En út frá hagsmunum flokksins verður að gera greinarmun á þessum þýðingarmiklu yfirlýsingum. Gagnrýni Bernsteins á fræðilegu góssi okkar er tvímælalaust mjög örlagaríkur atburður. En hentistefnan í starfi er hreyfingunni ólíkt hættulegri. Efasemdum um lokatakmarkið getur hreyfingin sjálf feykt burtu, svo fremi hún sé heilbrigð og öflug í beinni baráttu. En þegar nánustu markmið eru dregin í efa, sem sé sjálf hin beina barátta, þá verður allur flokkurinn, lokatakmark og hreyfing "ekkert", ekki bara í einstaklingsvitund þessa eða hins flokksspekings, heldur einnig í hinum áþreifanlega hlutveruleika.
Árás Schippels beinist aðeins gegn einu atriði í pólitískri stefnuskrá okkar. En í ljósi grundvallarþýðingar hernaðarstefnunnar fyrir nútímaríki, þá felst í þessu eina atriði raunverulega afneitun á allri pólitískri baráttu sósíalista.
Í hernaðarstefnunni kristallast máttur og drottnun auðvaldsríkisins sem og borgarastéttarinnar, og þar sem sósíalistar eru eini flokkurinn sem berst gegn henni af grundvallarástæðum þá er á hinn bóginn grundvallarbarátta gegn hernaðarstefnunni í eðli sósíalismans. Að falla frá baráttu gegn hernaðarkerfinu þýðir í reynd að hafna baráttu gegn ríkjandi samfélagskerfi. Í lok síðasta kafla sagði ég að hentistefnan ætti einungis eftir að færa afstöðu Schippels til varnarsveita yfir á önnur stefnuskráratriði, þar með hefði hún hafnað sósíalismanum algerlega. Þá átti ég einungis við huglæga, meðvitaða þróun fylgismanna þessarar stefnu. Hlutlægt hefur þessi þróun þegar gerst með yfirlýsingu Schippels.
Rétt er að víkja að enn einu atriði í yfirlýsingum hentistefnumanna undanfarið, og einkum í framgöngu Schippels, þó ekki væri nema vegna þess hve dæmigert það er. En það er hve leikandi létt, með óbifanlegri ró, í síðasta tilviki með glaðværum yndisþokka, menn tæta í sundur grundvallaratriði sem runnin eru í merg og blóð hverjum félaga flokksins sem ekki sér málefni hans aðeins að ofan. Að hrófla við þessum grundvallaratriðum ætti að vekja hverjum einlægum sósíalista a.m.k. alvarlegar samviskuspurningar. Þessi léttleiki er ótvíræð merki, burtséð frá öllum öðrum, um hve lágt risið er á byltingarvitundinni, hve sljó hún er. Slíka hluti má kalla óskynjanlega og lítilsháttar, en heir eru áreiðanlega meginatriði fyrir flokk einsog sósíalista, sem um sinn hlýtur að stefna að hugmyndalegum sigrum en ekki raunverulegum, og sem hlýtur að gera miklar kröfur til anda einstakra félaga sinna. Borgaralegum hugsunarhætti hentistefnumanna fylgja eðlilega borgaralegar tilfinningar.
Alhliða áhrifamáttur yfirlýsingar Schippels krefst samsvarandi yfirlýsingar á móti frá flokkinum. Hvað þarf að felast í þessari gagnaðgerð? Í fyrsta lagi þarf greinilega og ótvíræða afstöðu allra flokksblaða til málsins, sem og umræður um málið á flokksfundum. Fylgi ekki flokkurinn í heild afstöðu Schippels, þeirri að almannafundir séu aðeins til að kasta beinum "slagorða" fyrir fjöldann svo að hann kjósi pólitískt "æðri veru" á þingið, þá getur flokkurinn ekki litið á umræður um mikilvægustu stefnumál sín sem e. k. sérrétt fyrir fína fólkið, aðeins fyrir úrvalið, ekki fyrir allan þorra flokksfélaga. Þvert á móti, aðeins það að vekja umræðurnar upp meðal flokksfjöldans getur hindrað útbreiðslu skoðana Schippels.
Í öðru lagi, og það er enn mikilvægara, þarf þingflokkur sósíalista að taka afstöðu. Hann þarf öllum fremur að segja úrslitaorðin í máli Schippels, annarsvegar vegna þess að Schippel er þingmaður og í þingflokkinum, hinsvegar vegna þess að málið, sem hann fjallaði um, er eitt helsta viðfangsefni hinnar þinglegu baráttu. Við vitum ekki hvort þingflokkurinn hefur gert eitthvað í málinu eða ekki. En fljótlega eftir að grein Isegrims birtist, var opinbert leyndarmál hver stóð bak við dulnefnið. Líklegast er því að þingflokkurinn hafi ekki horft bara á það með krosslagða arma að hæðst væri að starfi hans sjálfs úr eigin röðum.
Og hafi þingflokkurinn ekki gert það áður, þá gat hann bætt úr vanrækslunni, eftir að Kautsky hafði dregið sauðargæruna af Schippel. En hvort sem þingflokkurinn hefur tekið afstöðu til máls Schippels eða ekki, þá kemur það út á eitt, á meðan flokkurinn í heild hefur ekki fengið vitneskju um það. Sósíalistar neyðast tilað hrærast á parketgólfi borgaralegs þingræðis, sem er eðli þeirra framandi. Að því er virðist óviljandi og ómeðvitað hafa þeir tekið upp margar siðvenjur þessa þingræðis, sem stríða þó í rauninni gegn lýðræðiseðli þeirra. Þar á meðal er að mínu viti það að þingflokkurinn skuli koma fram sem heild út á við ekki aðeins gagnvart öðrum flokkum, sem er bráðnauðsynlegt, heldur einnig gagnvart eigin flokki, en það getur leitt til óheilbrigðs ástands. Þingleg barátta borgaralegra flokka er mestmegnis fráhrindandi, hrossakaup o.þ.u.l. Þingflokkar þeirra hafa því fullkomna ástæðu til að forðast sviðsljósið. Þingflokkur sósíalista hefur hinsvegar hvorki þörf fyrir að líta á afrakstur samninga sinna sem innra mál, né tilefni til þess þegar um er að ræða meginreglur flokksins eða mikilvægar baráttuaðferðir. Það nægði að afgreiða slík mál bara á lokuðum fundi þingflokksins ef aðeins væri um ákveðna atkvæðagreiðslu hans í þinginu að ræða, eins og hjá borgaralegum flokkum. En sósíalistum er þingleg barátta miklu mikilvægari sem áróður, en sem beint starf. Formleg meirihlutaákvörðun þingflokksins skiptir þá því minna máli en sjálfar umræður hans, til að skýra málin. Flokkinum er a. m. k. jafnmikilvægt að vita hvað fulltrúar hans hugsa um þingmál, eins og hvernig þeir í heild greiða atkvæði um þau. Í allýðræðislegum flokki er ekki við neinar aðstæður hægt að líta svo á að sambandi kjósenda og þingmanna sé fullnægt með kosningum og formlegum, stuttorðum skýrslum á flokksþingum. Þingflokkurinn verður einmitt að halda sambandinu við almenna flokksmenn eins órófnu og lifandi og nokkur leið er. Þetta verður hreint og beint lífsskilyrði þegar litið er til hentistefnustraumanna sem komið hafa fram einmitt meðal þingmanna flokksins undanfarið. Opinber afstaða þingflokksins til yfirlýsinga Schippels var og er nauðsynleg einmitt vegna þess að flokkurinn almennt hefur einfaldlega ekki efnisleg tök á því að koma fram sem heild í þessu máli, hversu gjarnan sem hann vildi. Þingflokkurinn er útvalinn pólitískur fulltrúi flokksheildarinnar, og með því að ganga sjálfur opinskátt fram, hefði hann getað hjálpað flokkinum óbeint til að taka hina nauðsynlegu afstöðu.
Í þriðja lagi verður loks flokkurinn sjálfur að segja álit sitt á máli Schippels, á þann eina hátt sem hann getur á næsta flokksþingi.
Þegar greinar Bernsteins voru ræddar í Stuttgart var sagt að flokksþing gæti ekki tekið ákvarðanir um fræðileg efni. En í máli Schippels er nú um hreint framkvæmdaatriði að ræða. Sagt var að hrossakaupatillögur Heines hefðu aðeins verið óviðeigandi framtíðartónlist, sem flokkurinn þyrfti ekkert að skipta sér af. Nú kemur Schippel með samtímatónlist. Og með afstöðu Schippels til varnarsveitanna hefur hentistefnan sem sagt þróast til hins ítrasta, komið er að dómsúrskurði. Mér sýnist brýnt verkefni fyrir flokkinn að taka skýrt og ótvírætt afstöðu og draga þannig rétta ályktun af þessari þróun.
Hann hefur fyllilega ástæðu til þess. Hér er um að ræða trúnaðarmann flokksins, pólitískan fulltrúa hans. Hlutverk hans var að vera sverð flokksins í baráttu, starf hans að vera brimbrjótur flokksins gegn árásum hins borgaralega ríkisvalds. En breytist brimbrjóturinn sífellt í deigkenndan hlut, brotni sverðið í baráttu eins og það væri úr pappír , er þá ekki komið að flokkinum fyrir sitt leyti að hrópa að þessari stefnu.

Burt með suflið -
ég þarf þess ei,
Ég smíða’ ekki úr pappa sverð39).

24. febrúar 1899 fékk Leipziger Volkszeitung þetta bréf Schippels með ósk um birtingu. Hann hafði þá lesið fyrstu tvær greinarnar:

Vinur minn Schoenlank:
Ég les greinar "rl" í Leipziger Volkszeitung alltaf af miklum áhuga. Ekki er það vegna þess að ég sé þeim alltaf sammála í öllum atriðum. En ég met mikils hinn ákafa baráttuanda þeirra, einlæga sannfæringu og örvandi díalektík.
Og nú fylgist ég líka með, ekki án undrunar, hvernig niðurstöðurnar hrannast upp, æ hærra og hraðar, á grundvelli þessarar einu forsendu:
Samkvæmt Schippel neyða okkur efnahagslegar ástæður til að viðhalda hernaðarkerfinu. En þær eru að þetta kerfi léttir efnahagslegum þrýstingi af samfélaginu. Schippel telur hernaðarstefnuna létti einnig frá sjónarmiði verkalýðsstéttarinnar... þarsem hann gengur út frá því að hagsmunir auðmagns og vinnuafls fari saman.
Virðum niðurstöðurnar, en forsendan er bara alröng og haldlaus! Ég hafði einungis lýst því yfir í Neue Zeit að hin hrikalegu óframleiðnu útgjöld hvort heldur einkaaðilja í brjálæðislegan munað og fíflaskap, eða hins opinbera til hermála, bitlinga og alls kyns prjáls drægju úr hitasóttinni sem herjaði stöðugt á samfélag "offramleiðslu", ef ekki kæmi til óframleiðin sóun, stöðugt fyrirferðarmeiri við hlið upphleðslu til framleiðslu. Þar með hefi ég auðvitað ekki á nokkurn hátt fagnað sóun og óframleiðnum útgjöldum, enn síður hefi ég krafist þeirra í þágu verkalýðsstéttarinnar. Ég hefi aðeins reynt að benda á raunveruleg áhrif þeirra "á nútímasamfélag", önnur, en venjan er að leggja áherslu á.
Framanaf hélt ég öruggt, að enginn myndi telja mig forvígismann "þessa nútímasamfélags" . En síðan hefi ég öðlast margháttaða reynslu af deilum sósíalista, og til þess að forðast alla mistúlkun, skaut ég eftir á inn í klausuna um offramleiðslu þessari litlu málsgrein:
Auðvitað gerir það hernaðarstefnuna mér ekki geðþekkari heldur þeim mun ógeðfelldari.
Það þýðir einfaldlega: þeim mun forsmánarlegri. En þessir yfirgengilegu fyrirvarar mínir virðast ekkert ætla að duga. "Þar við stendur" - rétt eins og verið væri að rökræða við borgaralegar konur.
En eftir að ég hefi nú skírskotað til hreinskilni "rl" , dálkahöfundar Leipziger Zeitung, treysti ég á, að honum muni nú skiljast að hér hefur hann fullkomlega þjófstartað, og að kapphlaup okkar um verðlaun fyrir öreigalegasta og byltingarsinnaðasta hugarfar verður að hefjast að nýju.

Yðar
Max Schippel.


14.

Fylgist félagi Schippel undrandi "með niðurstöðunum sem hrannast upp, æ hærra og hraðar", á grundvelli einnar skoðunar, sem hann lét í ljós, þá sannar það bara enn einu sinni að skoðanir fara að ákveðnum rökum, jafnvel þótt menn geri það ekki.
Fyrst er þess að gæta, að svar Schippels hér næst á undan er merkileg viðbót við hugmyndir hans í Neue Zeit um að hernaðarstefnan sé efnahagslegur "léttir" fyrir auðvaldssamfélagið: Auk hernaðarstefnu birtast nú líka ”bitlingar og allskyns prjál" sem og "brjálæðislegur munaður og fíflaskapur einkaaðilja" sem efnahagslegur léttir og aðferðir til að forðast kreppur. Hin sérstaka skoðun um efnahagslegt hlutverk hernaðarstefnunnar þróast þar með yfir í almenna kenningu um að sóun lagfæri efnahagslíf auðvaldsins. Það sannar að ég hefi gert Freiherr von Stumm rangt til sem þjóðhagfræðingi, þegar ég taldi hann leiðarljós Schippels í fyrstu grein minni. Þegar Stumm taldi útgjöld til hersins hin arðbærustu, var hann að minnsta kosti að hugsa um þýðingu hernaðarstefnunnar í baráttu um markaði og til að verja "iðnað föðurlandsins". Það kemur þá í 1jós að Schippel horfir alveg framhjá sérstöku hlutverki hernaðarstefnunnar í auðvaldssamfélagi, í henni sér hann aðeins andríka aðferð til að splundra ákveðnu magni félagslegrar vinnu árlega. Hernaðarstefnan er honum efnahagslega eitt og hið sama og t.d. sextán hundar hertogafrúarinnar d’Uzés í París, en þeir "létta" heilli íbúð, fáeinum þjónum og heilu fatabúri hunda af hagkerfi auðvaldsins.
Verst er að við hinar öru breytingar á tilhneigingum félaga Schippels í hagfræði og stjórnmálum hverfur hann hverju sinni svo gjörsamlega frá síðustu afstöðu sinni, að hann man ekki neitt. Annars hefði hann sem fyrrverandi Rodbertussinni hlotið að minnast hinna sígildu síðna Fjórða félagsmálabréfs til von Kirchmann40), þar sem fyrrverandi leiðarljós hans rústar núverandi kenningu hans um kreppu og munað. En þessi kenning er miklu eldri en Rodbertus.
Hafi kenningin um að hernaðarstefnan sérstaklega sé léttir fyrir efnahagslífið þótt nýjung a. m. k. í röðum sósíalista þá er hin almenna kenning um að sóun bjargi efnahagslífi auðvaldsins eins gömul og sjálf borgaralega dólgahagfræðin.
Raunar hefur dólgahagfræðin alið af sér margar kreppukenningar á villugöngu þróunar sinnar. En sú sem Schippel okkar hefur nú tileinkað sér, er ein hin allra ómerkilegasta. Hvað varðar skilning á innra gangvirki efnahagslífs auðvaldsins er hún meira að segja á lægra stigi en kenning auvirðilegasta trúðs dólgahagfræðinnar, J. B. Say, um að offramleiðsla sé eiginlega vanframleiðsla.
Hver er almennasta forsenda kenningar Schippels? Kreppur verða til vegna þess að neyslan er of lítil, miðað við magn framleidds varnings, kreppurnar má því hemja með því að auka neyslu samfélagsins. Kreppumyndun auðvaldsskipulagsins er hér ekki skýrð með innri hneigð framleiðslunnar til að brjótast út fyrir takmarkanir markaðsins, ekki með stjórnleysi framleiðslunnar, heldur með endanlegu misræmi framleiðslu og neyslu. Vörumagn auðvaldssamfélagsins er hér svo að segja sett fram sem smjörfjall af ákveðinni stærð, sem samfélagið verður að éta sig í gegnum. Því meira sem neytt er, þeim mun minna hvílir eftir sem ómeltanlegt farg á efnahagslegri samvisku samfélagsins, þeim mun meiri er "léttirinn". Þetta er skilyrðislaus kreppukenning sem hefur sömu afstöðu til hinnar afstæðu kreppukenningar Marx, einsog fólksfjölgunarkenning Malthusar hefur til kenningar Marx um afstæða offjölgun.
En samkvæmt þessari andríku kenningu kemur ekki út á eitt fyrir samfélagið hver neytir. Verði neyslan bara til þess að auka enn framleiðsluna, þá vex smjörfjallið aftur, og "samfélagið" er engu bættara, kreppusóttin skekur það áfram. Það er ekki fyrr en varningsins er neytt endanlega, þegar hans er neytt af fólki sem framleiðir ekki sjálft, að samfélagið andar loks léttar, kreppumyndun eru reistar skorður.
Atvinnurekandinn Hinz veit ekki hvað hann á að gera við vörurnar sem hann (þ. e. verkamenn hans) framleiddi. Til allrar hamingju stundar atvinnurekandinn Kunz brjálæðislegan munað og kaupir þessar óþægilegu vörur af aðþrengdum stéttarfélaga sínum. Sjálfur hefur hann, Kunz, einnig ofgnótt af framleiddum varningi, sem "þjakar" hann. Svo vel vill til að fyrrnefndur Hinz eyðir einnig mjög miklu í "munað og fíflaskap" og býðst fyrir sitt leyti hinum áhyggjufulla Kunz sem þráður kaupandi. Eftir lukkulega afstaðin viðskipti horfa nú atvinnurekendur okkar forviða hvor á annan, og langar helst til að kalla upp: Ert þú brjálaður eða ég? Reyndar eru þeir það báðir. Því hverju hafa þeir náð með aðgerðunum sem Schippel ráðlagði þeim? Vissulega hafa þeir hjálpað hvor öðrum til að gereyða vissu magni af vörum. En æ!, tilgangur atvinnureksturs er ekki eyðilegging efnislegra verðmæta, heldur að raungera gildisaukann í gjallandi gulli. Og hvað það snertir jafngilda þessi snjöllu viðskipti því að hvor atvinnurekandi hefði gleypt í sig sinn eigin óþarfa gildisauka, neytt hans. Þetta er aðferð Schippels tilað milda kreppur. Eru kolabarónar Westfalens aðþrengdir vegna offramleiðslu á kolum? Aularnir! Þeir eiga bara að láta kynda betur í höllum sínum og þá er búið að "létta á" kolamarkaðinum. Kvarta eigendur marmaranámanna í Carrara yfir sölutregðu? Láti þeir þá gera hrossum sínum hesthús úr marmara, og þegar er aflétt "kreppusóttinni" á marmaramarkaðinum. Og dragi upp óveðursský almennrar verslunarkreppu, þá kallar Schippel til auðvaldsins: "Meiri ostrur, meira kampavín, fleiri einkennisklædda þjóna, fleiri ballettdansmeyjar, og ykkur er borgið.” Ég óttast bara að þessir gömlu bragðarefir svari honum: "Herra minn, þér álítið okkur heimskari en við erum:"
Þessi andríka efnahagskenning leiðir ennfremur til merkilegrar niðurstöðu, félagslega og pólitískt. Því ef efnahagslífinu léttir og kreppur mildast við óframleiðna neyslu, þ. e. neyslu ríkisins og borgaralegra stétta, þá virðist það vera hagur samfélagsins og munu jafna hringrás framleiðslunnar að óframleiðin neysla þenjist sem mest út, en framleiðin verði takmörkuð sem mest, sá hlutur samfélagslegra verðmæta, sem auðherrar og ríkið tileinka sér, verði sem mestur, en hlutur vinnandi fólks sem minnstur, gróði og skattar verði sem mestir, launin sem lægst. Verkamenn eru efnahagsleg "byrði" á samfélaginu og hundar hertogafrúarinnar d’Uzés efnahagslegur bjargvættur - þetta leiðir af "léttis”kenningu Schippels.
Ég sagði að hún væri ómerkilegust kenninga jafnvel dólgahagfræðinnar. Hver er mælikvarðinn á ómerkileika í dólgahagfræði? Eðli dólgahagfræðinnar er að hún sér ferli hagkerfis auðvaldsins, ekki í djúplægu samhengi þeirra og innra eðli, heldur í sundrung þeirra á yfirborðinu í samkeppni; ekki í gegnum sjónauka vísindanna, heldur í gegnum gleraugu einstaklingshagsmuna borgaralegs samfélags. Alveg eins og sjónarhorn þessara einstaklinga er mynd samfélagsins breytileg, og endurspeglun þess í heila hagfræðingsins verður meira eða minna afskræmd. Því nær sem sjónarhóllinn er hinu eiginlega framleiðsluferli, þeim mun nær er skoðunin sannleikanum. Og því meir sem rannsakandinn nálgast markaðinn, svið algerrar drottnunar samkeppninnar, því fremur stendur mynd samfélagsins á haus, þaðan séð.
Kreppukenning Schippels er, eins og ég hefi sýnt framá, algerlega staðlaus frá sjónarmiði auðherranna sem stéttar: í henni felst einfaldlega að auðvaldsstéttin skuli sjálf neyta sinnar eigin ofgnóttar af vörum. En einstakur iðjuhöldur myndi einnig hrista hausinn yfir henni. Menn á borð við Krupp eða von Heyl eru alltof vitrir til að ganga í þeirri blekkingu að munaður þeirra sjálfra og stéttbræðra þeirra gæti á nokkurn hátt ráðið bót á kreppum. Sú skoðun gæti aðeins komið upp hjá kaupmanni í auðvaldskerfi, réttara sagt hjá kramara í auðvaldskerfi. Honum virðast beinir viðskiptavinir hans, "höfðingjarnir" með munaði sínum, vera burðarásar alls efnahagslífsins. Kenning Schippels er ekki einu sinni uppáhellingur af afstöðu atvinnurekenda í auðvaldshagkerfi, hún er beinlínis fræðilegur búningur sjónarmiðs kramara í auðvaldskerfi.
Rétt einsog útlistanir Ed. Bernsteins sýndu á sínum tíma að endurskoðunarstefnan leiðir til borgaralegrar stjórnmálaafstöðu, þannig sýnir hugmynd Schippels um að hernaðarstefnan "létti" á samfélaginu, að efnahagslegar forsendur hennar eru borgaralega dólgahagfræðin.
En Schippel afneitar pólitískum ályktunum mínum af "léttiskenningu" hans. Hann hefði bara talað um að létta af samfélaginu, en ekki verkalýðsstéttinni, til að forðast misskilning hefði hann ennfremur skotið því inn, skýrt og greinilega, að þetta "gerði honum hernaðarstefnuna ekki geðþekkari, heldur ógeðfelldari". Ætla mætti að Schippel teldi hernaðarstefnuna skaðlega efnahagslega frá sjónarmiði verkalýðsstéttarinnar.
Til hvers var hann þá að vísa á efnahagslegan létti? Hvaða ályktanir dregur hann af honum um afstöðu verkalýðsstéttarinnar til hernaðarstefnunnar? Hlýðum á: "Auðvitað gerir það [þessi efnahagslegi léttir -R. L.] hernaðarstefnuna ekki geðþekkari mér, heldur þeim mun ógeðfelldari. En frá þessu sjónarmiði get ég hinsvegar ekki tekið undir öskur smáborgaralegra frjálshyggjumanna um efnahagslegt hrun vegna óframleiðinna hernaðarútgjalda (Neue Zeit nr. 20, bls. 617, auðkennt af R. L.). Þá skoðun, að hernaðarstefnan rústi efnahagslífið, telur Schippel sem sagt smáborgaralega, ranga. Hernaðarstefnan þýðir þá ekkert hrun í hans augum, "að taka undir öskur smáborgaralegra frjálshyggjumanna" gegn hernaðarstefnu, þ.e. að berjast gegn henni, telur hann rangt, öll grein hans beinist að því að sýna verkalýðsstéttinni fram á að hernaðarstefnan sé ómissandi. Hvað merkir í ljósi þessa fyrirvarinn sem hann skýtur inn, um að þetta geri honum hernaðarstefnuna ekki geðþekkari, heldur þeim mun ógeðfelldari? Hann er aðeins fullyrðing um sálarástand: að Schippel verji hernaðarstefnuna ekki með nautn, heldur með ógeði, að hann hafi sjálfur enga gleði af hentistefnu sinni, að hjarta hans sé betra en höfuðið.
Þegar vegna þessarar staðreyndar gæti ég ekki tekið áskorun Schippels um kapphlaup "um hið öreigalegasta og byltingarsinnaðasta hugarfar". Drenglyndið bannar mér kapphlaup við mann sem tekur sér verstu hugsanlegu rásstöðu, þ. e. snýr baki í brautina.

Leipzig 1899.

Athugasemdir.

I) Á þýsku: Probleme des Sozialismus í Die neue Zeit, 1897-8 og Die Voraussetzungen des Sozialismus und die Aufgahen der Sozialdemokratie. Um þá bók fjallar 2. hluti. RL.
2) Þýskir stjórnmálamenn sem boðuðu hvað harðasta kúgun á verkalýðnum.
3) Í neðanmgr. við 3. bindi Auðmagnsins skrifar Fr. Engels: "Frá því að þetta var ritað (1865) hefur samkeppni á heimsmarkaðinum harðnað verulega við hraða iðnþróun í öllum menningarlöndum, einkum þó Bandaríkjunum og Þýskalandi. Sjálfum auðherrunum verður æ ljósari sú staðreynd að nútímaframleiðsluöfl vaxa svo óskaplega að þau eru að yfirstíga lögmál vörudreifingar auðvaldskerfisins, sem áttu þó að rúma þau. Þetta birtist einkum í tveimur atriðum. Í fyrsta lagi í þessu nýja, almenna verndartollaæði, sem greinist frá gömlu tollverndinni einkanlega í því að nú eru einkum verndaðar útflutningshæfar vörur. Í öðru lagi í samböndum ( samsteypum) framleiðenda í miklum iðngreinum, til að hafa stjórn á framleiðslunni og þá einnig á verði og gróða. Það segir sig sjálft að slíkar tilraunir geta aðeins tekist í tiltölulega góðu veðri, efnahagslega. Fyrsti stormurinn mun feykja þeim burt og sanna að enda þótt framleiðslan þurfi stjórnar, þá er auðvaldsstéttin síst til hennar fallin. En þangað til hafa þessar samsteypur aðeins þann tilgang að smáir verði étnir upp af stórum, enn hraðar en áður." M/E: Werke, 25. bindi, bls. 130. RL
4) (Eftirfarandi kafla var sleppt í 2. útg. , er klausan hér á undan bættist inn: )
Ég álít að á annan hátt megi útskýra lognið sem nú ríkir á heimsmarkaðnum. Menn hafa vanist því að líta á hinar miklu, endurteknu viðskiptakreppur hingað til sem ellikreppur auðvaldsins einsog Marx skilgreindi þær í megindráttum. Að þær skyldu birtast í framleiðsluferlinu á u. þ. b. tíu ára fresti, virtist besta staðfesting þeirrar skilgreiningar. En að minni hyggju byggist þessi skoðun á misskilningi. Ef skoðaðar eru nánar orsakir alþjóðlegu kreppnanna miklu, hverju sinni, hlýtur sú vissa að vakna um þær allar, að þær hafi ekki verið ellimörk efnahagslífs auðvaldsins, heldur barnasjúkdómar þess. Ekki þarf lengi að hugsa sig um til að sjá að auðvaldskerfi áranna 1825, 1836, 1847 gat ómögulega getið af sér þennan endurtekna árekstur fullþroskaðra framleiðsluafla á takmörk markaðsins, sem Marx dró upp í útlínum. Á þessum árum lá auðvaldskerfið nefnilega víðast hvar í reifum.
5) (Eftirfarandi var sleppt i 2. útg.:)
En í heild á þetta kerfi fremur við um fullþróað efnahagslíf auðvalds, þar sem ganga má út frá heimsmarkaðinum sem sjálfsögðum hlut. Aðeins þá rísa kreppurnar af innri, sjálfstæðri hreyfingu framleiðslu- og dreifingarferlis á þennan vélræna hátt sem Marx gerði ráð fyrir. Þá þarf ekki ytra tilefni skyndilegra áfalla í aðstæðum framleiðslu eða markaðs. Ef við lítum á efnahagsástandið núna, verður að viðurkenna að enn er það ekki komið á þetta stig fullkomins þroska auðvaldsins, sem kenning Marx um reglubundna endurtekningu kreppna gengur út frá. Heimsmarkaðurinn er að myndast. Þýskaland og Austurríki komust ekki á stig eiginlegs stóriðnaðar fyrr en á áttunda áratuginum, Rússland á þeim níunda. Frakkland er enn að verulegu leyti á stigi smárekstrar. Balkanríkin hafa enn ekki einu sinni brotist úr hlekkjum frumframleiðslu, svo heitið geti. Það var fyrst á níunda áratuginum sem Ameríka, Ástralía og Afríka komust í mikil og stöðug vöruviðskipti við Evrópu. Annarsvegar höfum við þá að baki skyndilega víkkun á leiksviði efnahagslífs auðvaldsins, svo sem varð með reglubundnu millibili allt fram að áttunda áratuginum og leiddi til umliðinna kreppna, sem kalla má æskukreppur. Hinsvegar er heimsmarkaðurinn ekki enn kominn á það þróunarstig, þá tæmingu möguleika, sem gæti af sér örlögþrunginn, endurtekinn árekstur framleiðsluaflanna á takmörk markaðarins, raunverulegar ellikreppur auðvaldsins. Við erum nú á því stigi að kreppur fylgja ekki lengur uppgangi auðvaldsins, og enn ekki hnignun þess. Þetta millibilsástand einkennist af því, að viðskiptin hafa verið heldur daufleg að meðaltali síðustu tvo áratugi, stutt tímaskeið uppgangs skiptast á við löng lægðarskeið. En við nálgumst stöðugt upphaf endalokanna, tímaskeið lokakreppna auðvaldsins. Það leiðir einmitt af sömu fyrirbærum og halda kreppunum frá í bili. Því þegar heimsmarkaðurinn verður mótaður í megindráttum og getur ekki lengur stækkað skyndilega, og ef framleiðni vinnuaflsins eykst jafnframt stöðugt, þá hefjast fyrr eða síðar reglubundnar ýfingar framleiðsluaflanna við takmörk dreifingarinnar. Þær verða sjálfkrafa, vegna endurtekningarinnar, sífellt harðari og stormasamari. Og sé eitthvað sérstaklega til þess fallið að færa okkur nær þessu tímaskeiði, að koma heimsmarkaðinum skjótt á og tæma möguleika hans skjótt, þá eru það einmitt þau fyrirbæri sem Bernstein telur helstu "aðlögunartæki " auðvaldsins lánakerfið og samtök atvinnurekenda.
6) Auðmagnið, III. M/E:Werke, 25. bindi, bls. 269 (sleppt í 2. útg.:) Aðlögunartæki Bernsteins reynast þá óvirk og það sem hann kallar dæmi um aðlögun verður að leiða af öðrum orsökum.
7) Konrad Schmidt: Takmark og hreyfing (Endziel und Bewegung) í Vorwärts, 20/2 k9 1898. Ég tel mér þeim mun fremur heimilt að tengja kenningar K. Schmidts og Bernsteins, sem hinn síðarnefndi hefur ekki mótmælt einu orði þessum aths. við skoðanir hans í Vorwärts. RL.
8) Sidney og Beatrice Webb:Theorie and Praxis der Englischen Gewerksvereine (Industrial democracy), Stuttgart 1898, annað bindi, b1s.100 o. áfr. RL
9) Auðmagnið, III. M/E:Werke, 25.bindi, bls. 245.
10) (sleppt í 2. útg.:) Í öllum mikilvægustu löndunum og einmitt í þeim sem mest beita tollum, er auðvaldsframleiðsla komin nokkurnveginn á sama stig.
11) (sl.í 2.útg.:) Hernaðarstefnan hefur ekki lengur nein lönd að opna auðvaldinu.
12) Kenning um friðsamlegt samstarf auðvalds og verkalýðs. Grunneiningar samfélagsins áttu að vera samvinnufélög í iðnaði og landbúnaði, undir sameiginlegri stjórn.
13) Prófessorarnir Wagner, Schmoller, Brentano o. fl. héldu ráðstefnu í Eisenach 1872. Þar boðuðu þeir með miklum gauragangi félagslegar umbætur verkalýðsstéttinni til verndar. Hlutu þeir háðsglósuna "Kennaraborðssósíalistar" frá frjálshyggjumanninum Oppenheim, er þeir stofnuðu Samtök um félagslegar umbætur. Fáeinum árum síðar, þegar baráttan gegn sósíalistum harðnaði, greiddu leiðtogar þeirra atkvæði í ríkisþinginu með framlengingu laga gegn sósíalistum. Starfsemi samtakanna var annars eingöngu árleg þing þar sem lesnar voru upp álitsgerðir prófessoranna um ýmis mál. Þau hafa gefið út meira en hundrað þykk bindi um efnahagsmál. Loks gáfust þau upp á félagslegum umbótum og fást þess í stað við kreppur, samsteypur o. þ. u. l. RL
14) (sl. í 2, útg.:) menn sjá þær fyrir, segja má að þeir taki frekari hlutlægri þróun einsog að kaupa skuldbréf með afföllum. Og ævinlega er gengið út frá andstæðunum einsog þær geta orðið skarpastar.
15) Richard van der Borght: Handwörterbuch der Staatswissenschaften. I. RL
16) Ath! Í mikilli útbreiðslu smáhlutabréfa sér Bernstein greinilega sönnun þess að félagsleg auðlegð sé farin að blessa jafnvel alþýðufólk með hlutabréfum. Því hverjir nema smáborgarar eða jafnvel verkamenn myndu kaupa hlutabréf fyrir smámuni einsog 1 £ eða 20 mörk? Því miður byggist þessi túlkun á einfaldri reikningsvillu, hér er reiknað með nafnverði hlutabréfa í stað markaðsverðs þeirra, en það er sitt hvað. Dæmi. Hlutabréf í suðurafrísku Randnámunum eru skráð á l£ eða 20 mörk, einsog flest námuhlutabréf. En verð þeirra er nú 43£ (sbr. Kauphallartíðindi í marslok), þ.e. ekki 20 mörk,heldur 860! Og svona er þetta yfirleitt allstaðar. "Litlu" hlutabréfin, svo lýðræðislega sem þetta hljómar, reynast þá vera"ávísanir" góðborgara” á samfélagslega auðlegð", en alls ekki smáborgara, hvað þá öreiga, því afar fáir fá þau á nafnverði.
17) Í Leipziger Volkszeitung svarar Bernstein raunar nokkrum atriðum í greinaflokki mínum vítt og breitt, en svar hans er þannig, að það opinberar bara vandræði hans. Til að auðvelda sér svarið við gagnrýni minni á vantrú hans á kreppur, t.d., gerir hann mér upp þær skoðanir, að kreppukenningar Marx séu bara framtíðardraumar. En þetta er afar frjálsleg túlkun orða minna, því ég sagði aðeins, að reglubundin, vélræn endurtekning kreppnanna, nánar tiltekið kreppur á tíu ára fresti, ættu aðeins við um fullþróaðan heimsmarkað. Um innihald kreppukenningar Marx sagði ég að hún væri eina vísindalega framsetning á gangi kreppna sem gerð hefði verið, sem og á innri efnahagslegum orsökum allra umliðinna kreppna.
Enn undursamlegri eru svör Bernsteins við öðrum atriðum gagnrýni mínnar. Ég benti t.d. á að sölusambönd dygðu ekki gegn stjórnleysi auðvaldsins, þó ekki væri nema vegna þess að þau leiða bara til harðari samkeppni á heimsmarkaðinum, eins og sæist á dæmi sykuriðnaðarins. Þessu svarar Bernstein að það sé að vísu rétt, en hert samkeppni í sykuriðnaði í Englandi hafi vakið öfluga framleiðslu á ávaxtamauki og niðursuðuvörum (bls.78). Svarið minnir á samtalsæfingarnar í fyrrihluta Aðferðar Ollendorfs fyrir sjálfsnám í tungumálum:"Ermin er stutt, en skórinn er þröngur. Pabbi er stór, en mamma er farin að sofa."
Með ámóta röklegu samhengi svaraði Bernstein sönnunum mínum fyrir því að lánakerfið gæti heldur ekki verið "aðlögunartæki" gegn stjórnleysi auðvaldsins, vegna þess að það auki beinlínis á stjórnleysið. Hann sagði að lánakerfið hefði jafnframt eyðingareðlinu einnig jákvætt, "skapandi" hlutverk, svosem einnig Marx hefði viðurkennt. Ekki eru þetta beinlínis nýjar fréttir þeim sem á grundvelli kenninga Marx finna yfirleitt alla sprota komandi sósíalískrar umbreytingar samfélagsins í efnahagslífi auðvaldsins, einnig hvað varðar lánakerfið. Það sem deilan snerist um, var hvort þetta jákvæða eðli lánakerfisins , sem myndi ná út yfir auðvaldskerfið, reyndist líka jákvætt í efnahagslífi auðvaldsins. Það er, hvort það gæti sigrast á stjórnleysi auðvaldsins eins og Bernstein hélt fram, eða hvort það myndi öllu fremur leiða til mótsagna og auka aðeins á stjórnleysið, einsog ég sýndi fram á. Í ljósi þessa er tilvísun Bernsteins til "sköpunargetu lánakerfisins" upphafsatriðis deilunnar - einungis "fræðilegur flótti til þess sem er handan við" - umræðuefnið. RL.
18) "Samvinnuverksmiðjur verkamannanna sjálfra eru fyrstu brestirnir í hinni gömlu skipan, þótt raunverulegt skipulag þeirra hljóti auðvitað hvarvetna að endurskapa alla ágalla ríkjandi kerfis." Auðmagnið, III. M/E:Werke, 25. bindi, bls. 456. RL.
19) Carl Rodbertus-Jagetzow þjóðhagfræðingur, var hugsuður prússneskra júnkara í borgarastétt. Gegn marxískri byltingu boðaði hann ríkisauðvald.
20) (sl. í 2. útg.): Málið er bara ekki hvað Bernstein álíti um varanleika afturhaldsins skv. fullyrðingum vina hans, munnlegum og skriflegum, heldur hvaða innra samhengi er hlutlægt milli lýðræðis og raunverulegrar samfélagsþróunar hverju sinni.
21) (sl. í 2. útg.): sem virðist nú vera í andarslitrunum.
22) (sl. í 2. útg.): 9. og 14. gr. sanna best hve lítt það snertir eiginlegt lýðræði (14. grein austurrísku stjórnarskrárinnar, svokölluð neyðarástandsgrein, frá 16/7 1876 leyfði keisara og ríkisstjórn að gefa út tilskipanir, án þess að þingið kæmi þar nærri. Tilskipanir þessar beindust einkum að því að berja niður alþýðuuppreisnir í þessu fjölþjóðaríki með öllum tiltækum ráðum).
23) (s1. í 2. útg.): ...nútímastórríkjum er hún orðin ónauðsynleg. Efnahagsþróunin ... samruna og því má nú taka af umbúðir pólitísks lýðræðis, án hættu fyrir borgaralegt samfélag.
24) (sl.í 2.útg.): af því að þau eru í beinu sambandi við efnahagslegar þarfir og stefnu auðvaldsins. Af því...niðurleið. Sláandi dæmi: Bandaríkin eftir stríðið við Spánverja. Í Frakklandi byggist tilvera lýðveldisins einkum á alþjóðlegu stjórnmálaástandi, en það útilokar stríð í bili. Kæmi að slíku stríði er svo að sjá sem Frakkland myndi ekki reynast viðbúið alþjóðastjórnmálum. Svarið við fyrsta ósigri Frakklands á vígvellinum yrði þá að lýsa yfir konungdæmi í París.
25) 14/11 1898 neyddi þýska stjórnin hina kínversku til að láta af hendi Kjátsjúflóa og uppland hans sem herstöð til 99 ára.
26) (sl., í 2.útg.): Bernstein segir í lokum "svars" sins til Kautsky, í Vorwärts 26/3 1899, að hann sé alveg sammála aðgerðaáætlun stefnuskrár sósíalista, hann sé einungis með nokkrar mótbárur við fræðilegan hluta hennar. Samt sem áður telur hann sig greinilega hafa fullan rétt tilað ganga í röðum flokksins, því hvaða "máli" skipti, "þótt í fræðilegum [hluta] sé setning sem samrýmist ekki lengur hugmyndum mínum um þróunarleiðina?” Þessi yfirlýsing sýnir í besta lagi hve gjörsamlega Bernstein er búinn að missa skyn á samhengi daglegs starfs sósíalista við almenna grundvallarstefnu þeirra, að sömu orð hafa mismunandi merkingu fyrir flokkinn og Bernstein. Reyndar leiða kenningar Bernsteins sjálfs, einsog við höfum séð, til þeirrar grundvallarskoðunar sósíalista að án grundvallarstefnunnar sé öll daglega baráttan einskis nýt og tilgangslaus, að sé horfið frá lokatakmarkinu, hljóti öll hreyfingin að farast.
27) Sjá M&E: Úrvalsrit II, bls. 7-24. R. L. þekkti aðeins falsaða gerð inngangins (sbr. tilv. rit, bls. 7), þar sem sleppt var öllu byltingartali, samt skilur hún anda hans réttilega.
28) "Skaðabætur teljum við alls ekki útilokaðar í öllum tilfellum, Ég veit ekki hve oft Marx sagði mér að það yrði okkur ódýrast að kaupa af okkur allan lýðinn." (Fr. Engels: Málefni bænda í Frakklandi og Þýskalandi. M/E: Werke 22.bindi, bls. 504). RL.
29) (sl. í 2. útg.): Ráð hans til sósíalista, "að fara að sofa", nái þeir völdum, felur hitt í sér: að fara nú að sofa og bara yfirleitt, þ. e. að gefast upp á stéttabaráttunni.
30) (sl. í 2. útg.:) Hafi einhver í upphafi rökræðnanna við Bernstein enn vonast til að hann yrði sannfærður með rökum úr vopnabúri fræða sósíalista, hann yrði aftur unninn fyrir hreyfinguna, þá verður nú alveg að falla frá þessari von. Því sömu orðin tákna nú ekki lengur sömu hugtök fyrir báða málsaðilja, sömu hugtök tákna þeim ekki lengur sömu félagslegu staðreyndir. Rökræðurnar við Bernstein eru orðnar að átökum tveggja lífsskoðana, tveggja stétta, tveggja samfélagsmynda. Bernstein og sósíalistar standa nú alveg á sinn hvorum grundvellinum.
31) 1884 vildi meirihluti þingliðs þýska sósíalistaflokksins styðja útgerðarfyrirtæki í einkaeign. Engels barðist gegn þessu og því var hrundið.
32) Síðasttalda atriðið er rætt í næstu köflum, Heine í lok 12. k. Vollmar taldi verulega þjóðnýtingu auðvaldsfyrirtækja ásamt smávægilegum tilslökunum við verkalýðsstéttina vera félagslegar umbætur, en flokksþing sósíalista í Berlin, 1892, ályktaði að þessi kenning um ríkissósíalisma beindist að því að kljúfa verkalýð frá sósíalistum. Landbúnaðarsósíalisminn: hugmyndir um að auðvaldsríkið ætti að styðja smáfyrirtæki, það væri sósíalískt.
33) (sl. í 2. útg.): Einsog hún hefur fullkomnast í framkvæmd í afstöðu Schippels til hernaðarstefnunnar.
34) (s1. í 2. útg.): Ég hefi sagt: Hreyfingin verður sósíalísk, er hún yfirvinnur hliðarstökk þau til stjórnleysis og hentistefnu, sem óhjákvæmilega hljótast af vexti hennar. En að yfirvinna er ekki hið sama og að láta allt danka. Til að yfirvinna núverandi hentistefnu verður að vísa henni á bug. Bernstein lýkur bók sinni á því ráði til flokksins að hann þori að sýna sig einsog hann sé: lýðræðislegur og sósíalískur umbótaflokkur. Að mínu viti þyrfti flokkurinn, þ.e. æðsta vald hans, flokksþingið, að endurgjalda þetta ráð með því að láta Bernstein fyrir sitt leyti koma til dyranna eins og hann er klæddur: smáborgaralegur, lýðræðislegur framfarasnakkur.
35) Þessar greinar birtust í Leipziger Volkszeitung (20.-22. og 25.feb.1899) sem svar við greinum Max Schippel (sem skrifaði undir nafninu Isegrim): Trúði Friedrich Engels á varnarsveitir? og annarri grein gegn svari Kautskys við þeirri grein. Fyrstu grein Schippels lauk á orðunum: "Burt með suflið Ég þarf þess ei! Úr pappa ég smíða ekki sverð!"
Til að IV. grein skiljist, set ég á undan henni svar Schippels við hinum fyrri, það birtist í sama hefti af Leipziger Volkszeitung og IV. RL.
36) Johannes von Miquel, fjármálaráðherra Prússlands 1890-1901 gerði tekjuskatt að þungamiðju beinna skatta 1891, tekjur voru skattfrjálsar uppað 900 mörkum. Á tekjur þar fyrir ofan mátti í mesta lagi leggja 4% skatta.
37) Hann var iðnjöfur í hergagnaframleiðslu.
38) Hann boðaði smáborgaralegar umbætur til að sætta verkalýðsstéttina við heimsvaldasinnað ríkisvaldið ("kristilega heimsvaldastefnu") . Hann hafði náið samstarf við fjármálaauðvaldið og tengsl við endurskoðunarsinnaða leiðstoga þýskra sósíalista.
39) Í 2. útg. var 13. k. sleppt allt aftur að bréfi Schippels.
40) Carl Rodbertus-Jagetzow: Das Kapital... Berlin 1884, bls. 32 o.áfr.

Raðherrasosialisminn

Ráðherrasósíalisminn

Vandkvæði sósíalista í Frakklandi.

I . Inngangur .

Mál Millerands varð fyrsta innra málefni sósíalistahreyfingar ákveðins lands, sem vakti almennan áhuga alþjóðlega og var rætt á alþjóðlegri ráðstefnu sósíalistal). Því miður tók Parísarþingið fremur á hlutunum sem fræðimenn en sem virkir stjórnmálamenn. Níunda máli á dagskrá var gefið almennt fræðilegt svar, en ekki var hnýtt í það skýrri afstöðu til máls Millerands. Sérhver almenn ályktun gefur svigrúm fyrir túlkanir eftir því hve vel eða illa hún er orðuð. Óðara eftir þingið í París var útkoma þess túlkuð sem ávinningur fyrir Millerand af Jaurès í Frakklandi og Bernstein í Þýskalandi. Í desemberhefti Sósíalískra mánaðarrita dregur Vollmar loks í efa hæfni Kautskys til að túlka ályktunina sem hann þó samdi sjálfur, en Vollmar telur hana vera sigur Millerands. Það er svosem ekkert sérstakt þótt v. Vollmar látið í ljós hrifningu af ráðherradómi Millerands og hvílík blessun hann eigi eftir eftir að verða fyrir sósíalismann né þótt Vollmar andvarpi yfir vanþróun þýskra sósíalista andspænis framþróun franskra. Við höfum aldrei efast um að einnig í okkar röðum væru fagrar Helenur, sem væru tilbúnar að láta Paris nema sig á brott, liti hann bara til þeirra í náð, og við gætum sagt, eins og Itzig hinn vitri, þegar hann var spurður hvort Panamahneykslið franska gæti gerst í heimabyggð hans, Galisíu: "Það stæði svo sem ekki á fólkinu, það vantar bara skurðinn". Að þessu leyti er ekkert nýtt í grein Vollmars. Og hlutlæg rök hans með Millerand eru öll gamalkunn, Jaurès og aðrir hafa margsagt þau. Hér á eftir verður afstaða Jaurès tekin fyrir í nokkrum greinum. Þar með er ljósi varpað á afstöðu Vollmars, m.a. Grein hans þarf ekki sérstaks svars við, nema þegar hann auk þess að segja frá eigin skoðunum fer að fræða Þjóðverja um staðreyndir Frakklands og Frakka um afstöðu manna í Þýskalandi, hvorttveggja jafnranglega.
Tvennt skiptir mestu, þegar dæmt er um mál Millerands. Í fyrsta lagi hvort Millerand tók við ráðherradómi með leyfi franskra sósíalista eða án, og í öðru lagi hvaða dómur var lagður á stjórnarþátttöku hans af alþjóðlega þinginu almennt og sérstaklega af þýskum sósíalistum við samþykkt tillögu Kautskys.
Þýskur almenningur er einkum fræddur um, að Kautsky hafi óvart villt honum mjög sýn, í greininni í Neue Zeit nr 2, með því að lýsa inngöngu Millerands í borgaralega stjórn sem geðþóttaákvörðun hans, án vitneskju franska sósíalistaflokksins. Vollmar, sem ekki er vindbelgur einsog Kautsky, "kynnti sér málið mjög vel" í París og "fékk nákvæma frásögn eftir allrabestu heimildum" um inngöngu Millerands í stjórnina, og skilar henni nú frá sér með mikilli ánægju.
Samkvæmt henni birtist Millerand okkur sem góði drengurinn, sem lætur kveðja saman fund í þingflokki sósíalista þegar eftir að hann fékk tilboð Waldeck-Rousseau, og biður félaga sína um leiðsögn. Ekki er nóg með að stjórnarþátttaka hans fái almennt samþykki, heldur hlýtur hann sérstaka blessun Guesdista og Blanquista, einkum eru Vaillant og Sembat nánast með gleðitár í augum.
Væri þetta nú eins og Vollmar segir frá, þá breytti það svo sem engu um mat okkar á þátttöku sósíalista í borgaralegum stjórnum almennt. En það breytti gjörsamlega því mati sem hefur verið lagt á framgöngu Millerands hingaðtil, sem og á innri baráttu franskra sósíalista. Sé Millerand sannur fulltrúi sósíalistaflokksins og flokkurinn ábyrgur fyrir honum, þá verður hin ákafa andstaða franska verkamannaflokksins og flokksbrots Vaillants alveg óskiljanleg, og þeir eru þá raunverulega þau klofningsöfl meðal sósíalista, sem Vollmar reynir svo ákaft að láta vera. Til allrar hamingju þurfa sósíalistar um víða veröld ekki að hafa endaskipti á öllu sem rætt hefur verið og ritað um Millerandmálið. Því Vollmar hefur orðið fórnarlamb fransks grínista, sem hefur dregið hulu yfir augu honum "eftir allrabestu heimildum", vafalaust í besta tilgangi. Og getur þetta greinilega hent hina gætnustu menn. Bréf Vaillants frá 4. desember í fyrra, sem fer hér á eftir, sýnir ótvírætt hvernig í málinu liggur. Vaillant hefur leyft mér að birta bréfið. Þar segir:

"Oft hefi ég haft tækifæri til að segja opinberlega frá staðreyndum þessa máls. Á fundi þingflokks sósíalista, tveimur dögum fyrir stjórnarmyndunina, sagði Millerand "bara sem gamla sögu", að eftir fall stjórnar Dupuy hafi honum verið boðið að taka þátt í ríkisstjórn og hann hafi tekið þátt í viðræðunum upp á eigin ábyrgð, en alls ekki viljað blanda flokkinum í málið. Ég lýsti því þegar yfir að ég bókaði hjá mér þessi orð Millerands. Kæmi nokkurn tíma aftur til slíkra viðræðna og bæru þær árangur, myndi ég krefjast yfirlýsingar frá þingflokkinum og flokkinum um að hann þvægi hendur sínar af þvílíkri einstaklingsaðgerð, þarsem flokkurinn gæti ekki á nokkurn hátt átt hlut í miðstýringarvaldi borgarastéttarinnar, ríkisstjórn. Þegar ég hafði sagt þetta, gaf Millerand mér merki um samþykki, og við fórum síðan flestir á þingfund. Það flökraði ekki að neinum að efast um orð Millerands um að stjórnarmyndunarviðræðurnar væru "gömul saga".
Mér brá því mjög næsta dag þegar vinur minn, sem ég taldi þekkja vel til, sagði mér að Waldeck Rousseau hefði myndað stjórn sem Millerand og Galliffet væru í. Ég neitaði að trúa þessu og sendi Millerand þegar hraðbréf. Í því bað ég hann að bera þegar í stað til baka þennan orðróm, sem ég áleit róg, og ég bætti því við, að væri þetta satt, þá stæðu ekki lengur orð mín á þingflokksfundinum. Með því átti ég við, að í ljósi þess að Galliffet væri í stjórninni, nægði okkur ekki lengur að lýsa því yfir að stjórnarþátttaka Millerands væri hvorki á vegum flokksins, né gæti bundið hann á nokkurn hátt. Þar að auki yrðum við að mótmæla því af öllum kröftum að sósíalisti tæki höndum saman við slátrara Kommúnunnar.
Næsta dag fékk ég í senn blöðin með fréttum um að stjórn Waldeck, Millerand og Galliffet hefði verið mynduð, svo og hraðbréf Millerands, þar sem hann sagðist fá bréf mitt í hendur, er hann væri að koma af fyrsta ríkisstjórnarfundinum, málið sé útkljáð, hann álíti sig hafa gert skyldu sina og framtíðin muni skera úr. Þá flýtti ég mér á vit þingmanna, bæði úr mínum flokki (PSR) og vina okkar, og sama kvöld birtu blöðin mótmæli okkar. Við hertum enn á þeim með því að kljúfa okkur frá þingflokki sósíalista og mynda hóp byltingarsinnaðra sósíalista...
Þegar ég les bréf yðar aftur, sé ég að helstu óvinir okkar saka okkur Sembat um að hafa staðið gegn ályktunartillögu um mál Millerands sem lögð var fyrir þingflokkinn og þeir bera þingmann fyrir þessu [sjá grein Vollmars. R. L.]. Það sem ég hefi skrifað yður hér að ofan, nægir til að hrinda þessari sögu, sem ég hefi áður heyrt, en er ekki síður röng þess vegna. Annaðhvort skjátlast þeim eða þeir ljúga (une contrevérité)”

Málið er því alveg ljóst. Millerand hefur hvorki kvatt saman þingflokk sósíalista né borið undir hann möguleikann á stjórnarþátttöku sinni, né fengið samþykki hans fyrir henni. Þvert á móti, einsog hann setti málin fram, gat þingflokkurinn ekki á nokkurn hátt gert ráð fyrir að þetta mál væri beinlínis á dagskrá, og það hvernig Vaillant og aðrir tóku þessum óljósu vísbendingum Millerands gat ekki látið hann í nokkrum vafa um að hann gæti ekki farið í ríkisstjórnina nema gegn óskum fulltrúa gömlu flokkssamtakanna.
Hefði nú Vollmar farið að safna upplýsingum af sömu samviskusemi og hann ráðleggur Kautsky svo ákaft að gera, þá hefði hann fundið þessa frásögn alla á prenti fyrir nokkrum mánuðum í Árbók Flokks byltingarsinnaðra sósíalista (1899-1900, bls. 39-53). Að því er ég best veit hefur enginn borið brigður á hana. Það hefði sparað honum ómakið við að breiða út rangar fréttir og vanda um við aðra fyrir það sama.
Áfram leiðréttir Vollmar hugmyndir Kautskys um merkingu ályktunartillögu hans sem alþjóðaþingið samþykkti. Nú byggir hann ekki lengur á einkaupplýsingum heldur á sínum eigin skarplegu athugunum og fíngerðu ályktunum. Með samþykkt ályktunarinnar tók mikill meirihluti Parísarþingsins nefnilega ekki afstöðu á móti Millerand, eins og Kautsky ímyndar sér, heldur með honum. Þessu til staðfestingar kemur nú mjög hugvitssamleg upptalning á einstökum ummælum og látbragði ýmissa flokksleiðtoga, á þinginu og utan.
Belginn Vandervelde, sem bar fram tillögu Kautskys sem framsögumaður, lýsti því raunar einfaldlega yfir, að hann væri andvígur ráðherradómi Millerands. En Vollmar veit af djúpri mannþekkingu sinni, að í þessu tilviki getur Vandervelde ekki talað af sannfæringu, því hann var einmitt framsögumaður og varð því að segja báðum aðiljum eitthvað í vil. Þótt Vandervelde hafi lýst sömu skoðun á máli Millerands fyrir heilu ári (í Petite République 21/9 1899), þá er Vollmar búinn að gleyma því, svo hann getur að sjálfsögðu ekki skýrt lesendum neitt frá því. Og jafnvel þótt Vandervelde hefði í rauninni verið á móti Millerand, þá talaði Anseele á eftir Vandervelde, og var "skilmálalaust" með ráðherranum. Og fyrst einn Belgi hefur talað fyrir Millerand og einn á móti honum, þá má ljóst vera að meirihluti Belga var með Millerand.
En Vollmar þarf ekki einu sinni að heyra í einum einasta fulltrúa til að hafa álit sendinefndarinnar á hreinu. Þannig létu t.d. Englendingar enga skoðun í ljós á máli Millerands, en Vollmar veit að einnig þeir voru sennilega með Millerand, en ekki móti. Því annars hefðu þeir ekki klappað meira fyrir Jaurès en fyrir Guesde og Vaillant og það sá Vollmar greinilega í ys og þys Parísarþingsins. Merkilegt hvað aðgætinn maður getur séð!
Hvað varðar þýsku sendinefndina, þá er Vollmar í "alls engum vafa" um að "yfirþyrmandi meirihluti" hennar er jafnheillaður af Millerand og Vollmar er sjálfur. Og fyrst Vollmar efast ekki, þá þarf lesandinn alls ekki að efast. Þarmeð er málið afgreitt.
Vollmar álítur að þetta samþykki þýsku sendinefndarinnar við inngöngu Millerand í stjórnina samsvari almennri afstöðu flokksmanna. Og það sanna skv. honum "hinar mörgu jákvæðu greinar" flokksblaðanna sem fjalla um "einstök verk Millerands", sem sé alls ekki um inngöngu hans í ríkisstjórnina.
Ítalir sleppa ekki heldur við niðursallandi röksemdafærslu Vollmars. Því Costa staðhæfði gagnvart Ferri að meirihluti ítölsku sendinefndarinnar fylgdi tillögu Kautskys. Og þarsem Ítalir greiddu atkvæði með tillögu Kautskys, getur þá nokkur efast um það lengur, að þeir skildu hana ekki einsog Kautsky, heldur einsog Volmar?
Já, meira að segja hatramasta andstæðing Millerands, Ferri, getur Volmar breytt í stuðningsmann. Til að fá fram rétta túlkun á atkvæðagreiðslunni á Parísarþinginu uppgötvar Volmar nefnilega að tveimur mánuðum síðar hafði Ferri "hugsað málið að nýju" og talað jákvætt um ráðherradóm sósíalista í Mantúa2). Og þannig breytist samþykkt ályktunar Kautskys á Parísarþinginu í áköf alþjóðleg fagnaðarlæti til heiðurs Millerand.
Af allri þessari úthugsuðu sannanakeðju er því miður aðeins hægt að álykta eitt: vér Þjóðverjar höfum að því leyti öðlast þroska til að taka við ráðuneytum, að ekki skortir oss málflutningshæfileika. En venjulegri skynsemi nægir eftirfarandi atriði til að komast að raunverulegri afstöðu meirihluta alþjóðlega þingsins í París.
Í ályktuninni, sem Kautsky samdi, segir:
"En altént getur þessi hættulega tilraun [innganga sósíalista í ríkisstjórnR. L.] því aðeins orðið að gagni, að hún sé samþykkt af einhuga flokksdeild og ráðherrann sósíalíski sé og verði fulltrúi flokks síns. Verði hann óháður flokki sínum, hætti hann að vera fulltrúi hans, þá verður innganga hans í ríkisstjórnina ekki til að styrkja öreigastéttina, heldur til að veikja hana, ekki til að flýta fyrir því að ná pólitískum völdum, heldur til að seinka því"3).
Millerand tók ekki við ráðherradómi sem fulltrúi franska sósíalistaflokksins . Það leiðir ekki bara af því að ekki er til slíkur sameinaður flokkur í Frakklandi, heldur líka af hinu að hann fékk hvorki umboð frá einstökum flokksdeildum né frá þingflokkinum. Hin merkilegu leyndarmál "allrabestu heimilda", sem Vollmar var síðar trúað fyrir í París, hafði alþjóðlega þingið alls ekki hugmynd um. Þvert á móti, sósíalistar voru undantekningarlaust allir, og eru þeirrar skoðunar, að þátttaka Millerands í ríkisstjórninni sé alger geðþóttaákvörðun einstaklings. Meira að segja verjandi Millerands Jaurès, staðfestir þann skilning með því að hann notar einmitt þessa geðþóttaákvörðun Millerands hvað eftir annað sem rök fyrir nauðsyn einingar sósíalista.
Jafnvel þótt nafn Millerands væri ekki nefnt, hefur því meirihluti þingsins lýst því yfir með því að samþykkja tillögu Kautskys, að hann líti svo á að stjórnarþátttaka Millerands veiki frönsku öreigastéttina og tefji valdatöku verkalýðsstéttarinnar í Frakklandi. Og framhjá þessari staðreynd verður með engu móti komist
Þegar Vollmar því eftir á gerir grein fyrir atkvæði sínu á svo hagstæðan hátt fyrir Millerand, þá er það ekkert annað en nýtt dæmi um þá alkunnu aðferð, að maður undirritar sjálfur samþykkt, sem táknar ósigur skoðunar hans, til að geta síðan túlkað hana sem sigur sinn.
Af tilliti til franskra félaga okkar er mikilvægt að hafa það á hreinu sem hér varðar þýska flokkinn sérstaklega. Petite République lagði spurningar fyrir sósíalista víða um heim. Í Þýskalandi töluðu allir gömlu flokksforingjarnir, Liebknecht, Bebel, Singer, Kautsky, allir nema Vollmar, gegn ráðherradómi Millerands. En hvor aðilinn túlkar fremur skoðanir þýskra sósíalista, Vollmar eða fjórmenningarnir, það getur Vollmar auðveldlega séð sjálfur, ef hann minnist einstakra tilvika, þegar hann stóð gegn Liebknecht, Bebel, Singer og Kautsky um baráttuaðferðir, og hvernig fór.


II.

Ríkisstjórn til varnar lýðveldinu.

Jaurès og fylgismenn hans færa þrennskonar rök fyrir þátttöku Millerands í ríkisstjórninni: nauðsynina á að verja lýðveldið, möguleikana á félagslegum umbótum verkalýðsstéttinni í vil, og loks þá almennu skoðun að þróun auðvaldssamfélagsins til sósíalisma hljóti að skapa umbreytingaskeið, þarsem pólitískt vald verði í höndum borgarastéttar og öreiga sameiginlega, en það komi fram í stjórnarþátttöku sósíalista.
Fyrst komu fram þau rök, að verja þyrfti lýðveldið.
Lýðveldið er í hættu: Þessvegna var nauðsynlegt að sósíalisti gerðist borgaralegur viðskiptaráðherra. Lýðveldið er í hættu. Því varð sósíalistinn að vera kyrr í ráðuneytinu eftir að verkfallsmenn höfðu verið skotnir niður á Martinique-eyju og í Chalon. Lýðveldið er í hættu. Þarafleiðandi varð að hafna rannsókn á þessum fjöldamorðum, neita þingrannsókn á hryðjuverkum nýlendustjórnarinnar, samþykkja sakaruppgjöfina4). Allt sem ríkisstjórnin gerir og lætur ógert, sérhver atkvæðagreiðsla og afstaða sósíalista var rökstudd með því að lýðveldið væri í hættu og það þyrfti að verja. Það er tími til kominn að taka ástandið til greiningar, líta undir yfirborð daglegrar baráttu og slagorða hennar, og skoða sérstaklega hvað felst eiginlega í þessari hættu og þessari vörn.
Í Bandaríkjum Norðurameríku er þrátt fyrir ákafa innri baráttu stétta og flokka, ekkert talað um,.að hætta steðji að lýðveldisskipan ríkisins. Það er auðskilið, því Bandaríkin öðluðust lýðveldisskipanina um leið og sjálfstæðið, og sjálfstæð hafa þau aldrei lotið konungi. Hinsvegar virðist jafneðlilegt að óttast um lýðveldið í Frakklandi. Tvívegis hafði það komist á fyrir baráttu og í bæði skiptin var því eftir skamma hríð komið fyrir af konungsveldi. Hér kastar því fortíðin skuggum sínum á samtíðina, og hylur þá sögulegu þróun sem á milli liggur.
Enda þótt valdarán Napóleónanna beggja, 18. brumaire og 2. desember hafi verið nátengd ytri aðstæðum, þá voru þau alls engin uppákoma. Bæði fyrra og síðara keisaradæmið voru umfram allt bein afleiðing undanfarandi byltingar, hvíldarstaðan í útsogi byltingaröldunnar. Bæði voru þau borin uppi af tveim öflugum stéttum borgaralegs samfélags: stórborgarastétt og bændastétt.
Í fyrra tilvikinu sjáum við borgarastéttina reyna að stöðva byltingarölduna og þrengja henni niður í upphaflega stöðu. En þessi alda hafði ætt langt út í yfir það takmark sem henni var ætlað, að skapa borgaralegt réttarríki, nú var hún farin að grafa undan grundvelli þessa réttarríkis. Bændastéttin hafði frelsað sig skyndilega og eignast jarðnæði. Hún óttaðist nú allar frekari nýjungar jafnt og endurreisn fyrra stjórnarfars, og vildi tryggja ávinninga sína með ríkisstjórn sem væri jafnfjandsamleg byltingum og gamla konungdæminu. Hinsvegar er verkalýðsstéttin. Á sínum stutta valdatíma braut hún smáborgarastéttina á bak aftur og rak hana í arma afturhaldsins, en sannaði jafnframt að hún átti fyrir sitt leyti enga framkvæmanlega, sjálfstæða stefnuskrá. Hún hafði og gjöreyðst í byltingarbaráttunni. Og gegn þessu öllu stóð loks bandalag lénskra afla og afturhalds Evrópu. Gagnvart því hlutu allar innri andstæður og barátta að víkja, það skóp nauðsyn á sterku, samþjöppuðu valdi útávið.
Í seinna tilvikinu er borgarastéttin í fararbroddi. Einsog stórjarðeigendur skelfist hún byltingarframrás öreiga og smáborgarastéttar. Með hjálp smáborgarastéttarinnar ber hún fyrst verkalýðsstéttina niður í múgmorðunum í júní. Til þess síðan að losa sig við smáborgarastéttina styrkir hún smám saman framkvæmdavaldið á kostnað þingsins og stingur þannig loks sjálf höfðinu í snöruna. Hún tekur því með jafnaðargeði, enda var hún konungssinnuð fyrir, og hafði eiginlega það eitt út á konungdæmi Bonapartes að setja, að ekki ríkti Orleans-ættin né Bourbonar. Að auki er bændastéttin, sem hafði verið holl Napóleon allt frá fyrra keisaradæminu. Í seinna keisaradæminu hlaut hún að sjá leið til að halda órólegum borgarbúunum niðri með öflugri hermannshendi. Af borgarbúum vænti bændastéttin ekki lengur neins góðs, bara óróa, og hataði þá.
Þótt seinni byltingin gengi í grundvallardráttum öfugt til við þá fyrri5), þá fylgdu bæði valdránin sömu meginlínum. Í báðum tilvikum ráða annarsvegar beinir efnahags- og stjórnmálahagsmunir mikilla samfélagsstétta sem eru bundnar konungdæminu, hinsvegar hefur hið raunverulega lýðveldisafl, verkalýðsstéttin áður verið sett úr leik. Loks hefur þróun gagnbyltinga í báðum tilvikum undirbúið jarðveginn fyllilega fyrir konungdæmið, þar sem eru embætti konsúls til lífstíðar og þjóðkjörins forseta sem eru alráðir yfirmenn hers og stjórnkerfis. Það sem því kom fram í valdráninu hverju sinni, var þegar fullþroskaður ávöxtur gagnbyltingarinnar í skauti lýðveldisins. Valdránið skóp ekki nýtt ástand, það viðurkenndi bara ríkjandi ástand og nefndi það réttu nafni.
Ástandið var í grundvallaratriðum ólíkt þessu í Frakklandi á tímum Dreyfusmálsins. Þeir sem sáu fyrirboða þriðja valdránsins eftir fyrirmynd hinna tveggja í yfirgangi óhlýðinna herforingja og þjóðernissinna, hafa vanrækt að gera sér grein fyrir útkomu þjóðfélagsþróunar Frakklands síðastliðin þrjátíu ár. Á þessum tíma hafa reyndar orðið miklar breytingar í skauti fransks samfélags. Afleiðingar þeirra má draga saman á þessa leið: Lýðveldið, sem var kæft í bæði fyrri skiptin, áður en það hefði hreinsað af sér líknarbelg byltingarinnar, hefur nú í fyrsta sinni staðið nógu lengi til að lifa eðlilegu lífi og sanna borgaralegu samfélagi að það getur lagað sig að þörfum þess betur en nokkurt konungsdæmi í heimi.
Meginhluti borgarastéttarinnar hefur í þriðja lýðveldinu í fyrsta sinn náð fullum völdum. Allt frá lokum áttunda áratugsins hefur hún þau með höndum í gegnum nær stöðugan þingmeirihluta og tækifærissinnaðar ríkisstjórnir. Nýlendustefna Frakklands og hernaðarstefna, svo og þær hrikalegu opinberu skuldir sem því fylgja, sýna að lýðveldið stenst samanburð við hvaða konungsríki sem er í þessum arðvænlegustu framkvæmdum borgarastéttarinnar.Panamahneykslið og Suðurbrautarmálið sönnuðu endanlega að þing og stjórnkerfi lýðveldisins eru hreint ekki óhentugri verkfæri fyrir gróðabrall auðvaldsins en stjórnmálakerfi konungsdæmis Orleansættarinnar.
Smáborgarastéttinni reyndist þriðja lýðveldið vera hinn ákjósanlegasti jarðvegur, því ríkisskuldabúskapurinn og sívaxandi skrifræðið skópu heilan her af minniháttar vaxtaþegum og embættismönnum, sem áttu alla tilveru sina undir því að lýðveldið stæði áfram með kyrrð og spekt.
En jafnvel sínum gömlu hatrömustu andstæðingum jós nægtabrunnur lýðveldisins gulli, bæði smájarðeigendum, en þó enn frekar stórjarðeigendum.
Hluti bændastéttarinnar hafði við valdrán Napóleons annars hlotið nægjanlegan þroska til að sýna konungdæminu hollustu sína í hverri uppreisninni eftir aðra, þær voru barðar niður af grimmd. En síðan hefur hún fengið yfrin tilefni tilað endurskoða hugmyndir sínar um lýðveldið. Síðustu tvo áratugi hefur verið framkvæmt heilt kerfi mikilvægra aðgerða sem koma einmitt einkum til góða efnuðum bændum, hinum gamla máttarstólpa Bonapartismans. Skattalækkun á jarðeignum nemur 25 milljónum franka, bara síðan 1897. Skattbyrði landareigna í heild hefur minnkað um sjöttung í beinum tölum síðan 1851, þrátt fyrir að hreinar tekjur hafi aukist mikið. Kerfi verndartolla, sérstaklega gagnvart kvikfénaði og korni, beinist einkum að því að auðga jarðeigendur. Við þetta bætast fjárveitingar hundraða milljóna franka til jarðarbóta, til að leggja sveitavegi, til að lækka flutningskostnað á jarðarafrakstri, sykurræktarverðlaun, o. s.frv.
Loks má nefna að í félagslegum umbótum hefur raunverulega ríkt nær alger kyrrstaða og að tekjur hins opinbera hafa að meginþunga flust yfir á óbeina skatta. Frá 1869-97 hækkuðu tolltekjur um 183%, tekjur af tóbakseinkasölunni um 49% og af drykkjarvörum um 84% og á þeim tíma stóð íbúatalan nokkurnveginn í stað. Allt þetta sannar að þriðja lýðveldið hefur mjög áþreifanlega efnislega kosti fyrir allar eignastéttir. Kostnaðurinn hvílir þyngst á einu eignalausu stéttinni, öreigunum.
Við allt þetta má svo bæta að lýðveldið hefur sýnt aðlögunarhæfni sína jafnglæsilega í utanríkismálum sem þróun innanlands. Með bandalaginu við ríki Zarsins, yfirboðara evrópsks afturhalds, hefur það gert fornan fjandmann að velviljuðum bandamanni.
Síðastliðin þrjátíu ár hafa því ekki gengið áhrifalaust yfir Frakkland. Félagslegt inntak þriðja lýðveldisins hefur þróast og í augum Frakka hefur það breyst úr skelfilegri vofu byltingarinnar í eðlilega mynd borgaralegs samfélags.
Nú standa að lýðveldinu þorri borgarastéttarinnar, "hinir söddu" og mikill fjöldi smáborgaranna. Það hefur slævt tortryggni helsta andstæðings síns fyrrum, bændastéttarinnar, því lýðveldið hefur reynst henni sem ástrík móðir. Og jafnvel sú stétt sem það reyndist stjúpmóðurlegast, hefur samt haldið fornri tryggð við það. Það er verkalýðsstéttin, hún stendur nú allt öðruvísi en á tímum valdránanna beggja. Pólitískt skóluð, upplýst, skipulögð, þótt klofin sé í fylkingar, þá er sósíalísk öreigastétt Frakklands nú traust brjóstvörn lýðveldisins. Flokkur hennar fékk nær milljón atkvæði í síðustu þingkosningum.
Í þvílíku félagslegu umhverfi hlýtur flokkur konungssinna greinilega allt annað hlutverk og minna en hann gegndi áður. Í Dreyfusmálinu höfðu vígorð daglegrar baráttu komið mönnum til að líta á flokk þjóðernissinna sem aðalstöðvar valdaráns; og á hvern afturhaldsmann svosem Méline, Barthou eða Ribot sem konungssinna. En þegar nánar er að gáð og rólega, er þetta síður en svo heilsteyptur hópur með sömu stjórnmálaafstöðu. Þvert á móti var þetta samsull margvíslegra afla með sundurleitustu stefnu og hagsmuni.
Í miðpunkti eru þar hneykslisflekkaðir herforingjar, herforingjaráðið með fylgdarliði. Þeir óttast að vísu að borgaralegt vald lýðveldisins krefji þá reikningsskila og það knýr þá auðvitað til uppreisnar gegn þessu valdi. En betur að gáð hafa þeir ekki raunverulegan hag af endurreisn konungdæmis. Þvert á móti, var það einmitt þriðja lýðveldið sem gerði herinn að þeim hjáguði, sem hann var aldrei áður, með allskyns endurbótum, fríðindum og brjálæðislegri dýrkun þjóðernishroka. Dreyfusmálið sýndi einmitt best að lýðveldið er háttsettum herforingjum sem paradís. Fullyrða má að hroki sá og geðþóttaákvarðanir, sem hafa einkennt herforingjana undir vængjum lýðveldis tækifærissinna, væri ekki auðvelt að hugsa sér undir konungsveldi. Það er því ómögulegt að herinn þrái raunverulega að konungsstjórn taki fastar í taumana. Andúð hans á lýðveldinu er því ekki annað en nauðvörn þorpara, sem lýðveldið stóð að verki og afhjúpaði.
Þarna eru líka klerkarnir sem raunar hafa alltaf setið um lýðveldið og beðið færis á að kyrkja það. Áreiðanlega hafa þeir feiknaleg áhrif á almenn viðhorf, en þeir geta ekkert gert sjálfir, heldur aðeins unnið í gegnum aðra, einungis verið leikstjóri og hvíslari, ekki leikarar.
Í þriðja lagi eru þarna smáborgarar, gripnir gyðingahatri, svo sem eðlilegt er í Frakklandi, landi smáatvinnureksturs þar sem gyðingar eru áhrifamiklir í fjármálum. Smáborgararnir eru opnir fyrir áróðri gegn "Dreyfusunum", einsog fyrir öllum afturhaldsstraumum. Þeir eru hinn ákjósanlegasti jarðvegur fyrir þjóðernislegt lýðskrum, en þeir þurftu alls ekki að fagna valdaráni keisaraspíru, né gerðu þeir það.
Loks eru þarna líka sannir konungssinnar: fulltrúar bænda í vanþróuðustu héruðum Frakklands, aðalsmenn sem á kyrrðartímum neyðast til að lifa í friði við þriðja lýðveldið, eða a. m. k. að una hlutskipti sínu í hljóði vegna þróunar mála í lýðveldinu. Ókyrrðin vekur þeim nú kjark til að birtast á yfirborði stjórnmálanna. Ennfremur er fylgilið þeirra, skjólstæðingar, blaðamenn og rithöfundar.
Það er auðskilið að þessir veikburða aðiljar skyldu strax taka höndum saman við klerkana, fylkja sér um aðþrengda hershöfðingja, ýta þeim á undan sér sem múrbrjót og reyna að nota upplausnarástandið í eigin þágu. Það er einnig auðskilið að þessar aðstæður, ásamt uppreisnarhneigð hneykslisflekkaðra hershöfðingjanna, hlutu að ljá þessu öllu svip keisaralegra valdræningja. En þessi utanaðkomandi hneigð til konungsveldis fann ekkert tangarhald efnislega. Ekki var nóg með að í engri samfélagsstétt væri alvarleg hreyfing í þessa átt, það var ekki einu sinni hægt að finna ytri viðmiðun, nokkurt konungsefni sem mark væri takandi á. Annað konungsefnið, ofursti í rússneska hernum, lítt áberandi í herbúðum útkjálkaborgar Zarríkisins, getur ekki einu sinni höfðað til Austurlitz og Jena, heldur aðeins til Metz og Sedan6). Hitt er algert núll sem dragnast um útlönd í fylgd um tvöhundruð niðurdrabbaðra karla og kvenna. Allur þeirra "áróður" er árleg hátíðarmáltíð eins og nú nýverið. Þar halda þau hefðbundnar ræður um þær vonir sem "þróunin" veki.
Við slíkar aðstæður gat hin sameiginlega aðgerð aðeins leitt til þjóðrembuæðis, herferðar gyðingahaturs, og dýrkunar á hernum, sem átti ekki sinn líka. Hinsvegar vantaði nánast allt til alvarlegra pólitískra aðgerða, til að kollvarpa lýðveldinu: til þess skorti innri samheldni, skipulag, stefnuskrá og sérstaklega innri þróun félagslegra aðstæðna, sem áður hafði borið konungdæmið í kviði sínum, svo að valdaránið gæti veitt fæðingarhjálpina. Dreyfusmálið gat æst upp öll fyrrtalin öfl, plægt jarðveginn fyrir áróður konungssinna, skapað kringumstæður valdráns en það gat ekki komið í stað raunverulegra hreyfiafla valdránsins, og þau voru ekki til. Konungsfylgið var ytri málning upplausnarástandsins að hluta, en ekki inntak þess.
Allt aðrar ástæður ullu upplausnarástandinu. Þriðja lýðveldið hefur þróast í fullkomið form pólitískrar drottnunar borgarastéttarinnar en jafnframt þroskað innri andstæður hennar. Grundvallarandstæður eru á milli lýðveldis sem byggist á borgaralegu þingræði, og mikils fastahers sem miðast við nýlendustefnu og heimspólitík. Í sterku konungsdæmi er herinn eðlilega ekkert annað en hlýðið verkfæri í höndum framkvæmdavaldsins. En gagnvart þingbundnu lýðveldi, þar sem sífellt skiptir um stjórn úr röðum óbreyttra borgara, þar sem þjóðhöfðinginn er kosinn og hvaða "hundspott" sem er getur náð þeirri tign, fyrrverandi sútunarsveinn eða kjaftagleiður málflutningsmaður, þá vekur vitund hersins um að vera úrvalssveit honum hneigð til að verða óháð afl, aðeins lauslega tengt ríkisheildinni.
Félagsleg þróun Frakklands hefur komið hagsmunahópum borgarastéttarinnar til þvílíks þroska að hún rennur sundur í aðskilda hópa sem nota þing og ríkisstjórn til framdráttar sérhagsmunum sínum án þess að finna til ábyrgðar á heildinni. Sama þróun hefur líka breytt hernum úr verkfæri ríkishagsmuna í sjálfstæðan hagsmunaaðilja sem er reiðubúinn að verja forréttindi sín án tillits til lýðveldisins, þrátt fyrir lýðveldið og gegn lýðveldinu.
Þessar andstæður milli þingbundins lýðveldis og fastahersins er einungis unnt að leysa með því að leysa herinn upp í borgaralegt samfélag og að skipuleggja borgaralegt samfélag sem her, með því að breyta varnarliðinu úr tæki til undirokunar og nýlendudrottnunar í tæki til að verja þjóðina, í stuttu máli sagt, með því að láta varnarsveitir koma í stað fastahersins. Á meðan þetta er ekki gert, brjótast þessar innri andstæður reglulega út í kreppum, í árekstri lýðveldisins við sinn eigin her. Þar birtast áþreifanlega afleiðingarnar af sjálfstæði hersins, spilling hans og agaleysi. Wilsonmálið, Panamahneykslið og Suðurbrautarmálið hlutu að finna samsvörun sína í Dreyfusmálinu.
Uppsteitur herforingjanna var því viðleitni til að halda sjálfstæðinu gagnvart borgaralegu valdi lýðveldisins, en ekki til að glata því algerlega til konungdæmis.
Af þeim aðstæðum sem hér hefur verið lýst, leiddi eðlilega trúðsbraginn á aðgerðum svokallaðra konungssinna. Tryllt pennastríð í blöðunum, ærandi hávaði dólgslegra gyðingafjenda, mannsöfnuður og húrrahnegg fyrir utan ritstjórnarskrifstofur þjóðernissinnaðra blaða, glerbrot hjá ritstjórnarskrifstofum Dreyfusvina, kássast upp á óviðkomandi vegfarendur, Guerin bjóst um í Rue Chabrol og pestaði loftið7), gyllta æskan reyndi að berja forsetann á veðreiðunum. En í þessu rafmagnaða, taugastrekkjandi andrúmslofti kom ekki ein einasta alvarleg pólitísk aðgerð til að fremja valdrán. Hámark ólgunnar var hin mikla sögulega stund þegar móðursjúki vindhaninn Dérouléde greip í taumana hjá Roget hershöfðingja er hann fór fyrir liði sínu til herbúðanna. Dérouléde ætlaði að leiða hann með hetjulegum tilburðum til forsetahallarinnar Elysée, án þess að hann sjálfur hefði þó hugboð um hvað Roget ætti svo að gera í Elysée og hvað ætti eiginlega að koma út úr öllu ævintýrinu. Þorparinn í herfrakkanum reyndist líka vitrari trúðnum borgaraklædda, og eina svarið við "beau geste" [göfugri athöfn, þýð.] þessa höfðingja gyðingafjenda var að rýtingi var slegið á fingur Dérouléde. Þannig lauk einu tilrauninni til valdaráns konungssinna.
Af þessari stuttu lýsingu hér að framan sést, að ástandið var töluvert ólíkt því sem virðast mátti á yfirborðinu. Nú sem endranær voru örlög lýðveldisins ekki undir einstökum "bjargvættum" komin - og það í ráðherrastól - heldur undir öllu innra samhengi efnahagslegra og pólitískra aðstæðna í landinu. Það er skiljanlegt að hættan á valdráni í Frakklandi þætti mikil og alvarleg í ólgu daglegrar baráttu. Þá var mjög erfitt að rannsaka félagslegan bakgrunn fyrirbæranna, og næstum ógerlegt fyrir þátttakendur. Þá tóku fyrirbæri og staðreyndir á sig ýkta stærð. Og auðvitað var brýn nauðsyn á þróttmiklum aðgerðum lýðveldissinna, á þingi, og enn fremur utan þess, til að hafa taumhald á þjóðernissinnaskrílnum og herforingjaráðsmönnum.
En að tyggja nú upp úr fjarlægð þessa skoðun baráttustundarinnar, eftir að hið ótrygga ástand er liðið hjá, að hylla í alvöru sem "bjargvætti" franska lýðveldisins stjórn Waldeck-Rousseau og Millerand sérstaklega, í því birtist ekkert annað en söguskoðun lágkúrunnar. Sú söguskoðun er hliðstæða dólgahagfræðinnar og skilur atburðina eins og þeir birtast á yfirborði stjórnmálalífsins, sem aðgerðir ráðherra og annarra "aðalpersóna" sögunnar, í stað þess að skilja raunverulegt innra samhengi þeirra. Það verður að taka nákvæmlega jafnalvarlega að Millerand hafi bjargað lýðveldinu, og ógnina sem því stafaði af konungssinnunum Dérouléde og Guérin.
Og það verður að segja, að stæði vörn lýðveldisins og félli með aðgerðum ráðuneytis Waldeck Rousseau, þá væri það löngu liðið undir lok. Fíflalátum hins konungssinnaða valdráns samsvara fíflalæti varnar lýðveldisins.
Sjaldan hefur ríkisstjórn tekið við stjórnvelinum á alvarlegra augnabliki og sjaldan hafa menn bundið meiri vonir við ríkisstjórn. Þótt hættan af konungssinnum hafi fremur verið grýla en raunveruleiki, þá var hin raunverulega ógn sem steðjaði að Frakklandi ekki minni en hin ímyndaða
Alvarleg hætta var á því að lýðveldið sýndi vanmátt sinn i skærum við stjórnleysisöflin, óhlýðna hershöfðingja og presta sem espuðu til mótþróa. Það myndi gera óhjákvæmilegt að viðlíka ótryggt ástand kæmi upp aftur og aftur.
Augu alls hins siðmenntaða heims beindust að Frakklandi. Það þurfti að sýna lífsþrótt sinn sem skipulegt ríki. Það þurfti að sýna að hið borgaralega Frakkland ætti enn nægan þrótt til að losa sig sjálft við upplausnaröflin sem það elur af sér og gera þau óskaðleg.
Það sagði sig sjálft, af aðstæðunum, hvað þurfti að gera. Fyrst herinn hafði þróast yfir í sjálfstæða veru og snúist gegn líkama lýðveldisins, þá þurfti að reiða öxina að sjálfstæði hans og færa hann nær samfélagi óbreyttra borgara með því að afnema herréttinn og stytta herskyldu. Fyrst klerkar studdu uppreisnarhneigð hersins og espuðu hann gegn lýðveldinu, þá þurfti að eyða valdi þeirra með því að leysa upp klausturreglurnar, gera eignir þeirra upptækar, aðskilja skóla frá kirkjunni og kirkjuna frá ríkinu.
Og umfram allt, fyrst spillingin í hernum, alræmt dómsmorðið og allur rottuhalinn af lygum, falsi, meinsæri og öðrum glæpum hafði alveg farið með álit Frakklands innanlands og utan, þá þurfti að ávinna dómskerfi lýðveldisins aftur virðingu og viðurkenningu með því að refsa hinum seku, sýkna hinn saklausa og upplýsa málið fyllilega.
Ráðuneytið er búið að vera nítján mánuði við völd, það er búið að standa tvöfalda meðalævi franskra ríkisstjórna, þessa örlagaþrungnu níu mánuði. Hver eru afrek þess, hvað hefur það gert?
Ekki er hægt að hugsa sér meiri andstæður milli tækja og takmarks, verkefnis og framkvæmdar, undanfarandi auglýsingar og eftirfarandi framkvæmdar, en er á milli vonanna sem bundar voru við Waldeck Rousseau og þess sem hann hefur staðið við.
Af öllum endurbótunum á dómskerfi hersins höfum við hingað til aðeins fengið loforð hermálaráðherrans um að taka það inn í dómskerfi hersins að "aðstæður geti verið nokkur afsökun". Af öllum breytingum á hernum"í lýðræðisátt" varð aðeins ákvörðun um hvaða blöð liðsforingjar fái að lesa. Á þingfundi 27. desember í fyrra bar sósíalistinn Pastre fram tillögu um að herþjónusta yrði tvö ár. André hershöfðingi svarar, að hann, ráðherra róttækra til varnar lýðveldinu, geti ekki tekið neina afstöðu til þessara umbóta, sem þegar hafa komist á í Þýskalandi, sem er þó hálfgert einvaldsríki. Á sama fundi krefst sósíalistinn Dejeante þess að prestar verði fjarlægðir úr herskólum, leikir starfsmenn komi í stað geistlegra á hersjúkrahúsum og herinn hætti að greiða fé til kirkjunnar. Svar ráðherra til varnar lýðveldinu, sem átti að fjarlægja herinn frá kirkjunni, er að hafna tillögunum hryssingslega og lofsyngja herklerka undir dynjandi fagnaðarlátum þjóðernissinna. Á þingfundi í febrúar 1900 átelja sósíalistar ýmiskonar hróplega valdníðslu í hernum - ríkisstjórnin hafnar hverskyns þinglegri rannsókn á henni. Á þingfundi 7. desember í fyrra kom þingmaður róttækra, Vigné d'Octon með hrollvekjandi afhjúpanir á stjórn franska hersins á nýlendunum, á Madagaskar og Indókína - ríkisstjórnin hafnar þinglegri rannsókn sem "hættulegri og tilgangslausri". Eftir allt þetta fer hermálaráðherrann í ræðustól til að segja frá hetjulegri vörn sinni fyrir riddaraliðsforingja sem var sniðgenginn af félögum sínum, af því að hann hafði kvænst fráskilinni konu.
Þá kemur hin feiknlega barátta við drekann - prestastéttina. Stríðið við hana er eins og rauður þráður í sögu Frakklands undanfarna öld. Bara þriðja 1ýðveldið hefur afgreitt 33 lög gegn klerkum. Allar aðgerðir hafa hingaðtil reynst máttvana, því þær beinast ekki gegn kirkjunni í heild, heldur aðeins að óaðskiljanlegum hluta hennar, klausturreglunum. Og reglurnar eru ekki einu sinni bannaðar, heldur á að leggja þær undir ríkið með því að neyða þær til að fá starfsleyfi frá hinu opinbera. Þrátt fyrir alla lagasetninguna hefur fjölgað í reglunum uppí 200.000 undir þriðja lýðveldinu, og eignir þeirra hafa þrefaldast. Nú kemur axarhögg "ríkisstjórnar til varnar lýðveldinu". Frumvarp Waldeck Rousseau beinist eingöngu gegn óleyfðum reglum, og til að takmarka þær er lagasetning sem leggur munkareglur að jöfnu við opinber félög. Lögin geta svo góðar ríkisstjórnir notað gegn klerkum og vondar gegn sósíalistum. Lýðveldið býr eftir sem áður að leyfðum reglum með eignir uppá nær 400 milljón franka, og að geistlegri stétt á framfæri ríkisins: 87 biskupum, 87 prestaskólum, 42.000 prestum, opinber fjárveiting til trúmála er u.þ.b. 40 milljónir franka. Vald hinnar geistlegu stéttar felst einkum í áhrifum hennar á uppeldið. Nú er verið að eitra tvær milljónir franskra barna í skólum kirkjunnar og gera þau að fjendum lýðveldisins. Ríkisstjórnin tekur á honum stóra sínum og bannar kennslu óleyfðra reglna. En nær öll kennsla geistlegra er í höndum leyfðra reglna og við þessar róttæku umbætur eru af nær tveimur milljónum barna heil fimmtán þúsund tekin undan vígða vatninu. Uppgjöf ríkisstjórnarinnar fyrir kirkjunni hefst með því að Waldeck-Rousseau hyllir páfann í ræðu, og hún er innsigluð með traustsyfirlýsingu sem þjóðernissinnar bjóða stjórninni.
Hápunktur lýðveldisvarnar stjórnarinnar eru loks lög um sakaruppgjöf frá því í desember í fyrra. Í tvö ár engdist Frakkland af þrá eftir sannleikanum, ljósi og réttlæti. Í tvö ár var samviska þess þrúguð af óbættu dómsmorði. Samfélagið var að kafna í pestinni af lygum, meinsæri og falsi.
Og loksins var komin ríkisstjórn til varnar lýðveldinu. Heimurinn stóð á öndinni. Nú skyldi "sól réttlætisins" rísa.
Og hún reis. 19. desember lét stjórnin þingið samþykkja lög sem tryggja öllum glæpamönnum refsileysi, neita öllum fórnarlömgum um uppreisn fyrir dómstólum, kæfa öll réttarhöld sem hafin voru. Þeir sem í gær voru kallaðir hættulegustu óvinir lýðveldisins, þá tekur það nú sem glataða syni í kærleiksríkan faðminn. Til að verja lýðveldið er öllum árásarmönnum þess veitt allsherjarsakaruppgjöf, til að endurreisa dómskerfi lýðveldisins er fórnarlömbum dómsmorðs neitað um uppreisn æru.
Róttækni smáborgaranna er söm við sig. Róttækir borgarar sem mynduðu stjórn Ribot 1893 til að gera upp Panamá hneykslið, slepptu öllum ákærðum þingmönnum við réttarrannsókn og létu málið renna útí sandinn af því að lýðveldið væri í hættu. Waldeck-Rousseau, sækjandi Dreyfusmálsins, gerir úr því fullkomna sneypuför til að reisa skorður við hættunni af konungssinnum. Þetta fer eftir gamalkunnum leiðum:
"Glymjandi forleikur, sem boðaði baráttuna, hnígur niður í lágvært muldur þegar hún á að hefjast, leikararnir hætta að taka sig alvarlega og atburðarásin lyppast niður eins og þanin blaðra væri stungin með nál". (Marx, 18. brumaire. Úrvalsrit II, 146).
Og til að framkvæma þessa afkáralegu, smáu aðgerð, sem er hlægileg, ekki aðeins frá sjónarmiði sósíalista, ekki aðeins frá sjónarhóli hálfvegis lífvænlegs flokks róttækra, nei, hlægileg líka frá sjónarmiði tækifærissinnaðra lýðveldissinna níunda áratugsins, Gambetta, Jules Ferry, Constans, Tirard; þurfti til þess sósíalista, þarf fulltrúi alls afls verkalýðshreyfingarinnar að vera í ríkisstjórn til þess?
Tækifærissinninn Gambetta og hófsamir lýðveldissinnar hans kröfðust þess 1879 að allir konungssinnar yrðu reknir úr opinberri þjónustu og það varð til þess að MacMahon hrökklaðist úr forsetastóli. 1880 ráku þessir"heiðvirðu" lýðveldissinnar jesúíta úr landi og komu á ókeypis skðlaskyldu. Með endurbótum á dómskerfinu 1883 rak tækifærissinninn Jules Ferry sex hundruð konungssinna úr dómaraembættum og galt prestum þungar búsifjar með skilnaðarlögunum. Tækifærissinnarnir Constans og Tirard styttu herskylduna úr fimm árum niðurí þrjú, til að grafa undan Boulangistum9).
Og róttækt ráðuneyti Waldeck-Rousseau stóð þessum allrahófsamlegustu lýðveldisaðgerðum tækifærissinnanna að baki; eftir að hafa boxað nokkuð út í loftið í nítján mánuði gerði það ekkert, bara alls ekkert, ekki minnsta endurskipulagning herréttar, ekki allraminnsta stytting herskyldu, ekki ein einasta ákveðin aðgerð gegn konungssinnum í her, dómskerfi og stjórnkerfi, ekki nein marktæk aðgerð gegn klerkastéttinni. Eftir langvarandi vafninga og múður lýsti stjórnin því svo yfir - enn í stellingu æðruleysis, ósveigjanleika og stöðuglyndis, sígildri stellingu smáborgara þegar pólitísk smán þeirra er mest, að lýðveldið ráði ekki við þennan þorparaflokk hersins og það sé nauðsynlegt að láta þá sleppa. Þurfti sósíalista í ráðuneytið til þessa?
Það hefur verið fullyrt, að Millerand hafi verið persónulega nauðsynlegur í ráðuneytið, því ella hafi verið allsendis óvíst um myndun þess. Ekki er nú vitað til þess að í Frakklandi skorti menn með ráðherrametnað og fyrst Waldeck-Rousseau gat fundið í uppreisnargjörnum hernum tvo hershöfðingja nothæfa í hermálaráðuneytið, þá stóð honum áreiðanlega til boða hálf tylft viðskiptaráðherra í sínum eigin flokki. En eftir aðgerðir ríkisstjórnarinnar urðu mönnum kunnar er hiklaust hægt að segja: Waldeck-Rousseau gat ótrauður valið sér hvaða Róttækan sem var til samstarfs - þetta afstyrmi varnarstjórnar hefði áreiðanlega ekki orðið vitund verra þessvegna. Róttækir hafa hingað til alltaf getað orðið sér eftirminnilega til skammar einir, án aðkomandi hjálpar. Við höfum nú séð að hættan af konungssinnum, sem menn þóttust sjá meðan Dreyfusólgan stóð, var fremur vofa en raunveruleiki. Og það er líka fullnægjandi skýring á því að "vörn" Waldeck-Millerand hefur ekki enn ofurselt lýðveldið valdráni. En þeir sem enn tala af sömu sannfæringu um hættuna af konungssinnum og fyrir tveimur árum, og rökstyðja aðgerð Millerands statt og stöðugt með þessari hættu, þeir stunda hættulegan leik. Þeim mun alvarlegar sem ástandinu er lýst, því vesælli virðast aðgerðir ráðuneytisins og þeim mun vafasamara hlutverk sósíalistans í þessu ráðuneyti. Hafi hættan af konungssinnum verið lítil, einsog ég hefi reynt að sýna fram á, þá var björgunaraðgerð ríkisstjórnarinnar sem hófst með brauki og bramli og reyndist fýluför, hlægileg. Hafi þessi hætta hinsvegar verið mikil og alvarleg, þá eru sýndaraðgerðir ríkisstjórnarinnar svik við lýðveldið og flokkana sem settu traust sitt á hana. Og í báðum tilvikum hefur ráðherradómur Millerands ekki veitt verkalýðsstéttinni þann "large part de responsabilités", ekki þann mikla hlut í ábyrgð á lýðveldinu, sem Jaurès og vinir hans hrósa sér svo mjög af, heldur hlut í æpandi "lýðveldislegri" smán róttækra smáborgara.

III.

Baráttuaðferð Jaurès og stefna Róttækra.

Andstæðan milli vonanna sem voru bundnar við vörn lýðveldisins af hálfu stjórnar Waldeck-Rousseau og raunverulega afreka hennar hefur sett þeirri fylkingu franskra sósíalista sem studdi stjórnarþátttöku Millerands tvo kosti. Annaðhvort varð hún að viðurkenna vonbrigði sín og að þátttaka Millerands í stjórninni væri tilgangslaus, krefjast þess að hann segði af sér, eða gera sig ánægða með stefnu stjórnarinnar, lýsa því yfir að hún samræmist vonum manna og slá þarafleiðandi af vonum sínum og kröfum eftir því sem í ljós kemur að aðgerðir ríkisstjórnarinnar verða engar. Jaurès og vinir hans hafa tekið seinni kostinn.
Á meðan ríkisstjórnin veigraði sér við meginmálið og hélt sig við bráðabirgðadútl - og það skeið stóð í heila átján mánuði - gat ríkt óvissa um stefnu hennar og þarafleiðandi um afstöðu sósíalista til hennar. En fyrsta afgerandi ákvörðunin, lög um sakaruppgjöf, komu málinu umsvifalaust á hreint.
Einmitt fyrir hóp Jaurès hlaut afgreiðsla Dreyfusmálsins að vera afgerandi. Öll barátta þeirra undanfarin tvö ár hefur byggst á þessu eina spili. Í tvö ár var baráttan um Dreyfus öxullinn í stefnu þeirra, hún var þeim "ein mesta orrusta aldarinnar, ein hin mesta í sögu mannkynsins" (Jaurès, Petite République, 12/8 1899), göfugasta verkefni verkalýðsstéttarinnar, að vanrækja það væri "hinn mesti ósigur og auðmýking, afneitun sjálfs hins mikla stéttarhlutverks öreiganna" (P.R. 15/7 1899). "Toute la vérité: La pleine lumière”: Allan sannleikann, algera afhjúpun. Það var markmið baráttu sósíalista. Ekkert gat stöðvað Jaurès og vini hans á miðri leið, ekki brösur og undanbrögð þjóðernissinna, ekki mótmæli hinnar fylkingar sósíalista, undir forystu Guesde og Vaillant. ”Við höldum baráttunni áfram", hrópar Jaurès af göfgu stolti, og þótt dómararnir í Rennes, blekktir af viðbjóðslegum klækjum afturhaldsins fórnuðu enn sakleysingjanum til að bjarga glæpsamlegum herforingjunum, þá rísum við enn upp, þegar á morgun, þrátt fyrir bannfæringar, þótt menn breiði út þann misskilning að við séum að falsa stéttabaráttuna, smækka hana og afbaka, þrátt fyrir allar hættur, köllum við enn til hershöfðingjanna og dómaranna: þið eruð böðlar og glæpamenn:" (P.R. 15/7 1899).
Meðan réttarhöldin stóðu í Rennes, hrópaði Jaurès, geislandi af sigurvissu: "Hvernig sem fer, skal réttlætið sigra: Stund frelsunar nálgast fyrir píslarvottinn, stund refsingar fyrir glæpamennina" (P. R. 13/8 1899).
Enn í nóvember í fyrra, rétt fyrir lagasetninguna um sakaruppgjöf, gaf hann yfirlýsingu í Lille: ]Hvað mig varðar, þá vildi ég halda áfram, ég vildi þrauka þangað til eitruð skepnan neyddist til að spýja út öllu eitrinu. Já, það verður að elta uppi alla falsara, alla lygara, böðla og svikara, það verður að elta þá út á ystu nöf sannleikans eins og út á hnífsbrodd, þangaðtil þeir neyðast tilað játa glæpi sína, smán glæpa sinna fyrir öllum heiminum". (Les deux Méthodes, Lille 1900, bls. 5).
Og þetta var rétt hjá Jaurès. Dreyfus-málið hafði vakið upp öll leynd öfl afturhaldsins í Frakklandi. Hinn forni fjandi verkalýðsstéttarinnar, hernaðarstefnan, var afhjúpuð, og nú varð að beina öllum spjótum að brjósti hennar. Í fyrsta sinn var komið að verkalýðsstéttinni að heyja mikla stjórnmálabaráttu. Jaurès og vinir hans leiddu hana í baráttu og hófu þannig nýtt skeið í sögu franskra sósíalista. Þegar því tillagan um sakaruppgjöf var lögð fyrir þingið, voru sósíalistum hægra arms skyndilega settir úrslitakostir. Ljóst var að ríkisstjórnin, sem átti umfram allt að leiða Dreyfus-málið til lykta, ætlaði ekki að bregða upp ”skæru ljósi", leiða "allan sannleikann" í ljós og svínbeygja þorparana í hernum, heldur ætlaði hún að byrgja ljós og sannleika og beygja sig sjálf fyrir þorpurunum. Frá sjónarmiði Jaurès og vina hans voru þetta svik við þær vonir sern þeir höfðu bundið við stjórnina. Ráðuneytið reyndist ónothæft verkfæri fyrir stefnu sósíalista og vörn 1ýðveldisins, tækið snerist gegn smiðinum. Ef flokksbrot Jaurès vildi halda tryggð við afstöðu sína í Dreyfusmálinu og vörn lýðveldisins, þá varð það þegar að beina spjótinu í aðra átt og reyna með öllum ráðum að hindra lögin um sakaruppgjöf. Ríkisstjórnin hafði loksins sýnt lit, nú varð að grípa inn í spilið.
En ákvörðunin um sakaruppgjöf varð þegar að ákvörðun um tilveru ráðuneytisins. Þar sem þjóðernissinnar lýstu yfir andstöðu við sakaruppgjöfina og stjórnin bað um traustsyfirlýsingu, þá gat auðveldlega myndast meirihluti gegn frumvarpinu, og ráðuneytið hefði þá fallið.
Jaurès og félagar hans urðu því að velja, annaðhvort að falla frá markmiði tveggja ára Dreyfus-baráttu sinnar eða frá stjórn Waldeck-Rousseau, annaðhvort frá "skæru ljósi" eða ráðuneytinu, annaðhvort að sleppa vörn lýðveldisins eða Millerand. Vogin sveiflaðist aðeins fáeinar mínútur . Waldeck-Millerand reyndust þyngri á metunum en Dreyfus, úrslitakostir stjórnarinnar áorkuðu því sem bannfæringar náðu ekki fram: Jaurès og hópur hans fórnuðu Dreyfus-herferð sinni til að bjarga ríkisstjórninni og tóku afstöðu með sakaruppgjöf.
Teningunum var kastað. Með því að samþykkja sakaruppgjöfina byggði hægri armur sósíalista starf sitt ekki lengur á stjórnmálahagsmunum sjálfs sín, heldur á því að halda ríkisstjórninni við völd. Atkvæðagreiðslan um sakaruppgjöfina var Waterloo Dreyfus-herferðar Jaurès; á einu augnabliki eyðilagði hann allt sem hann hafði afrekað á tveimur árum.
Eftir að baráttuaðferð Jaurès hafði þannig verið svipt pólitísku megininntaki sínu, þróaðist hún áfram, leikandi létt og hratt.
Til að bjarga ríkisstjórninni fórnuðu menn fyrst, tregir og andlega timbraðir, hinu dýrmætasta, markmiði tveggja ára feiknabaráttu, "öllum sannleikanum og skæru ljósi". Til þess svo að réttlæta þessa fastheldni við ríkisstjórn fullkominna ófara verður að afneita óförum ríkisstjórnarinnar. Næsta skrefið er þá að réttlæta uppgjöf hennar.
Kæfði hún Dreyfusmálið í stað þess að leiða það til lykta? En það var nauðsynlegt "til að losna við þessi réttarhöld, sem nú eru orðin tilgangslaus og leiðinleg, til að forðast að almenningur ofmettist svo að hann myndi brátt loka eyrunum fyrir sannleikanum". (Jaurès, Petite République, 18/ 12 1900).
Fyrir tveimur árum var reyndar "hver trúr og heiðarlegur Frakki" hvattur til að hrópa: Ég sver að Dreyfus er saklaus, að hinn saklausi skal endurreistur og glæpamönnunum refsað". (Jaurès, P.R. , 9/8 1899).
En nú væri "allur þessi réttarlegi fyrirgangur hlægilegur. Hann myndi einungis þreyta þjóðina, án þess að upplýsa hana, og skaða sjálfan málstaðinn, sem við viljum þjóna. Raunveruleg afgreiðsla Dreyfusmálsins" felst nú í ”heildarstarfinu fyrir lýðveldið" (Jaurès, Petite République, 18/12 1900).
Enn eitt skref, og fyrrum hetjur Dreyfusbaráttunnar virðast uppáþrengjandi vofur, sem losna þarf við sem fyrst.
Zola, hinn "mikli verkamaður réttlætisins", "stolt Frakklands og mannkynsins", maður hins þrumandi "J’accuse;" (ég ákæri), mótmælir sakaruppgjöfinni, hann vill enn sem fyrr "allan sannleikann og skært ljós", hann ákærir enn. Hvílík blinda: Sér hann þá ekki, hrópar Jaurès, að nú er komið "nóg ljós" til að upplýsa alla anda? Þótt Zola hafi mistekist að réttlæta sig fyrir dómstólunum getur hann huggað sig við það, að "dómarinn mikli, mannkynið allt" tignar hann, og láti hann okkur svo í friði með sitt eilífa "J'accuse:". "Bara ekkert kvabb, engar innantómar endurtekningar." (P.R. 14/12 1900). "Heildarstarfið fyrir lýðveldið" er aðalatriðið.
Hinn hetjudjarfi Picquart, "heiður og djásn franska hersins", hinn "hreini riddari sannleikans og réttlætisins", vísar því á bug sem móðgun, þegar honum er boðið að ganga aftur í herinn við sakaruppgjöfina - hvílíkur hroki. Veitir stjórnin honum ekki "fullkomna uppreisn æru" með því að vilja kveðja hann aftur í herinn? Það sem Picquart sækist eftir er raunar að dómstólarnir kveði uppúr um sannleikann, en vinur vor Picqart má bara ekki gleyma því, að sannleikurinn er ekki bara hans mál heldur "alls mannkynsins" og að mál Picquarts er einungis sáralítill hluti af málefnum mannkynsins í heild. "Og í eftirsókn okkar eftir réttlæti getum við svo sannarlega ekki takmarkað okkur við einstök tilfelli". (Gérault-Richard, Petite république 30/12 1900). "Heildarstarfið fyrir lýðveldið" er aðalatriðið.
Dreyfus, "þetta dæmi mannlegrar þjáningar eins og hún getur orðið verst", þessi "líkamningur mannkynsins sjálfs á tindi ógæfu og örvæntingar" (Jaurès í P. R. , 10/8 1898), Dreyfus verst af örvæntingarafli gagm gegn sakaruppgjöfinni, sem rænir hann hinstu voninni um endurreisn - hvílíkur óseðjanleiki: Þjást böðlar hans ekki nóg þegar? Esterhazy dragnast "tötralegur og soltinn" um götur London, Boisdeffre "varð að flýja" úr herforingjaráðinu, Gonse er horfinn af vígvellinum og "gengur um niðurdreginn", de Pellieux "dó í ónáð", Henry "varð að skera sig á háls, du Paty de Clam "var leystur frá herþjónustu", hvað vilja menn frekar? Er samviskubit glæpamannanna þeim ekki næg refsing? Og: geri Dreyfus sig ekki ánægðan með þennan dóm örlaganna, heldur þráist við að heimta að mennskir dómstólar veiti refsingu - þá bara þolinmæði! "Einhverntímann fellur refsingin á þessa vesalinga". (Jaurés, P.R., 5/1 1901). Einhverntímann! En núna verður Dreyfus okkar góður að skilja að til eru mikilvægari mál í heiminum en "gagnslaus og þreytandi málaferli" hans (Jaurès, P.R., 5/1 1901). "Við eigum annað og betra að vinna á Dreyfus-málinu en þennan æsing og þessar hefndaraðgerðir". (Gérault-Richard, P. R. , 15/ 12 1900). "Heildarstarfið fyrir lýðveldið" er aðalatriðið.
Næsta skref er að dæma gagnrýni á þá stjórnarstefnu sem Dreyfus-herferðinni var fórnað fyrir, sem léttúðarleik með ríkisstjórn "varnar lýðræðisins".
Í búðum Jaurès sjálfs hefjast smám saman raddir algáðra um aðgerðir stjórnarinnar til að gera herinn lýðræðislegan" og "lýðveldið veraldlegt" hvílík 1éttúð: Hve hættulegt að vera "kerfisbundið og af taugaveiklunaróþreyju [eftir átján mánuði! R. L.] að sverta fyrstu ávinninga sameiginlegs erfiðis": "Til hvers að draga kjarkinn úr öreigunum?" (Jaurès, P.R. , 5/1 1901). Segið þið að stjórnarfrumvarpið um trúarreglurnar sé uppgjöf fyrir kirkjunni? Svoleiðis segja bara "fúskarar og þeir sem þykjast snillingar". Í rauninni er þetta "mesta orrusta sem háð hefur verið milli kirkjunnar og borgaralegs samfélags síðan lögin voru sett um veraldlega skóla". (Jaurès, P. R. , 12/1 1901).
Og almennt talað, fari allt í handaskolum hjá stjórninni, hvað eftir annað, má þá ekki hugga sig við "örugga sigra framundan"? (P.R. 5/1). Einstök lög skipta hvort eð er ekki máli, "heildarstarfið fyrir lýðveldið" er aðalatriði.
Hvað felst, eftir allar þessar tilfæringar í "heildarstarfinu fyrir lýðveldið"? Ekki lengur að leiða Dreyfus-málið til lykta, ekki að endurskipuleggja herinn, ekki að brjóta kirkjuna á bak aftur. Óðara en hætta er á að stjórnin falli er öllu fórnað, og við hvaða aðgerð sem er, nægir stjórninni að fara fram á traustsyfirlýsingu til að beygja Jaurès og félaga hans undir ok sitt. Áður þurfti varnaraðgerðir ríkisstjórnarinnar til að bjarga lýðveldinu, en nú þarf að bjarga ríkisstjórninni með því að fórna vörn 1ýðveldisins. "Heildarstarfið fyrir lýðveldið", það merkir núna að safna öllum lýðveldisöflum um það að halda stjórn Waldeck-Millerand við stjórnvölinn.
Afstaða Jaurès-hópsins til stefnu núverandi ríkisstjórnar stendur vissulega í skarpri andstöðu við stefnu hans í Dreyfus-málinu. Hinsvegar er hún einungis beint framhald þeirrar stefnu. Það er nefnilega sama grundvallarregla um einingu með borgaralegum lýðræðissinnum, sem fyrir tveimur árum var grundvöllur skefjalausrar baráttu sósíalista fyrir endanlegri lausn Dreyfus-málsins og sem er grundvöllur stefnu þeirra nú. Fyrst borgaralegir 1ýðræðissinnar hlaupast frá verki sínu, þá fellur Jaurès-hópurinn fyrir sitt leyti frá því að gera málið upp, frá rækilegum endurbótum á hernum og á sambandi lýðveldisins við kirkjuna.
Þetta sannar að í baráttuaðferð Jaurès er ekki sjálfstæð, pólitísk barátta sósíalistaflokksins hið varanlega grundvallaratriði, og einingin með róttækum hið tilfallandi, breytilega, heldur þvert á móti, bandalag við borgaralega lýðræðissinna er stöðugt meginatriði stefnunnar, og pólitísk stefna hverju sinni er tilviljanakennd afleiðing þess. Þegar í Dreyfus-málinu fór flokksbrot Jaurès yfir markalínuna milli borgaralegra afla og öreiganna. Það sem borgaralegir vinir Dreyfusar sóttust eftir var að sníða vankantana af hernaðarstefnunni, að halda niðri spillingu í hernum, hreinsa hann. En barátta sósíalista hlaut að beinast að rótum meinsins, gegn sjálfum fastahernum. Fyrir Róttæka var endurreisn Dreyfus og refsing hinna seku þungamiðja áróðursins. En sósíalistum gat Dreyfus-málið einungis verið tilefni áróðurs fyrir her varnarsveita. Einungis þannig hefði Dreyfus-ólgan og aðdáanlegar fórnir Jaurès og félaga hans getað orðið sósíalismanum að því geysilega áróðursgagni sem tækifæri var til. En fyrir utan einstök ummæli, sem lögðust djúpt í eðli málsins, fór áróður sósíalista eftir sömu brautum og borgaralegra endurskoðunarsinna. Barátta sósíalista sýndi ólíkt meiri þolgæði, mátt og glæsibrag en borgaralegra afla. En pólitískt séð voru þeir ekki róttækari hluti hreyfingarinnar og leiðandi, heldur voru þeir nú þegar meðreiðarsveinar Róttækra og attaníossar. Með inngöngu Millerands í ráðuneyti Róttækra tóku þeir sér algerlega stöðu á grundvelli borgaralegra bandamanna sinna.
Munurinn á sósíalískri stefnu og borgaralegri er sá, að þar sem sósíalistar eru andstæðingar alls hins ríkjandi kerfis, þá eru þeir í grundvallaratriðum bundnir við stjórnarandstöðu á borgaralegu þingi. Mikilvægasta verkefni sósíalista á þingi er að upplýsa verkalýðsstéttina. Og það leysa þeir fyrst og fremst af hendi með kerfisbundinni gagnrýni á ríkjandi stefnu. En það er svo langt í frá að stjórnarandstaða í grundvallaratriðum útiloki hagnýta, áþreifanlega ávinninga, beinar umbætur, framfarasókn, að hún er einmitt eina virka leiðin til að ná slíkum hagnýtum ávinningum, almennt talað fyrir sérhvern minnihlutaflokk, og þó gildir þetta alveg sérstaklega fyrir sósíalista.
Sósíalistar eiga ekki möguleika á að láta samþykkja stefnu sína beinlínis af þingmeirihluta. Því eiga þeir ekki um annað að velja en að neyða hinn borgaralega meirihluta til tilslakana í stöðugri baráttu. Með gagnrýni stjórnarandstöðu ná þeir þessu fram á þrjá vegu: Þeir veita borgaralegum flokkum hættulega samkeppni með því að ganga lengst allra í kröfugerð, og ýta þeim þannig áfram með þrýstingi kjósendafjöldans, einnig með því að afhjúpa ríkisstjórnina fyrir þjóðinni og orka þannig á stjórnina með almenningsálitinu, loks dregur gagnrýni þeirra, innan þings og utan, stöðugt meiri alþýðufjölda að þeim, þannig verða þeir að afli, sem ríkisstjórn og borgarastétt verða að taka tillit til.
Þeir frönsku sósíalistar sem lúta forystu Jaurès hafa lokað sér allar leiðirnar þrjár með stjórnarþáttöku Millerands. Umfram allt er skefjalaus gagnrýni á stjórnarstefnuna orðin þeim ómöguleg. Vildu þeir hýða hana fyrir veikleika hennar, hálfvelgju og hugleysi, þá féllu höggin á bök þeirra sjálfra. Því hafi starf þessarar stjórnar í þágu lýðveldisins farið í handaskolum, þá vaknar óðar spurningin, hvaða hlutverki sósíalisti þá gegni í þessari rÌkisstjórn. Til þess því að fletta ekki ofan af vesæld ráðherradóms Millerands neyðast þeir Jaurès og félagar til að þegja yfir öllu sem gæti opnað augu verkalýðsins fyrir ágöllum ríkjandi stefnu. Og frá því að stjórn Waldeck-Millerands var mynduð hefur reyndar öll gagnrýni á stjórnaraðgerðir horfið úr málgagni hægra arms sósíalista, Petite République, og sérhver tilraun til slíkrar gagnrýni er tafarlaust barin niður af Jaurès sem "taugaóstyrkur", "svartsýni", "ýkjur". Fyrstu afleiðingar ráðherradóms sósíalista eru þá að sósíalistar falla frá fremsta verkefni sínu almennt, og þó sérstaklega á þingi: pólitískri upplýsingu og uppeldi alþýðunnar.
Og jafnvel þótt fylgismenn Millerands gagnrýni störf stjórnarinnar, þá hafa þeir gert slíka gagnrýni áhrifalausa. Viðbrögð þeirra við frumvarpinu um sakaruppgjöf sýndu, að til þess að geta haldið ríkisstjórninni við völd er þeim engin fórn of mikil. Miði ríkisstjórnin byssunni á brjóst þeirra með því að biðja um traustsyfirlýsingu, þá eru þeir fyrirfram ákveðnir í að greiða henni atkvæði, hvernig sem á stendur. Og þar með eru þeir ofurseldir ríkisstjórninni. Reyndar eru sósíalistar í þingræðislandi ekki eins frjálsir gerða sinna og á t.d. þýska þinginu þar sem þeir geta hvenær sem er sýnt skefjalausa andstöðu sýna með því að greiða atkvæði vantrausti á ríkisstjórnina. Af tilliti til hins "illskárra" neyðast franskir sósíalistar þvert á móti oft til að bjarga ríkisstjórn frá falli með atkvæðum sínum. En einmitt með þingræðinu fá sósíalistar hinsvegar hvasst vopn í atkvæðum sínum. Þeim geta þeir haldið eins og sverði Demoklesar yfir höfði ríkisstjórnarinnar og aukið þannig gagnrýni sinni og kröfum þunga. Með ráðherradómi Millerands gerðust Jaurès og félagar háðir ríkisstjórninni og gerðu þar með ríkisstjórnina óháða sér. Þegar þeir fórnuðu þeirri aðferð að hóta stjórnarkreppu og neyða ríkisstjórnina þannig til eftirgjafar, þá gerðu þeir stjórnarkreppu að Demoklesarsverði yfir sér sjálfum, með hótunum um hana getur stjórnin þvingað þá til eftirgjafar hvenær sem er. Sláandi dæmi um hvernig hópur Jaurès hefur komið sér sjálfum fyrir í stöðu hins fjötraða Prómeþeifs eru viðræðurnar núna um samtakalöggjöfl0). Raunar tætti Viviani, vinur Jaurès, stjórnarfrumvarpið í sig í glæsilegri þingræðu og setti fram gegn því raunverulega lausn verkefnisins. Jaurès lofsöng þessa ræðu daginn eftir, hástemmdum orðum. En jafnframt lagði hann stjórninni orð í munn til að hafna þessari gagnrýni11). Áður en umræðurnar hefjast, áður en reynt er að bæta tillögurnar leggur hann fyrir sósíalista og Róttæka að tryggja samþykkt stjórnarfrumvarpsins, hvað sem það kosti. Þannig er búið að eyðileggja öll pólitísk áhrif yfirlýsingar Vivianis. Önnur afleiðing ráðherradóms Millerands er að breyta sósíalískri gagnrýni vina hans á þingi í innantómar skrautsýningar, í að birta "víðan sjóndeildarhring" sósíalismans, án nokkurra áhrifa á raunverulega stefnu ríkisstjórnarinnar. Að sósíalistar reki borgaralega flokka áfram reynist líka draumur einn við þessar aðstæður. Til að tryggja framhaldslíf ríkisstjórnarinnar virðist fylgismönnum Millerands nauðsynlegt að gæta sem nánastrar samheldni við aðra vinstrihópa. En þar sem þeir eru þá ekki að sækjast eftir ákveðnum pólitískum áhrifum hverju sinni, heldur eftir tryggð sameinaðra vinstrihópa við ríkisstjórnina, þá sjá þeir sig tilneydda að leggja áherslu á, ekki það sem greinir þá frá öðrum borgaralegum hópum, heldur þvert á móti það sem þeim er sameiginlegt. Meginstefna Jaurès er að halda saman almennu "lýðveldis"samsulli vinstriaflanna, og því hverfur hópur hans sjálfs algerlega í því. Í þjónustu Millerands gegna sósíalískir vinir hans nú hlutverki borgaralegra róttæklinga. Já, hinsvegar eru það Róttækir sem ganga lengst í núverandi meirihluta lýðveldissinna, sýna af sér andstöðu. En hægri sósíalistar eru hið hófsama, stjórnartrygga afl. Það voru Róttæklingarnir d 'Octon og Pelletan, sem kröfðust þess ákaft á þingfundi 7/12 í fyrra að þingrannsókn færi fram á hryðjuverkum nýlendustjórnarinnar, en tveir þingmenn úr hægra armi sósÌalista greiddu atkvæði gegn því. Það var Róttæklingurinn Vazeille, sem beitti sér gegn því að Dreyfus-málið yrði kæft með sakaruppgjöf, en sósíalistar greiddu loks atkvæði gegn Vazeille. Loks var það sósíalíski Róttæklingurinn Pelletan sem veitti sósíalistum eftirfarandi uppfræðslu í Dépèche (Toulouse 29/12):
"Það, sem þarf að komast á hreint, er hvort ríkisstjórn er til þess að þjóna hugmyndum flokksins sem styður hana, eða til þess að leiða flokkinn til að svíkja hugmyndir sínar. Ó, mennirnir sem við höldum við stjórnvölinn, dekra ekki við okkur. Fyrir utan tvo eða þrjá ráðherra stjórna þeir allir nokkurn veginn einsog stjórn Méline myndi gera. Og þeir flokkar sem sjálfra sín vegna ættu að vara stjórnina við og halda henni uppréttri, þeir liggja á kviðnum fyrir henni. Ég fyrir mitt leyti er einn þeirra, sem álitu það prýðilegt að flokkur sameignarsinna [sósíalista - R. L.] skyldi ekki einangra sig með aðferð kerfisbundinnar andstöðu, heldur komst einn þeirra til valda. Já, mér fannst þetta prýðileg hugmynd. En til hvers? Til þess að framsækin stefna fái þeim mun meiri þrótt og öryggi í stjórninni, en ekki til þess að verstu vanrækslusyndir stjórnarinnar fái gísl, sem nægir að nefna til að leiða fulltrúa sósíalista á villigötur. Núna er Waldeck-Rousseau ekki bandamaður framsæknu flokkanna, einsog við sóttumst eftir, heldur stjórnandi samvisku þeirra. Og mér virðist hann leiða þá heldur langt af leið. Honum nægir að draga grýlu stjórnarkreppunnar úr vasanum til að gera menn hlýðna. Gætið að: stjórnmál landsins missa mikils ef menn okkar og yðar eru gerðir að nýrri tegund undirtækifærissinna".
Sósíalistar sem reyna að telja smáborgaralega lýðræðissinna af andstöðu, og borgaralegir lýðræðissinnar, sem saka sósíalista um að skríða fyrir ríkisstjórninni og svíkja hugmyndir sjálfra sín það er mesta niðurlæging sem sósíalisminn hefur nokkurntímann orðið að þola og jafnframt lokaafleiðing ráðherradóms sósíalista.
Þannig hefur baráttuleið Jaurès, að fórna andstöðunni tilað ná hagnýtum árangri, reynst hin allra óhagnýtasta.
Í stað þess að auka áhrif sósíalista á ríkisstjórnina og hið borgaralega þing, hefur hún gert sósíalista að viljalausu verkfæri ríkisstjórnarinnar og að óvirkum taglhnýtingi róttækra smáborgara. Í stað þess að örva framsækna stefnu á þingi, hefur hún útrýmt eina hreyfiaflinu sem hefði getað orkað á þing og stjórn til ákveðinnar og djarfrar stefnu, en það afl var stjórnarandstaða sósíalista.
Og það er það versta við þessa baráttuleið. Björgun lýðveldisins, sem menn vonuðust eftir af Waldeck-Millerand, varð erindisleysa. En það er engin tilviljun, heldur rökrétt afleiðing vanmáttarins sem einkenndi Róttæka á þingi fyrir, og vanmáttarins sem sósíalistar dæmdu sig til sjálfir með því að taka þátt í ríkisstjórn róttækra.
Óhlutdrægur maður teldi að hinar vesældarlegu "aðgerðir" stjórnar Waldeck-Rousseau tákni endalok lýðveldisaðgerðar hennar. En þótt Jaurès geti ekki alveg neitað öllum hennar veikleika, gagnvart þrýstingi gagnrýnenda í eigin röðum, þá telur hann að hún sé gleðilegt upphaf mikils skeiðs lýðræðislegrar endurreisnar í Frakklandi, en grundvöllur þess verði traust bandalag sósíalista við smáborgaralega lýðræðissinna.
"Einmitt þessvegna", skrifar Jaurès "er svo mikilvægt í mínum augum að mynda vinstri meirihluta, hversu óframfærinn sem hann er, sem traustan grundvöll vinstri stjórnar, hversu reikul og veik sem hún kann að vera. Þetta er að vísu óburðugt, enda fóstur enn. En þetta þroskast til þess löggjafar- og framkvæmdavalds, sem mun leiða samfélag okkar til hins æðsta jafnréttis, sem er takmark okkar (P. R. , 8/1 1901).
Til þess er þá stjórn Waldeck-Millerands haldið við völd, til þess er fórnað beinum pólitískum markmiðum, þessvegna þarf að halda bandalagi við borgaraleg vinstriöfl, þótt það kosti sjálfstæða stjórnarandstöðu sósíalista: að nú gefur víða sýn yfir þetta komandi skeið pólitískrar samstjórnar sósíalískra öreiga og róttækra smáborgara. En við þessar stórfenglegu hugarsmíðar hefur Jaurès sést yfir það að smáborgaraleg róttæknin, sem hann vill nú láta sósíalista styðja til valda, er löngu hrunin, og það einmitt vegna baráttuaðferðar sem á örlagaríkan hátt líkist þeirri sem Jaurès beitir nú.
Allt frá byltingunni miklu hefur pólitískt hlutverk smáborgara í Frakklandi byggst á lýðveldisstefnunni. Svo lengi sem stórborgarastéttin bjóst um á bak við konungsveldið, gátu smáborgararnir gengið fram sem leiðtogar lýðsins, því andstæðan á milli verkalýðsstéttar og borgarastéttar birtist að verulegu leyti sem andstæður milli lýðveldis og konungveldis, og var burðarásinn í andstöðu smáborgaranna.
Þessar aðstæður breyttust við þróun þriðja lýðveldisins. Þar sem obbi borgarastéttarinnar breyttist úr fjendum lýðveldisins í máttarstólpa þess, og meginatriði stefnu smáborgaranna voru framkvæmd; lýðveldi, fullveldi þjóðarinnar" í formi þingræðis, prentfrelsi, félagafrelsi og skoðanafrelsi, þá hvarf grundvöllur stjórnmálahlutverks smáborgara og broddurinn úr andstöðu þeirra við borgarastéttina. Fyrir stefnuskrá róttækra var aðeins eftir minniháttar skraut borgaralegs lýðveldis: stighækkandi skattar, endurbætur á almenningsmenntun, barátta gegn klerkastéttinni. En á meðan pólitískar andstæður smáborgara og borgarastéttar hurfu, þróuðust félagslegar andstæður milli borgarastéttar og verkalýðs. Jafnframt því sem smáborgarastéttin missti kjarnann úr stefnuskrá sinni, hvarf henni einnig mikill hluti fylgismannanna. Öreigarnir komu fram sem sérstakur flokkur í eindreginni andstöðu við bæði Róttæka og hentistefnuflokka, og Róttækir greindust sundur sjálfir. Hluti þeirra fann að hann átti helstu hagsmuni sameiginlega með borgarastéttinni og dróst að henni, en annar hluti neyðist til að taka á sig sósíalískan litblæ. "Hreinir" róttækir tálguðust þannig niður í veikan miðflokk lýðveldishentistefnu. Hann átti því um tvennt að velja til að koma á stjórnmálastefnu sinni, annaðhvort að halda sig í andstöðu á þingi og ljá henni þunga með aðgerðum alþýðunnar utan þings, eða þá að takmarka sig við bandalög á þingi og vonina um að komast til valda við hlið tækifærissinnaðra borgaranna.
Fyrri kosturinn, að vinna fjöldafylgi alþýðu við hlið sósíalíska verkalýðsflokksins, var róttækum ómögulegt af tveimur ástæðum. Það var ekki bara að þeir hefðu lítið að bjóða verkalýðnum. Smáatvinnurekstur er svo fyrirferðarmikill og tiltölulega stöðugur í Frakklandi, að félagsleg barátta öreiganna hlaut að hræða smáborgarana meira þar en í nokkru öðru landi. Fyrst róttækir héldu sig við sína rýru stefnu, bundu þeir sig við þingið eitt, að stjórna þar með tækifærissinnaðri borgarastéttinni. Og þarmeð hófst hrun þeirra.
Við venjulegar aðstæður lenda róttækir í hlutverki hins óvirka, sem er meðsekur tækifærissinnum í "blönduðum" ríkisstjórnum. Annað veifið tekst þeim þó að sýnast ómissandi. En það er í hvert sinn sem tækifærissinnuð borgarastéttin hefur orðið sér verulega til skammar í einhverju hneykslinu, og lýðveldið er í upplausn. Þá er tækifærið komið fyrir Róttæka að draga fram gömlu duluna með "vörn lýðveldisins" og komast að stjórnvelinum smátíma. En þá kemur ævinlega á daginn sú staðreynd sem var ljós fyrir, og sem láðist bara að draga ályktanir af, nefnilega að róttækir hafa ekki meirihluta á þingi til að framkvæma sínar róttæku umbætur. Til að stjórna, til að haldast við stjórnvölinn, neyðast þeir því til að víkja frá stefnu sjálfra sín og gera annað tveggja: fela aðgerðaleysið undir sýndarvirkni eða reka beina hentistefnu. Hvort heldur sem er, eru þeir skjótt búnir að sanna þinginu hve óþarfir þeir séu, en þjóðinni hve óáreiðanlegir þeir eru. Því verða þeir æ meir vanmegna taglhnýtingar tækifærissinnaðrar borgarastéttarinnar. Starfsemi stjórnar Waldeck-Rousseau er sönn spegilmynd af þessari stefnu róttækra. Líti menn á "hin sameinuðu vinstriöfl", sem Jaurès vill nú byggja alla baráttu sósíalista á, sem pólitískt samhentan hóp, er sameinist um hreinsun lýðveldisins og endurbætur, þá sýnir það sama ofmatið og þegar þjóðernissinnar voru taldir samhent hreyfing með ákveðna stefnu um konungsdæmi. Þvert á móti eru hér hin sundurleitustu öfl, sem sýna öll litbrigði frá sósíalisma yfir til afturhalds. Þeir sem yst eru til hægri, framvarðarsveit Isembére-hópsins, strjúkast við ermarnar á varðsveitum Mélines. Sundruð innbyrðis gátu vinstriöflin aðeins náð saman um sameiginlega þörf fyrir ró og reglu á ytra borðinu. Að leystu þessu verkefni - og sakaruppgjöfin fræga virðist við ríkjandi aðstæður sígild lausn - þá hverfa sameiginlegir hagsmunir í bakgrunn, vinstriöflin renna sundur og ríkisstjórnin til bjargar lýðveldinu svífur í loftinu. Sú staðreynd, að stjórn Mélines átti upphaflega meirihluta á þessu sama þingi, sannar að núverandi meirihluti er tilfallandi. Og kjör Deschanels til þingforseta nýlega var einungis mögulegt vegna svika hluta vinstrimanna við frambjóðanda þeirra sjálfra, Brissons. Þetta sýnir að sundrung vinstriaflanna hlýtur að koma á daginn fljótlega. Af þessu ástandi leiðir rökrétt afstöðu stjórnar Waldeck-Rousseau. Þar sem hún á ekki möguleika á að framkvæma neinar róttækar aðgerðir, neyðist hún til að takmarka sig við að slæva andstæður þær sem skerptust í upplausnarástandinu, og gefst því upp hvað eftir annað. Hún fylgir því dyggilega hefðum róttækra með því að taka við ríkisstjórn án þess að hafa forsendur til að framkvæma stefnuskrá sína og svíkur þannig stefnuskrá sjálfrar sín. Ríkisstjórn Waldeck-Millerands er því ekki, einsog Jaurès telur, upphaf nýs tímabils, þegar lýðræðið drottnar á grundvelli bandalags Róttækra og sósíalista. Hún er einmitt framhald fyrri sögu rótttækra smáborgara, sem eru tilkvaddir, ekki til að framkvæma sína eigin lýðræðisstefnu, heldur með reglubundnu millibili til að hreinsa burt pólitíska skítinn eftir tækifærissinnaða borgarastéttina. Þannig tryggja þeir áframhaldandi borgaralegt afturhald í lýðveldismynd. Hið nýja skeið, sem hófst með ríkisstjórn Waldeck-Rousseau, felst bara í því að sósíalistar eiga nú í fyrsta sinni hlut í þessari sögulegu köllun smáborgaralegra lýðræðissinna. I þeirri blekkingu að þeir séu að vinna að sósíalískri stefnu, beita þeir sér í rauninni fyrir vagn Róttækra, sem hafa aftur ævinlega beitt sér fyrir tækifærissinnuðu borgarana og jafnframt talið sér trú um að þeir væru að framkvæma lýðræðisstefnu.
Baráttuaðferð Jaurès reynist því byggja á sandi. Upprisa smáborgaralegra lýðræðissinna, sem stjórnarþátttaka Millerands átti að stuðla að, og andstöðu sósíalista á þingi var fórnað fyrir, reynist draugagangur. Þvert á móti, með því að hlekkja sósíalíska öreigastétt við lík smáborgaralegrar róttækni fjötraði Jaurès eina lifandi aflið í Frakklandi, sem gat varið lýðveldið og lýðræðið.

IV.

Félagslegar umbætur Millerands.

Önnur ástæða er færð fyrir stjórnarþáttöku Millerands, en að ráðuneyti Waldeck-Rousseau "bjargi lýðveldinu. En það er félagsleg umbótastarfsemi Millerands.
Raunar er í engu landi eins brýn þörf á því og í Frakklandi að færa félagsmálastefnuna í nútímalegt horf. Fyrstu úrslitaskref byltingarinnar 1848 (að vinnudagur var almennt lögbundinn við ellefu stundir, en tíu í París, og bann við Marchandage - að veita milliliðum framkvæmdir) voru gerð að engu eftir að verkalýðurinn var brotinn á bak aftur. Síðan var ekki hafist handa um verkalýðsverndarlöggjöf (fyrren á miðjum áttunda áratuginum, enda þótt borgaralegir könnuðir félagslegra aðstæðna hefðu þegar á fimmta áratuginum fundið hræðilegar afleiðingar af "frumupphleðslu" auðvaldsins. Þá hefjast hinar furðulegu félagslegu umbætur þriðja lýðveldisins, sem eiga ekki sinn líka í nokkru landi. Árum saman flækist hvert lagafrumvarp milli ýmislegra undirbúnings- og ráðgefandi nefnda, er varpað frá neðri deild til Öldungadeildar, frá Öldungadeild aftur til neðri deildar, samþykkt hér, hafnað þar, samþykkt þar og loks fellt hér. Eftir að það hefur loks verið klippt af báðum, lagfært og breytt, kemur fram klastur sem hlýtur blessun neðri deildar og Öldungadeildar, og reynist frá fyrsta lífdegi sínum vera algert afstyrmi. Þegar á öðrum degi er því farið að undirbúa endurskoðun laganna, sem eftir annan áratug til fæðir af sér nýjar andvana félagsmálaumbætur, o. s. frv. Fyrstu lög lýðveldisins, um vinnuvernd kvenna og barna, 1874, reynast þegar ónothæf, og eftir margra ára undirbúning sem hófst 1883, eru þau lagfærð með lögum 1892. En þau útheimta þegar 1894 nýtt frumvarp í Öldungadeild og frekari endurskoðun sem stendur allt til ársins 1900. Fyrstu lög um heilsugæslu verkalýðsins voru afgreidd, eftir sjö ára endurskoðun stjórnarfrumvarpsins, árið 1893. Lágmarkskauptrygging komst ekki á fyrren 1895. Fyrstu lög um almennar slysatryggingar komu 1898 eftir tuttugu ára undirbúning. Loks eru lög um elli- og örorkutryggingar, sem hafa verið "í undirbúningi" í tuttugu og fimm ár, tíu sinnum hefur verið lagt fram frumvarp, og enn eru þau ekki tilbúin. Fyrir utan endalaust fúskið við umbótalöggjöfina og meðfætt gagnsleysi hennar er mjög ófullkomin framkvæmd hennar einkennandi fyrir Frakkland. Grófgert skriffinnskukerfið sem gert var til að fylgjast með framkvæmd laganna, héraðsnefndir, hverfanefndir, barnaverndarnefndir, o. s. frv. hefur að hluta ekki einu sinni verið stofnsett, Það var ekki fyrr en 1892 að verksmiðjueftirlitið var tekið undan geðþóttavaldi héraðsráðanna og endurskipulagt af ríkinu. Eftirlitsmennirnir eru hirðulausir og óreyndir, eftirlitsstofnanir ónothæfar, og þar við bætist ódulin vinsemd stjórnstofnana og dómstóla í garð atvinnurekenda. Ennfremur er almenningsálitið einstaklega vanþróað í félagsmálum. Það sýnir ljóslega hvernig franska borgarastéttin er í þessu efni, að ennþá á árinu 1888 vildu 171 þingmenn leggja alveg niður verksmiðjueftirlitið sem var í reifunum 1874. Og 1891 kom fram tillaga um að fela verksmiðjueftirlitið í sveitum - akurgæslumönnum. Í samanburði við þá félagsmálastefnu sem lengi hefur ríkt í Englandi, samanborið við hina þýsku, svissnesku og austurrísku, er hið kalkaða franska fyrirbæri einstakt.
Stjórn Waldeck-Rousseau hafði ærnar ástæður tilað vera framkvæmdasöm á þessu sviði. Franskir Róttæklingar, sem hafa enn fáránlegri félagsmálastefnu en tækifærissinnarnir, höfðu gert sig ómögulega í augum verkalýðsins með framferði sínu hingað til. Það var þeim mun brýnna að leita eftir stuðningi öreiganna, sem sjálft kjarnalið róttækra - smáborgarar Parísar, hafði reynst afar ótraust í öllu Dreyfusmálinu og svo aftur í kosningum til héraðsþinga.
En meginmáli skiptu hinar undarlegu aðstæður núverandi stjórnar. Stjórn Waldeck-Rousseau átti eins og róttækir fyrirrennarar hennar, líf sitt undir stuðningi sósíalista, og eins og fyrirrennarar hennar, hóf hún starf sitt með því að svíkja pólitíska stefnu og vonir sósíalista, sem og stjórnmálastefnu sjálfrar sín.
Sósíalistar hafa aldrei fyrr átt eins mikið beinlínis undir pólitísku starfi ríkisstjórnarinnar og verkalýðsstéttin hefur aldrei fylgst með henni af jafnvakandi áhuga og eftir Dreyfus-málið. Á meðan það var í sviðsljósinu gegndi mikill hluti sósíalista mjög áberandi hlutverki í dægurbaráttu landsins og stjórn Waldeck-Rousseau reis beinlínis af því máli. Aldrei hefur því getuleysi Róttækra staðið í svo skarpri andstöðu við vonir sósíalísks verkalýðs eins og undir stjórn Waldeck-Rousseau. Eftir almenna spennu og æsing Dreyfus-ólgunnar í tvö ár hefði átján mánaða aðgerðarleysi stjórnarinnar og sakaruppgjöfin þar á eftir getað ofboðið jafnvel þrautreyndri þolinmæði sósíalista. Stjórn Róttækra var því miklu örðugra nú en áður að halda stuðningi sósíalista. Eitthvað varð óhjákvæmilega að bjóða verkalýðnum fyrirfram í staðinn fyrir vonbrigði hans. Og af sjálfu sér leiddi að það hlutu að verða félagslegar umbætur. Lög sem væru vinsamleg verkalýðnum voru eina leið stjórnarinnar til að fá sósíalista til að umbera pólitíska sneypuför hennar. Væru ekki umbæturnar til að blinda verkalýðsstéttina og halda sósíalistum í bið, þá hefði ekki einu sinni dáleiðsla Jaurès getað komið liðsmönnum hans til að trúa á "lýðveldisvörn" stjórnarinnar. Einungis lög og tilskipanir um félagslegar umbætur gátu ruglað pólitíska dómgreind sósíalista svo að þeir sæju síðar "mikið starf í þágu lýðveldisins" þar sem jafnvel borgaralegir lýðræðissinnar sjá einungis svik og smán. Sakaruppgjöf og frumvarp um trúarreglur var ekki þorandi að leggja fram fyrr en eftir lagafrumvarp um lengd vinnudags og frumvarp um aukinn verkfallsrétt. Félagslegar umbætur Millerands leystu stjórn Waldeck-Rousseau undan refsingu fyrir hina pólitísku uppgjöf. Verkalýðsvinsemd stjórnarinnar var verðið sem hún galt fyrir að gera hluta verkalýðsstéttarinnar meðsekan um þessa uppgjöf.
Mönnum sést því yfir innra samhengi alls stjórnmálaástandsins þegar þeir halda því fram að ráðherra sósíalista sé einasti upphafsmaður félagsmálastarfs ríkisstjórnar róttækra, sem annars væri óhugsandi. Þvert á móti, jafnvel þótt andi þessa starfs, eðli þess og umfang sé sett á reikning þessa sérstaka ráðherra þá er starfsemin sjálf grundvöllur stjórnar Waldeck-Rousseau, tryggir þingstyrk hennar, úr því hún hefur varpað alveg fyrir róða pólitískum verkefnum sínum.
Við fyrstu sýn virðist ofanskráð baráttuleið stjórnar Róttækra standa á haus. Fórnaði hún efnahagslegum hagsmunum afturhaldsins til að geta hlíft pólitískum hagsmunum þess ? Vill hún draga fram félagslegar andstæður borgarastéttar og öreiga til að breiða yfir pólitískar andstæður innan borgarastéttarinnar? Skyssan í þessari baráttuleið er aðeins á yfirborðinu. Við nánari rannsókn á félagslegum umbótum Millerands kemur í ljós að þær eru ekki afneitun pólitískra aðgerða stjórnarinnar, þegar allt kemur til alls, heldur beint framhald þeirra.
Það einkennir allar helstu umbætur Millerands í félagsmálum, að þær hafa í senn vakið yfirgengilegan fögnuð og eindregna andstöðu. Í Frakklandi og utan hafa hinir sundurleitustu dómar verið felldir um þær. Annarsvegar hafa þær verið taldar beinlínis sósíalískar aðgerðir, fyrirboðar þess að verkalýðsstéttin taki völdin, áfangar nýrrar félagsmálastefnu. En hinsvegar tæta menn þær niður sem svik við verkalýðsstéttina, a. m. k. sem algerlega misheppnaðar tilraunir til félagslegra umbóta. Ástæða þessa er einföld. Hún liggur ekki í því að menn hafi svo ólíka afstöðu til þess að sósíalisti sé ráðherra, eins og virðast mætti á yfirborðinu, heldur í hinu, hve einkennilegar sjálfar aðgerðir Millerands eru. Því þær einkennast allar af innri tvíræðni, mótsögnum. Þó gildir þetta alveg sérstaklega um þær þrjár aðgerðir, sem eru kjarninn í verki Millerands og áhugi almennings beinist alveg sérstaklega að: lögin um lengd vinnudagsins, frumvarp um verkalýðsfélög og hugmyndin um verkfallsskyldu.
Frakkland sem í félagsmálum stendur Englandi að baki, Þýskalandi, öllum auðvaldsheiminum, Frakkland fær nú allt í einu almennan ellefu stunda vinnudag í fjölþættum fyrirtækjum, og innan fárra ára á að koma á tíu stunda vinnudegi. Í einu stökki er land Manchesterástands í félagsmálum komið í fararbrodd framfara, franska verkalýðsstéttin, sem var Öskubuska í gær, stendur skyndilega frammi fyrir okkur sem stolt prinsessa. Augljóslega getur einungis ráðherra sósíalista galdrað fram þvílík undur. En einsog félagi Jaurès sagði svo heimspekilega eftir sakaruppgjöfina, óflekkaður sigur er ekki til í sögunni. Það sem flekkar þessi tímamótalög Millerands er að tíu stunda vinnudagur á ekki að komast á fyrr en fjórum árum eftirað hann er boðaður (1. april 1904). Á fjórum árum rennur mikið vatn niður hina gruggugu Signu, og mörg frönsk ráðuneyti falla í Lethe12). Hafi löggjöf um vinnuvernd í Frakklandi hingað til einkum verið til skrauts í Lögbirtingablaðinu, þá stafaði það af sameinaðri andstöðu atvinnurekenda, stjórnstofnana og dómstóla. Hörmulega ólíkt "flögri, síbreytileika", dægurflugulífi ráðuneytanna eru þessi andstöðuöfl í Frakklandi fastur, óbifanlegur múr. Lög, sem eru ofurseld baráttu óþekktra, ókominna ríkisstjórna við þennan vegg félagslegs afturhalds, eru sannarlega víxill á framtíðarbankann.
En svartsýni á seinni framkvæmd er ekki eini skugginn sem fellur á þessi björtu lög Millerands. Stytting vinnutíma fullorðinna niður í ellefu stundir núna og tíu síðar, er keypt fyrir þá fórn að um sinn lengist vinnutími barna um eina klukkustund.
Satt er það, að tíustunda vinnudagur barna, sem komið var á 1892, var jafnlítt haldinn í raun, sem önnur lög um vernd verkalýðs. Franskir atvinnurekendur voru útundir sig einsog enskir stéttabræður þeirra á fimmta áratuginum og svöruðu með því að innleiða flókið vaktakerfi, þar sem vinnandi hendur voru, með orðum Marx, stokkaðar einsog spil, og nær ómögulegt að fylgjast með framkvæmd laganna. Þegar því lögleyfður vinnudagur barna var lengdur um klukkustund, þá var það ímynduð fórn, einsog "raunsæir stjórnmálamenn" fullvissa fólk um. Hvíldarstund barna, sem aðeins er til á pappírnum mátti með hugarró fórna fyrir styttingu á lögleyfðum vinnutíma fullorðinna og jöfnun á vinnutíma þeirra og barna, en einungis hún gerir mögulegt að því er Millerand fullyrðir að fylgjast með framkvæmd laganna um lengd vinnutíma. Í rauninni sýnir samþykkt einmitt þessa lagaákvæðis þvílíkt fúsk í félagsmálum að jafnvel frönsk löggjöf hefur aldrei komist á þetta stig áður.
Sérstök vernd barna og unglinga í verksmiðjuvinnu, að hafa vinnutíma þeirra styttri en fullorðinna, er frumatriði laga um vernd verkalýðsins í öllum auðvaldslöndum. Þetta er grundvallaratriði allrar félagsmálastefnu, hversu frumstæð og borgaraleg sem hún kann að vera. Þetta er frumkrafa heilbrigðrar skynsemi, bein afleiðing eðlilegs aldursmunar og loks er þetta öruggasta leiðin til að takmarka tölu barna í verksmiðjum. Þegar lög Millerands lengja vinnutíma barna að sinni um klukkutíma, eru þau ekki fyrst og fremst að fórna raunverulegri hvíldarstund þeirra, ekki formlegu lagaákvæði, heldur því sem er óendanlega mikilvægara: sjálfri reglunni um sérstaka barnavernd.
Það þarf hina grófu nauðhyggju "raunsærra stjórnmálamanna" hrossakaupanna til að álíta að lenging vinnutíma barna um sinn bætist upp við fljótlega lækkun niður í fyrra algert hámark, tíu stundir. Frá félagslegu sjónarmiði er vinnutími barna afstæður, og eðlilega breytilegur eftir vinnutíma fullorðinna. Að gera vinnutíma barna og unglinga jafnan fullorðinna er því óskapnaður í félagsmálum. Það er ekki fyrirsjáanlegt í Frakklandi fremur en annars staðar að lögleyfður vinnutími fullorðinna fari niður fyrir tíu tíma. Í þessari nýjung felst því í rauninni ekkert annað en að dæma 12 til 16 ára öreigabörn til tíu tíma nauðungarvinnu fyrir auðvaldsarðrán áratugum saman.
En fórnarlömbin eru ekki einungis börn, heldur einnig fullorðnir. Með nokkurnveginn virku eftirliti er sérstök vinnuvernd barna engin hindrun fyrir framkvæmd lagaákvæða um vinnutíma. Þessi ákvæði eru framkvæmd í öllum löndum, enda þótt börn hafi hvarvetna styttri vinnutíma. Hvergi nema í franska þinginu gat ráðherra haldið hinu gagnstæða fram, án þess að vekja almennan hæðnishlátur. Sérstök barnavernd er þar að auki afar mikilvæg fullorðnum til verndar. Því saga allra iðnaðarlanda, sérstaklega Englands, sýnir að stytting barnavinnu leiðir sjálfkrafa til takmörkunar á vinnu fullorðinna. Aukin barnavernd er hreyfiafl þróunar og framfara í vinnuvernd almennt.
Þegar því Millerand hlekkjar saman vinnutíma barna og fullorðinna og afmáir öll eðlileg skil innan verkalýðsins með einu flottu pennastriki skriffinnsins, þá er hann ekki aðeins að færa franska löggjöf urn vinnuvernd aftur fyrir ástand allra annarra landa í félagsmálum, heldur hefur hann fryst hana á upphafsstigi þróunarinnar. Hvort sem almennt hámark vinnudags verður notað og hvernig, þá er það nú regla fyrir franskan iðnað, að allir hópar verkalýðsins hafi sama vinnutíma. Áætlaður tíu tíma vinnudagur fullorðinna er hið óvissa við endurbætur þessar, breytilegt eftir stefnu ríkisstjórnar og stofnana hennar hverju sinni. Grundvallaratriði endurbótanna, hið varanlega, það er að vinnutími barna verði jafnlangur og fullorðinna13).
Þessi fyrsta mikilvæga aðgerð Millerands sýnir því tvíeðli endurbóta hans í sérstöku ljósi: Ávinningar verkalýðsins af þeim eru hæpnir, blekking. En fórnirnar sem þær leggja á verkalýðinn eru ótvíræðar og áþreifanlegar.
Og söm verður raunin af öðru mikilvægu frumvarpi Millerands, um verkalýðsfélögin.
Samtakaréttur sá sem verkamenn fengu 1884 hefur framá þennan dag verið án lögverndar. Skipulagðir verkamenn eru ofurseldir geðþótta atvinnurekenda og tilneyddir að verja frumréttindi sin í örvæntingarbaráttu. Mestu verkföll 1 Frakklandi, í Norðurhéraðinu 1885, í Carmaux, verkfall strætisvagnastarfsmanna í París og nú nýverið í Creusot, hófust vegna aðgerða gegn verkamönnum.
Frumvarp Millerands skapar þessum samtakarétti lagalegan grundvöll. Verði verkamaður fyrir aðgerðum vegna þess að hann er í verkalýðsfélagi, fær hann nú rétt til að kæra atvinnurekandann og krefjast skaðabóta. Beiti atvinnurekandi ógnunum eða ofbeldi, varðar það nú við refsirétt. En ekki nóg með það. Lögin eiga þar að auki að veita verkalýðsfélögum og sambandi þeirra fullan rétt lögformlegs aðilja, þ. e. þau fá nú ótakmarkaðan rétt til eigna- og viðskiptalegrar ábyrgðar.
Við fyrstu sýn eru hér aftur djarfar umbætur í félagsmálum, sem ná langt fram yfir það sem gerist í öðrum löndum. En einnig í þessu dýrlega blómi leynist ormur.
Að einkarétti gátu verkamenn nefnilega þegar kært ofsóknir atvinnurekenda einfaldlega samkvæmt almennum borgaralegum lögum (1780. og 1382. grein). En í ljósi þess að verkamenn gátu ekki staðið í kostnaðarsömum málaferlum, sem og þess hve erfitt var að sanna það fyrir rétti að atvinnurekandi hefði ætlað sér að beita verkamenn gagnaðgerðum, og vegna þess loks að sektirnar skiptu atvinnurekendur engu máli, í ljósi alls þessa reyndist þessi trygging samkvæmt einkarétti algerlega áhrifalaus. Það sem þurfti, var að veita verkfallsréttinum, sem er að opinberum rétti, samsvarandi ábyrgð að refsirétti. Og neðrideild hafði líka þrívegis samþykkt lög um það (1890, 1892 og 1895), en þau strönduðu jafnan á andstöðu Öldungadeildar. Í stað þess að knýja fram vilja verkalýðsins í Öldungadeild, beygir Millerand sig fyrir henni. Með því að innleiða einkaréttarkæru sem tryggingu samtakaréttarins býður hann verkalýðnum, í mynd nýs réttaröryggis, einungis gamla öryggisleysið gegn yfirgangi atvinnurekenda.
Jafnmikil blekking er hin gjöfin: ótakmarkaður réttur til fasteigna og viðskiptareksturs. Fyrir áttu verkalýðsleiðtogar rétt til að fara með bæði fasteignir og lausafjármuni í þessu hlutverki sínu. Einnig gátu þeir stofnað samvinnufélög framleiðenda og neytenda, reyndar óháð verkalýðsfélögum. Raunar hefur u.þ.b. fjórðungur franskra samvinnufélaga sprottið upp úr verkalýðsfélögunum. Í fyrirhuguðum endurbótum felst einungis það að verkalýðsfélögin sjálf fá nú rétt tilað stofna samvinnufélög. En í ljósi reynslunnar hingað til og sambands þessara tveggja samtaka hlýtur að teljast mjög vafasamur velgerningur að samtvinna þau svona beint. Án þess að samsvara raunverulegum þörfum verkalýðsfélaga eða samvinnufélaga eru þessar áætluðu nýjungar í mesta lagi til þess fallnar að verða sífelld uppspretta árekstra og sundrungar þeirra14).
Ímynduðum ávinningi samsvarar hér hinsvegar mjög raunverulegur og ótvíræður missir. Jafnframt því að veita verkamönnum rétt á að kæra aðgerðir atvinnurekenda gegn sér, veitir það atvinnurekendum líka rétt á að kæra verkamenn fyrir að stöðva fyrirtæki þeirra. En ekki nóg með það. Frumvarpið lætur standa í fullu gildi hin hötuðu ákvæði refsilaga gegn "skerðingu á vinnufrelsi". Ennfremur skapar það sérstaka refsiréttarvernd fyrir atvinnurekendur og "vinnufúsa" menn þeirra gegn "ógnunum eða ofbeldi verkfallsmanna. Þegar árið 1884 voru ákvæði gegn verkfallsmönnum afnumin, 1890 lögðu afturhaldsmenn fram tillögu þessa efnis í þinginu og nú á hún að verða að veruleika. Óvart breytast allar þessar umbætur frá því að vera sú útvíkkun og trygging verkfallsréttar, sem haldið var fram, í það að verða takmörkun verkfallsréttar.
Loks er það frumvarp sem mesta athygli vakti, um að vinnudeilur verði að leggja fyrir félagsdóm, og frumvarp um verkfallsskyldu. Hafi nokkur enn efast um sósíalískt tímamótaeðli fyrri umbóta Millerands, hljóta honum nú að opnast augun við þetta frumvarp. Því hafi hinar aðgerðirnar farið eftir kunnum leiðum laga um verkalýðsmál um víða veröld, þá koma þessar með algerlega nýja reglu,verkfallsskyldu. Greinilega geta umbætur ómögulega gengið lengra en þetta. Stökkið frá "tugthúsfrumvarpinu"15) yfir í verkfallsfrumvarp Millerands er svo feiknalegt, að við það birtist heill tindur framtíðarríkisins. Og hafi fyrrnefnda frumvarpið verið hnífur að barka verkalýðsins, þá er þetta vopn sem gerir út af við efnahagslegt alræði auðvaldsins. "Atvinnurekendur hætta að vera húsráðendur hjá sjálfum sér" það sáu líka nokkur flokksblöð okkar samstundis.
Við svolítið nánari skoðun frumvarpsins koma reyndar upp alvarlegar efasemdir. Framkvæmd laganna er einungis tryggð í ríkisfyrirtækjum, í einkafyrirtækjum er hún ævinlega háð mati atvinnurekenda. Hinu banvæna vopni gegn auðmagninu er semsé stungið inn í skáp auðherrans. Ennfremur á minnihluti verkamanna að beygja sig fyrir meirihlutaákvörðun verkamanna um verkfall, samkvæmt skýrum ákvæðum laganna, en í þeim eru ekki nefnd nein viðurlög við því að hann geri það ekki, heldur vinni áfram. Hinn skarpi hnífur, sem atvinnurekendum var fenginn til að fremja sjálfsmorð með, hefur eiginlega ekkert blað, þegar nánar er að gáð. Hafi loks samningar reynst árangurslausir, hafa verkamenn reyndar rétt til að boða verkfall með meirihlutaákvörðun. En atvinnurekendur geta þá eftir sem áður, án nokkurra undanfarandi helgisiða samninga, rekið hvaða verkamann sem er, eða alla í senn til andskotans og ráðið aðra í miðju verkfalli eða eftir verkfall. Þegar allt kemur til alls, vantar ekki bara blaðið á hinn hættulega hníf, heldur líka skaftið.
En einsog aðrar umbætur Millerands veita þessar verkalýðnum ekki bara blekkingar með annarri hendi, með hinni taka þær frá honum efnismikinn veruleika.
Samkvæmt ákvæðum frumvarpsins er ákvörðun um verkfall hverju sinni, og þá einnig um kröfugerð, einungis í höndum verkamanna eins fyrirtækis eða vinnustaðar. Viðsemjandi atvinnurekanda er því ekki verkalýðsfélag, heldur verkamenn á ákveðnum vinnustað. En þannig verður útilokað að verkalýðsfélag hefji einstaka verkamannahópa upp með því að útbreiða þann árangur og kröfugerð sem lengst nær. Einnig útilokar þetta almennt verkfall á tilteknu starfssviði og út fyrir takmörk þess, sérstaklega pólitísk verkföll og samúðarverkföll, sem hafa verið svo algeng í Frakklandi16). Með því að gera vinnustað en ekki verkalýðsfélag að aðilja í kjarabaráttunni, er baráttan svipt þeirri stoð sem felst í samstöðu innan starfsgreinarinnar og alls verkalýðsins, sem og afli til framsóknar þar sem er stjórn verkalýðsfélagsins á einstakri baráttu hér og þar.
Eins og lögin um vinnutíma gengu gegn eðlilegri þróun vinnuverndar, þannig gengur frumvarpið um verkföll þvert gegn eðlilegri þróun verkalýðsfélaga. Einsog hið fyrrnefnda lagði að jöfnu verndarþurfi hópa verkalýðs með skriffinnslegu pennastriki, þannig setur þetta síðarnefnda tilbúnar markalínur þvert á eðlilega skipulagningu verkalýðsins í efnahagslífinu. Óheillavænleg áhrif þessa á þróun verkalýðsfélaganna réðu líka úrslitum um úrskurð dómbærustu manna verkalýðsforystunnar. Í Frakklandi, Þýskalandi og Austurriki hafa þeir í flestum þekktum tilvikum hafnað frumvarpi Millerands í grundvallaratriðum17).
En annað úrslitaatriði er að mínu viti bindandi vald félagsdóms. Samkvæmt frumvarpinu verður að leita til hans og þar virðist sá möguleiki útilokaður að félagsdómur verði ekki sammála. Ennfremur er úrskurður hans greinilega ekki háður samþykki verkfallsmanna, heldur er löglega bindandi án frekari umsvifa. Sé hér ekki bara um að kenna óljósu orðalagi frumvarpsins, þá verður einfaldlega óskiljanlegt, hvaða hlutverki verkföll eiga að gegna. Verkamenn hafa greinilega enga möguleika á að hafna úrskurðinum, halda áfram verkfalli og neyða atvinnurekendur þannig til að gefa eftir, eða til að hafa óbeint áhrif á úrskurð félagsdóms sér í vil með verkfalli. Úrskurður félagsdóms verður því ekki nú eins og hingað til, þegar hann var viðurkenndur af frjálsum vilja, mælikvarði á styrk beggja aðilja, sem þeir höfðu sýnt í baráttu. Gangur verkfallsins, hvort menn geta staðið í því lengur eða skemur, hefur alls engin áhrif á úrskurð félagsdóms, því hann er endanlega bindandi.
Hvaða hlutverk hafa þá verkföll samkvæmt frumvarpi Millerands? Bara þann að gefa félagsdómi merki um að hefja störf og sá árangur næðist alveg eins með því t.d. að reka fána útum glugga á vinnustað.
Nú fyrst, í ljósi bindandi úrskurðar dóms, sést tímamótavelgerningur skylduverkfallsins í sinni fullu dýrð: Verkamenn fá vernd gegn verkfallsbrjótum, en jafnframt eru verkföll svipt öllum tilgangi. Í þessu ljósi fá líka sérstætt gildi hin nákvæmu og flóknu fyrirmæli um hvernig eigi að greiða atkvæði fyrir verkfall, meðan á því stendur og eftir það, um hvernig verkamenn eigi að haga sér fyrir verkfall, meðan á því stendur, o. s. frv. Það eina, sem hefur raunverulegt inntak í þessum kínversku helgisiðum þegar allt kemur til alls, eru hinar ströngu varúðarráðstafanir gegn því að "utanaðkomandi persónur hafi áhrif" á verkfallsmenn. Þar sem framámenn sósíalísta stjórna yfirleitt meiriháttar verkföllum í Frakklandi, sérstaklega þó þingmenn sósíalista, þá þýða þessar varúðarráðstafanir frumvarpsins ekkert annað en að sósíalískum "æsingamönnum og óróaseggjum" skuli bolað burt af vígvelli efnahagslífsins.
Í frumvarpi Millerands eru verkföll líka aðeins innantómt form, sem eins og segir hreint út í greinargerð ráðherrans, er haldið við í bili, einungis af virðingu fyrir verkalýðsstéttinni ef svo mætti segja og af tilliti til hleypidóma hennar. Frumvarpið gengur allt í þá átt að afnema verkföll endanlega, en það hefur þegar orðið í Nýja-Sjálandi, skipan mála þar er fyrirmynd frumvarps Millerands.
Umbæturnar nýju fela því í sér að rjúfa einingu öreiganna í kjarabaráttu, bæði innan starfsgreina og sem stéttar og sundra þeim í vinnustaðaeiningar. En einnig stefna þær að því að útrýma kjarabaráttu, jafnvel þessara vinnustaðaeininga. Hlutverk verkalýðsfélaga verður eiginlega aðeins að kjósa til verkalýðsmálaráða, eina hlutverk verkfalla að kveðja þau til kjaraúrskurðar, og öll hin efnahagslega stéttabarátta fer að dómsköpum í einkarétti.
Og eftir að Millerand hefur skorið sundur líftaug verkalýðsfélaganna með frumvarpi sínu, prédikar hann verkamönnum mælskur í greinargerð hve nauðsynlegt sé að skipulaggja sig í verkalýðsfélög.
Þegar nánar er að gáð reynast mikilvægustu umbætur Millerands vesællegt stagl. En það er ekki af því að ráðherra sósíalista vilji illa. Þvert á móti sýnir atorkan og andlitssvitinn sem fylgir hinum flóknu áætlunum af skrifborði ráðherrans ótvírætt ákafa hins besta vilja. Best birtist hann á því sviði starfssemi Millerands þar sem viðskiptaráðherrann er ekki beinlínis bundinn löggjöf þingsins, það er í tilskipunum hans, svo sem að koma á átta stunda vinnudegi póstmanna. Gallarnir á lagasetningu ráðherrans og áætlunum eru samt engin tilviljun, heldur ganga einsog rauður þráður í gegnum allt umbótastarf hans í félagsmálum.
Ég hefi sýnt framá að megineinkenni þessa starfs er þetta annarsvegar - hinsvegar, að gefa með annarri hendi og taka með hinni, í stuttu máli að samtengja tilslakanir til verkamanna og atvinnurekenda. Þetta er nákvæmlega sama rólukerfið og einkennir allar pólitískar aðgerðir ráðuneytisins. Hér einsog þar byggist rólustefnan á viðleitni til að láta andstæðurnar sem fyrir verða ekki skerpast, heldur að slæva þær. Til þess er reynt að koma ytri reglu á andstæðurnar, sem standa djúpum rótum í þjóðfélaginu, með því að reisa þeim lagaskorður. Í þeim virðist hinum andstæðu öflum veitt visst svigrúm og þannig á að hindra skyndileg umbrot. Sakaruppgjöfin var lögfræðileg afhleðsla árekstrarins milli borgaralegs samfélags og fastahersins, lög um trúarreglur tilraun til að breiða yfir átök lýðveldis og kirkju, í félagslegu umbótunum er barátta auðmagns og vinnuafls upphafin lögfræðilega.
En "lýðveldissinnameirihlutinn", sem stefna ríkisstjórnarinnar verður að laga sig eftir, er ekki frekar fulltrúi hagsmuna verkalýðs en lýðræðis. Sakaruppgjöfin í Dreyfus-málinu virðist fullkomlega óhlutdræg, en í reynd ofurselur hún fórnarlömbin afturhaldinu í hernum. Þannig er það með hinar félagslegu umbætur, þær veita formlegt jafnræði í öllum atriðum, en í rauninni er hagsmunum verkamanna fórnað. Millerand veitir verkamönnum margvíslegan kosningarétt til allskyns stofnana sem fjalla um málin á jafnréttisgrundvelli (svosem Æðsta atvinnuráðið, verkalýðsmálaráðin). Þær eru í mesta lagi hjálpartæki fyrir sjálfstæða verkalýðsbaráttu. En jafnframt sjáum við að hann lokar fyrir lifandi uppsprettu þessarar baráttu: þróun löggjafar um vinnuvernd, tryggingu verkfallsréttar, frjálsa þróun faglegrar baráttu. Og þótt segja megi um félagsmálastörf stjórnarinnar einsog um pólitískt starf hennar, að þau miði eingöngu að því að slæva andstæðurnar og milda ytri mynd þeirra, þá verður að bæta því við að þetta gerir hún á kostnað verkalýðsstéttarinnar eins og hitt var á kostnað lýðræðisins.
Það er því hvorki af tilviljun né neitt undur, að verkfallsmenn eru strádrepnir ( í Chalon og á Martinique-eyju) á sama tíma og gengið er frá lögum "um vernd verkfallsmanna"; og samtímis og verkamenn eru hvattir af hinu opinbera til ,,að skipuleggja sig, skuli hermenn notaðir til verkfallsbrota (nú í Montceau-les-Mines18), sbr. Petite République 7/2 1901). Þetta er ekki í mótsögn við félagslegt umbótastarf Millerands, heldur bara eðlileg uppfylling þess. Grundvallarhugmynd þess starfs, að vernda í senn hagsmuni verkamanna og atvinnurekenda, hinna fyrrnefndu með ímynduðum tilslökunum, en hinna siðarnefndu með raunverulegum, hún kemur áþreifanlega fram í að útbúa á pappír leið verkalýðsins til lífshamingju á sama tíma og hagsmuna auðmagnsins er gætt með járnhörðum raunveruleika byssustingjanna.
Endanleg skýring á göllum félagslegra umbóta Millerands er þá sú, að þessar umbætur eru aðeins trú útfærsla í félagsmálum á meginstefnu pólitískra aðgerða stjórnarinnar, m. ö. o. að Millerand starfar í rauninni ekki sem sósíalískur ráðherra, heldur sem róttækur. .
Og þetta er kjarni málsins. Innganga Millerands í ráðuneytið er m. a. réttlætt með tilvísun til félagslegra umbóta hans. Í rauninni er Millerand ekki upphafsmaður félagslegra umbóta ríkisstjórnarinnar, einsog við sáum eru þær forsenda tilveru stjórnarinnar sjálfrar. En ekki nóg með það, hann réð ekki heldur eðli umbótanna. Aðstæður reyndust sterkari en einstaklingar, og sósíalistinn sem gekk inn í borgaralega ríkisstjórn gerði ekki félagsmálastefnu ríkisstjórnarinnar að verkfæri sósíalískrar baráttu, heldur varð hann þvert á móti í félagsmálastefnu sinni að verkfæri borgaralegrar ríkisstjórnar.
Félagslegar umbætur i borgaralegu ríki burfa ekki endilega að vera svo vesællegar sem umbætur Millerands eru einmitt, þrátt fyrir góðan vilja hans í hvívetna. En þær hljóta alltaf að vera hálfkarað verk, staglað í götótta flík. Og það er ósköp eðlilegt. Upphaf löggjafar um vinnuvernd var hvarvetna knúið fram af tilliti til endurnýjunar þjóðarinnar. En þar fyrir utan er hún einungis árangur harðrar, langvarandi baráttu milli verkalýðs og ríkjandi stétta. Tilslakanir eru aðeins gerðar þegar það er algerlega nauðsynlegt, af pólitísku tilliti til verkalýðsins sem sósíalistaflokkurinn hefur espað upp. Þátttaka sósíalista í ríkisstjórninni breytir ekki hinu allraminnsta um að svona er málum háttað. Því sé sósíalískur ráðherra í borgaralegri ríkisstjórn, þ.e. drottni hagsmunir auðmagnsins í ríkinu en ekki verkalýðsstéttarinnar, þá er hann bundinn við samþykki borgaralegs meirihluta í ríkisstjórn og á þingi.
Vonin um að ná ófyrirséðum framförum í félagslegum umbótum með sósíalískum ráðherra var því alla tíð draumórar, sem litu hjá raunverulegum aðstæðum. Með því á hinn bóginn að vekja tilhæfulausar vonir og blekkingar, getur sósíalískur ráðherra orðið hindrun fyrir eðlilega þróun félagslegra umbóta.
Aðalaðferðin til að knýja félagsmálastefnu ríkjandi stétta framávið, skefjalaus gagnrýni sósíalistaflokksins á hana, verður enn síður möguleg en gagnrýni á heildarstefnu ríkisstjórnarinnar, þegar sósíalisti verður fulltrúi opinberrar félagsmálastefnu. Heildarstefnan kemur fram í aðgerðum sem sósíalistinn þarf a. m. k. ekki að eiga beinan þátt í. En gagnrýni á félagsmálastefnu stjórnarinnar beinist gegn ráðherra sósíalista og verki hans sjálfs beinlínis.
Og reyndar reyna fylgismenn Millerands í Frakklandi að slá ofbirtu í augu fólks og dáleiða það með því að dásama fyrirfram hverja aðgerð ríkisstjórnarinnar í félagsmálum sem sósíalískt tímamótaverk.
Lögin um vinnutíma, einu lög í veröldinni sem hafa það að grundvallarreglu að tólf ára börn skuli vinna jafnlengi og fullorðnir, þessi lög eru skv. Jaurès "einhverjar mestu framfarir sem verkalýðsstéttin fær notið, einhver mesti ávinningur öreigastéttarinnar". (Petite République 16/1 1900), já " endurreisn einingar verkalýðsstéttarinnar með lögum19) (P. R. 20/1 1900).
Umburðarbréf viðskiptaráðherra til eftirlitsmanna í verksmiðjum, sem hvetur þá til að ná samkomulagi við verkalýðsfélögin eru "djarfasta verk", "eftirminnilegur viðburður í annálum skipulagðra öreiga" (Gérault-Richard, P.R. 21/1 1900).
Yfirlætislaus tilskipun um að vinnuskilyrði sem tíðkast á hverjum stað skuli ráða við opinberar framkvæmdir, er "sósíalísk aðgerð Millerands" (P. R. 7/8 1899).
Verkalýðsfélögin kjósa að hluta til í Æðsta atvinnuráðið. Napoleon III kom því á stofn. Eftir umbætur Millerands skal kosið til þess á átta mismunandi vegu. Það tekur venjulegan dauðlegan mann a. m. k. fjórar vikur að skilja reglur um það, en hlutverk allrar þessarar stofnunar eru umræður, tvær vikur á ári. Að mega kjósa þriðjung félaga þessarar brautryðjandi stofnunar myndar ásamt tilskipuninni sem áður var rætt um, "sósíalíska græðlinga, sem plantað í jarðveg auðvaldsins, munu bera dásamlega ávexti" (P. R. 21/1 1900).
Þessi lofsöngur fylgismanna Millerands um hvert hans verk leiðir þá beint til að afneita eigin skoðunum. Jaurès sem hafði mælt fyrir allherjarverkfalli kerfisbundið við hvert tækifæri, telur nú frumvarp um skylduverkföll, sem útilokar allar almennar aðgerðir og þá sérstaklega allsherjarverkfall, hið dásamlegasta "upphaf sameiginlegra aðgerða öreigastéttarinnar" (P. R. 20/ 12 1900).
Já, meira að segja einstök orð Millerands og athafnir eru flutt verkalýðnum sem mesti sigur sósíalismans. Þannig er til dæmis ferð viðskiptaráðherrans til samsætis iðnskólans í Lille og borðræða hans þar, "eitthvert mesta og frjóasta augnablik, sem skráð verður í sögu sósíalismans og lýðveldisins". (Jaurès, P.R. 18/10 1899). Samkvæmt því ber að leiðrétta þann misskilning að mesta augnablik í sögu sósíalismans í Frakklandi sé Parísarkommúnan.
Það er ekki bara vegna vanþróunar borgaralegs samfélags Frakklands, efnahagslega og pólitískt, sem ástand félagsmála þar dragnast aftur úr næstum öllum auðvaldslöndum. Skeytingarleysi verkalýðsstéttarinnar á líka mikla sök á því. Það er arfur eftir allar byltingarnar að franskir öreigar hneigjast til öfga á tvær hliðar; annarsvegar til að ofrneta einhliða pólitískar aðgerðir og setja allar vonir sínar á pólitískar umbyltingar, hinsvegar að vanmeta einhliða pólitískar aðgerðir og treysta eingöngu á "sjálfsbjörgina". Af báðum öfgum hlaust í sama mæli að vanrækja daglega kjarabaráttu sem hefði pólitísk áhrif á umbótalöggjöf.
Félagatala franskra verkalýðsfélaga er býsna tilkomumikil, a.m.k. á pappírnum (493.000 á árinu 1899). En þau eru samt mjög veikburða. Sundrungin er óskapleg - á hverjum stað eru nokkur félög í nánast hverri grein. Við það bætist féleysið - stjórn Alþýðusambandsins (CGT), t.d., víðfemt samband með yfir 100.000 félagsmenn, hafði á tveimur árum (1898-1900) 2.100 mörk í tekjur! Loks er að hálfgerður stjórnleysisbragur drottnar í verkalýðsfélögunum, þar drottnar hugrnyndin um allsherjarverkfall.
Þegar svona er ástatt um verkalýðsfélögin, hljóta jafnvel hinar bestu félagslegu umbætur að verða eintómt pappírsgagn. Í Frakklandi komast þær ekki út fyrir stagl tækifærissinna og róttækra, af því að verkalýðsstéttin hirðir ekki um þróun slíkra umbóta. Það sést best á drottnandi einkennum franskra laga um vinnuvernd hingað til, á dútlinu, tilraunum án áætlana, að þetta umbótastarf vantar samband við markvissa og öfluga verkalýðshreyfingu, við starfið í daglegri baráttu.
Til að breyta þessu þyrfti umfram allt að knýja frönsk verkalýðsfélög til sjálfstæðra aðgerða, til öflugrar baráttu fyrir bættum vinnuskilyrðum að lögum og í kjörum. En félagslegar umbætur Millerands hafa þveröfug áhrif. Efnislega beinast þær að því að taka lífsinntakið frá verkalýðsfélögunum, óhindraða kjarabaráttu, og breyta þeim úr baráttusamtökum í hluta tilbúins kerfis til friðargæslu í þjóðfélaginu. Formlega útiloka þær þar að auki gagnrýni og sjálfstæða árás verkalýðsins á stefnu hins opinbera í félagsmálum.
Það er því langt frá því að ráðherradómur Millerands hefji nýtt skeið félagslegra umbóta í Frakklandi. Svo langt, að í rauninni táknar hann að verkalýðsstéttin skuli hætta baráttu fyrir félagslegum umbótum, áður en hún hafði hafist. Og það er að kæfa eina aflið, sem hefði getað blásið nýju lífi í kalkaða félagsmálastefnuna í Frakklandi.


V.

Mál Millerands og flokkar sósíalista.

Í greinunum hér á undan höfum við eingöngu haldið okkur á grundvelli hagnýtra stjórnmála og fengist við ráðherradóm sósíalista eingöngu með tilliti til nærtækra markmiða, sem hann átti að leiða til samkvæmt Jaurès.
Það hefur sýnt sig að framkvæmdin leiðir hér sem ævinlega til sömu niðurstöðu og sjá mátti fyrir af fræðikenningu sósíalista og meginreglum. Baráttuaðferð Jaurès dugir ekki á þau hagnýtu viðfangsefni sem liðsmenn hans settu sér. En það er bara rökrétt afleiðing af þeirri staðreynd að með því að breyta ráðherradómi sósialista úr undantekningu í reglu, í eðlilega baráttuaðferð verkalýðsstéttarinnar, þá afneituðu þeir undirstöðuatriðum sósíalista.
Sósíalistar eru kallaðir til þess að afnema einkaeign á framleiðslutækjunum og drottnun borgarastéttarinnar - þeir taka nú þátt í stjórn borgaralegs ríkis. Slík ríkisstjórn hefur það hlutverk að varðveita einkaeign og drottnun borgarastéttarinnar ævinlega. Sósíalistar eru kallaðir til þess að skipuleggja öreigana í sérstakan stéttarflokk og leiða hann til baráttu gegn öllum borgaralegum stéttum, - þeir gera verkalýðsstéttina að taglhnýting lýðveldissinnaðra borgara.
Þátttaka í kúgun öreiganna sem aðferð til að frelsa öreigana, pólitískir hlekkir við borgaralega flokka sem baráttuaðferð gegn borgarastéttinni - mótsagnir í þessu virðast augljósar.
Jaurès neitar því reyndar. Í þátttöku sósíalista í borgaralegri ríkisstjórn sér hann einungis rökrétt framhald viðurkenndra leiða: þátttöku í löggjafarþingi og bæjarstjórnum. Þetta væri næsta skref í þróun sósíalískra baráttuaðferða frá einangrunarkreddum til virkrar þátttöku í stjórnmálum. Bandalagið við borgaralega lýðveldissinna álítur hann rökrétta afleiðingu af þeirri reglu að verkalýðsstéttin eigi að styðja framsækinn hluta borgarastéttarinnar gegn afturhaldssömum, og nota sér þær andstæður.
Ég álít að tilvisun Jaurès til viðurkenndra baráttuaðferða sósíalista byggi í báðum tilvikum á misskilningi á eðli ríkisins og á þróun borgaralegs samfélags.
Löggjafarþing og ríkisstjórn nútímaríkis eru gjörólíkar stofnanir að eðli og hlutverki, miðað við verkefni sósíalista.
Þingið er vígvöllur borgaralegs samfélags fyrir baráttu stétta og flokksbrota. Það er því hinn ákjósanlegasti vettvangur fyrir kerfisbundna andstöðu sósíalista gegn drottnun borgarastéttarinnar. En það er fyrirfram útilokað að fulltrúar verkalýðsins geti gegnt slíku hlutverki í ríkisstjórn. Hlutverk hennar er að koma því í framkvæmd, sem varð ofan á í baráttu andstæðra flokka á þingi og í þjóðlífinu. Ríkisstjórnin er því framkvæmdaaðilji og á líf sitt undir því að vera samstæð hið innra. Í hagkerfi auðvaldsins er náið samhengi einstakra greina, framleiðslu, verslunar, banka og flutningakerfis. Á sama hátt væri heimsverslun stóriðnaðar óhugsandi með samgöngutækjum miðalda, sósíalísk vörudreifing óhugsandi við framleiðslu í einkarekstri. Í borgaralegu ríki sem er einungis pólitísk skipulagning hagkerfis auðvaldsins, verður á sama hátt að vera fullkomið samræmi starfsemi á ýmsum sviðum.
Nýlendustefna nútíma stóriðnaðar byggist á viðeigandi gerð hernaðarstefnu sem standi undir heimspólitík. Verslunarstefna yfirgangs og verndartolla leiðir eðlilega til að reyna að leggja undir sig nýlendur. Nútíma hernaðarstefna er óhugsandi án fjármálastefnu sem getur kreist það fé sem þarf úr alþýðu manna með óbeinum sköttum. Fjármálastefnan, það er skatta -, ríkisskulda- og einkasölukerfið, er nátengd iðnaðarstefnunni, beinlínis og í gegnum kauphöllina. Hernaðarstefna, verslunar- og nýlendustefna ákvarða í heild inntak utanríkisstefnunnar og markmið hennar.
Þannig er þá ríkisstjórn nútímaríkis gangvirki, einstakir hlutar þess tengjast á allar hliðar, ákvarða og jafna hreyfingar hver annars. Borgaralegt þingið flytur hreyfinguna og kemur öllu gangvirkinu af stað. En hreyfiaflið er fyrst og fremst afstæður stétta og flokka í landinu og endanlega framleiðslu- og dreifingarafstæður efnahagslífs samfélagsins. Einingu hagkerfis auðvaldsins annarsvegar samsvarar borgaraleg eining stjórnarstefnunnar hinsvegar.
Tvennt leiðir af þessu.
Í fyrsta lagi, að neiti menn ábyrgð hvers ráðherra á stjórnarstefnunni í heild og 1íti á hvert ráðuneyti sem sérstaka, óháða valdamiðstöð, þá byggist það á algerlega vélrænum skilningi á ríkinu. Af innra samhengi ýmislegrar starfsemi ríkisstjórnarinnar leiðir eðlilega gagnkvæma ábyrgð einstakra ráðherra. Og ákvæði stjórnarskrár Frakklands, eins og allra landa sem hafa þingræði, um að allir ráðherrar í heild séu ábyrgir fyrir stefnu stjórnarinnar, það er hvorki tilviljun né einhverjar krúsidúllur ríkisréttar, heldur viðeigandi lögfræðilegt orðalag fyrir þá einingu í starfi sem er lífsskilyrði borgaralegrar ríkisstjórnar.
Jaurès lítur raunar á gagnkvæma ábyrgð ráðherranna frammi fyrir þjóðinni, sem innantómt formsatriði, kínverska helgisiði20). Ábyrgð sósíalísks ráðherra á athöfnum borgaralegrar ríkisstjórnar telur hann vera aðeins "í sjón", en ekki í raun, sambærilegt við þá trúnaðareiða sem sósíalistar urðu að sverja konungi og stjórnarskrá er þeir tóku sæti á saxneska þinginu. Hann vitnar til Liebknecht sem hafi stigið yfir þennan "pappírsgarð" með upphafinni lítilsvirðingu.
Jaurès sést þarna yfir grundvallarmun sem er á þessum tveimur tilvikum. Eftir að sósíalistar voru komnir inn í þingið, hindraði þessi eiður þá ekki á nokkurn hátt í fullkominni andstöðu við ríkisstjórnina og meirihluta þingsins. En sósíalisti í borgaralegri ríkisstjórn neyðist til að taka þátt í störfum hennar. Þessu tvennu væri þá fyrst jafnandi saman, ef eiður sósíalískra þingmanna hefði neytt þá til að setjast á bekk með hinum borgaralega meirihluta og greiða atkvæði með honum. Reyndar stenst hér ekki samjöfnuður, heldur er þetta algerlega andstætt: sósíalistar fara á þing til að berjast gegn drottnun borgarastéttarinnar, en í borgaralega ríkisstjórn til að taka á sig ábyrgð á gerðum þessarar stéttardrottnunar.
Í öðru lagi kemur í ljós að það eru fullkomnir draumórar að halda að eitt ráðuneyti ríkisstjórnar geti fylgt borgaralegri stefnu en annað sósíalískri, og verkalýðurinn geti þannig náð undir sig ríkisvaldinu í áföngum, einu ráðuneyti eftir annað.
Þegar sósíalískir fylgismenn Millerands reyna af öllum mætti að afneita ábyrgð hans á gerðum annarra ráðherra og takmarka hana við athafnir hans sjálfs, þá er það af því að þeir þykjast geta sýnt að a.m.k. þær sérstaklega fylgi " sósíalískri stefnu". Þessari blekkingu ná þeir aðeins - fyrir utan gagnrýnislausa dýrkun á félagslegum umbótum Millerands – með því að líta á þær sem eina viðfangsefni viðskiptaráðherrans og steinþegja um önnur störf hans. En rétt eins og verkamenn eru aðeins einn þáttur framIeiðsluskilyrða efnahagslífs auðvaldsins af mörgum, þannig er félagsleg umönnun verkalýðs aðeins einn þáttur, og hann minniháttar, í störfum hins borgaralega viðskipta- og iðnaðarráðuneytis. Þau störf beinast öll að því að láta framleiðslu og viðskipti auðvaldskerfisins dafna. Þar skiptir viðskiptastefnan mestu máli. Hefði Millerand viljað ná fram lágmarkskröfum sósíalista á þessu sviði, þá þurfti hann greinilega að grafa undan hinu mikla sjálfstæða verndartollakerfi hámarks- og lágmarksgjalda, sem Méline kom á 1892 og sérstaklega þurfti hann að afnema tolla á matvælum. En hvað gerir hann í rauninni? Það sést á samningi Millerands við Bandaríkin 1899. Ekki var Méline í ráðuneytisgirnd sinni fyrr búinn að úthrópa þennan samning sem svik við áunnin réttindi verndartollamanna í sveitum, en sósíalískir vinir Millerands gátu vísað því á bug sem lágkúrulegum rógburði. Með stolti gátu þeir bent á "að í verslunarsamninginum eru landbúnaðarafurðir undanþegnar tollaívilnunum, ... að verslunarsamningurinn nái ekki til matvæla, sérstök lög stjórni innflutningi þeirra, ... að hann gæti hagsmuna kvikfjárbænda betur en tillaga Mélines, því bandarískar skinn- og leðurvörur séu ekki í lágmarksflokkinum." (Fournière, P.R. 17/8 1899).
Þar með hafði tekist að sýna, að sem viðskiptaráðherra kom Millerand fyllilega í stað Méline, "père famine" [þ.e.:hungurvalds. Þýð], og sanna um leið að sósíalisti getur aðeins starfað í borgaralegri ríkisstjórn að því marki sem hann sýnir getu sína til að annast borgaralega stefnu og afneita sósíalískri.
Umsvif Millerands í viðskiptamálum varpa nýju ljósi á allt þetta mál með ráðherradóm sósíalista. Það er ekki nóg með að sósíalisti í ríkisstjórn nú á tímum neyðist til að fylgja borgaralegri stefnu á meðan grundvöllur borgaralegs samfélags stendur, einkaeignarréttur og stéttarveldi. Á grundvelli nútímasamfélags getur ekki verið um að ræða neina aðra stefnu en borgaralega. Og þótt ráðherrann framkvæmdi allar þær kröfur í stefnuskrá sósíalista sem miðast við ríki nú á dögum, þá væri hann engu að síður borgaralegur ráðherra. Starfsemi hans þjónaði þá í mesta lagi framsæknum hneigðum borgaralegrar þróunar. En ekki nóg með það. Það kemur á daginn, að ráðherra í ríkisstjórn núna er ekki bara bundinn við borgaralega samfélagsskipan almennt, heldur einnig við þá hagsmuni hópa og klíkna sem drottna hverju sinni, að hann er ekki bara þjónn borgaralegrar þróunar, heldur líka borgaralegs afturhalds.
Einsog getið var um áðan, hefur Jaurès lagt að jöfnu eið Liebknechts við saxnesku stjórnarskrána og ábyrgð Millerands á almennri stefnu stjórnarinnar sem innantóm formsatriði. Ég hefi sýnt framá, að þessi skoðun byggist á algerlega vélrænni túlkun á eðli borgaralegs ríkis. En ég skal gjarnan takmarka mig við ábyrgð Millerands á sínu eigin ráðuneyti. Þá á Jaurès bara eftir að sanna að eiðurinn sem Liebknecht vann konungi Saxlands hafi haft sömu afleiðingar fyrir verkalýðsstétt Saxlands og viðskiptastefna Millerands hafði fyrir franska alþýðu. (Þá fengi hann líka ótvírætt svar við spurningunni sem hann bar fram í Lille, hvort við myndum þá tvístíga ef málstaður okkar krefðist þess að kasta nokkrum okkar manna í virki borgaralegrar ríkisstjórnar (Les deux méthodes, bls. 8). Þessi áætlun leiðir bara til hess að "okkar menn" skjóta úr hinu borgaralega virki, ásamt borgarastéttinni, á raðir okkar sjálfra.
Allt annað mál er þátttaka í bæjarstjórnum. Satt er það að bæjarstjórnir og borgarstjórar hafa meðal annars það hlutverk að stjórna og að sjá um framkvæmd borgaralegra laga. En sögulega séð eru bæjarstjórnir og ríkisstjórn algerlega andstæð fyrirbæri.
Ríkisstjórnin er líkamningur miðstýrðs ríkisvalds, en bæjarstjórn vex upp úr sjálfsstjórn á staðnum á kostnað miðstýringarinnar, sem frelsun undan miðstýringunni. Eiginlegt eðli ríkisstjórnarinnar eru sérstök tæki drottnunar borgarastéttarinnar: málefni hers, kirkju, viðskiptamál, utanríkismál. En bæjarstjórn er sérstaklega tilkvödd að fást við menningar- og efnahagsmál, þ.e. þau málefni sem verða viðfangsefni sósíalísks samfélags, eftir að stéttaskipting hverfur. Sögulega séð eru því ríkisstjórn og bæjarfélag andstæðir pólar í nútímasamfélagi. Stöðug barátta milli þeirra, milli borgarstjóra og héraðsstjóra í Frakklandi sýnir þessa sögulegu mótsetningu áþreifanlega.
Baráttuaðferðir sósíalista gagnvart þessu tvennu verða því gerólíkar: Ríkisstjórn nútímaríkis er líkamningur drottnunar borgarastéttarinnar, og það er óhjákvæmileg forsenda sigurs sósíalista að ryðja henni úr vegi. Sjálfstjórnin er framtíðarafl, sem sósíalísk bylting kemur til með að tengjast á jákvæðan hátt.
Vissulega setja borgaralegu flokkarnir stéttarlegt inntak sitt einnig í efnahagslega og menningarlega starfsemi bæjarfélagsins. En hér lenda sósíalistar aldrei í þeirri aðstöðu að þurfa að bregðast eigin stefnu. Á meðan þeir eru í minnihluta bæjarstjórna, miða þeir athafnir sínar við andstöðu á nákvæmlega sama hátt og á þingi. En komist þeir í meirihluta, þá breyta þeir bæjarfélaginu sjálfu í baráttutæki gegn miðstýrðu valdi borgaranna. Bandalagið við borgaralega 1ýðveldissinna rökstyður Jaurès með ummælum Marx í þá veru að sósíalistar eigi að berjast með borgarastéttinni gegn afturhaldinu (s. r. bls. 4). Greinilega á hann við lokaorð Kommúnistaávarpsins, en þar segir: "Í Þýskalandi berjast kommúnistar með borgarastéttinni, jafnskjótt og hún rís byltingarsinnuð gegn einveldinu, jarðeignavaldi aðalsins og smáborgaraskapnum. Í stuttu máli, kommúnistar styðja hvarvetna sérhverja byltingarhreyfingu gegn ríkjandi þjóðfélags- og stjórnmálaháttum". (M/E Úrvalsrit I, bls. 53). En þessi tilvitnuðu orð byggjast á sérstöku sögulegu inntaki.
Þessi orð Kommúnistaávarpsins visa nefnilega til baráttunnar á fyrri hluta síðustu aldar fyrir því að setja drottnun borgarastéttarinnar í stað lénsveldisins. Þá átti öreigastéttin að styðja stétt á uppleið, pólitískur sigur hennar á afturhaldinu var efnahagsleg nauðsyn. Nú er ástandið gerólíkt. Borgarastéttin hefur allsstaðar náð markmiði sínu, og nú berst hún ekki lengur gegn afturhaldinu, heldur hefur hún sameinast leifum lénsveldisins í opinberan fulltrúa afturhaldsins.
Það sem nú má kalla borgaralega lýðræðissinna í auðvaldslöndunum, er næstum eingöngu smáborgarastéttin. En smáborgaralegir lýðræðissinnar eru ekki fulltrúar stéttar á uppleið, sem reyni að leysa borgarastéttina af. Við erum ekki frekar að nálgast pólitíska drottnun smáborgarastéttar en efnahagslegan sigur smáiðju á stóriðju. Inntak þjóðfélagsþróunarinnar núna er, hliðstætt baráttu borgarastéttarinnar við lénsveldið, ekki andstæður smáborgarastéttar og borgarastéttar, heldur andstæður öreigastéttar og borgarastéttar.
Þar sem smáborgarar standa á milli þessara stétta skapast vissulega á stundum sameiginleg barátta þeirra og verkalýðsstéttarinnar. En nú á tímum hlýtur öreigastéttin að vera hið drottnandi afl, leiðandi, og smáborgarastéttin taglhnýtingur þegar svo ber undir, og ekki öfugt. Það er að segja, einnig þegar sósíalistaflokkurinn á um hríð samleið með borgaralegum lýðræðissinnum, má hann ekki takmarka baráttu sína við það svið sem hann á sameiginlegt með smáborgarastéttinni. Þvert á móti verður hann að fara kerfisbundið fram úr viðleitni smáborgaralegu flokkanna, til hins ítrasta.
Þegar í Kommúnistaávarpinu, sem Jaurès byggir á, er verkalýðsstéttinni hreint ekki ráðlagt að renna pólitískt saman við byltingarflokka borgarastéttarinnar. Þvert á móti. Ávarpið setur fram þá meginreglu að kommúnistaflokkur eigi að styðja byltingarsinnaða borgarastétt, en bætir óðara við: "Hann vanrækir ekki eitt augnablik að vekja verkamönnum sem skýrasta meðvitund um ósættanlegar andstæður milli borgarastéttar og öreiganna.". (s. r. s. st. ).
En vilji Jaurès prófa hvernig baráttuleið hans kemur heim við kenningar Marx, þá þarf hann umfram allt að líta til leiðbeininganna sem Marx gaf öreigastéttinni eftir byltinguna 1848, það er eftir aðalorrustu borgarastéttarinnar gegn lénsveldinu. Upphaflega voru leiðbeiningarnar raunar miðaðar við áframhald byltingarinnar, en sósíalistar hafa síðan farið eftir þeim einnig á friðartímum. Í fyrsta ávarpi miðstjórnar til Kommúnistabandalagsins, 1850, segir Marx við verkalýðinn:
"Kröfur lýðræðissinna verða ekki byltingarkenndar, heldur beinast einvörðungu að umbótum. Þið verðið að teygja þær til hins ítrasta og breyta þeim í beinar árásir á einkaeignarréttinn. Kröfur verkamanna" segir hann að lokum eftir að hafa komið með nokkur bein dæmi, "verða því hvarvetna að laga sig eftir tilslökunum og viðmiðunum lýðræðissinna", og þá í þeim skilningi, að verkamenn verða skilyrðislaust að ganga lengra í öllu en smáborgararnir” [auðkennt af R. L.].
En hver er afstaða flokksbrots Jaurès til bandalagsins við franska Róttæklinga? Við höfum séð að tryggðin við ráðherradóm Millerands hefur neytt sósíalista til að gera bandalagið við Róttæka að grundvelli allrar baráttuaðferðar sinnar, og því þrengja þeir æ meir að byltingarsinnaðri stéttabaráttu og afneita henni.
Fyrst var fallið frá sósíalískri gagnrýni á ríkisstjórnina og pólitískri upplýsingu almennings, stjórnmálabaráttan beindist aðallega að þinginu. Síðan var fórnað sjálfri andstöðunni á þingi. Atkvæðagreiðslan um sakaruppgjöf sýndi loks að hægriarmur sósíalista gafst upp við sjálfstæða baráttu gegn ríkisstjórninni.
En skriðan heldur áfram. Og þegar fjallað var um trúreglulögin, stigu félagar Jaurès enn eitt skref. Þegar ríkisstjórnin hafnaði frumvarpi sem allt þinglið sósíalista hafði undirritað, og átti að tryggja samtakarétt verkamanna, höfðu 10 þingmenn sósíalista það af á þingfundi 4. febrúar, að greiða atkvæði gegn eigin frumvarpi: Hér sjáum við sósíalista breytast úr flokki, sem rækir stéttabaráttu um fram allt og á að veita öllum andstöðuöflum landsins forystu, í ístöðulaust flokksbrot þinglegra stundarbandalaga, í fuglahræðu sem feykist til eftir vindum borgaralegra flokka, í hóp "Mamelúka"21) einsog róttæklingurinn fyrrverandi, Urbain Gohier, kallaði þá í Aurore með botnlausri fyrirlitningu.
Tilvísun Jaurès í Kommúnistaávarp Marx og Engels er því jafntilhæfulaus og tilvísun hans til reynslu þýskra sósíalista. Hvergi í sögu flokks vors né starfi hans nú er neitt sambærilegt við ráðherradóm sósíalista, né neitt sem hann gæti stuðst við.
Vissulega hefur þýski sósíalistaflokkurinn þróast einsog aðrir, og baráttuaðferðir hans breyst í samræmi við það. En drottnandi hneigð í sögu hans var og er stöðug útvíkkun og efling stéttabaráttunnar, aldrei að fórna henni. Það er því svo langt frá því að baráttuaðferðin sem Jaurès boðar, sé rökrétt framhald af aðferðum þýskra sósíalista, að hún er alveg "ný aðferð", í þýskri verkalýðshreyfingu rétt einsog franskri.
Þá fyrst er menn gera sér grein fyrir öllum afleiðingum aðferða Jaurès, skilst hinn djúpi ágreiningur sem er milli fylkinga franskra sósíalista.
Undanfarið hefur sú skoðun rutt sér til rúms, sérstaklega eftir Dreyfus-málið og einnig í blöðum okkar, að franska bræðradeilan stafaði af kredduofstæki byltingarsinnanna, gömlu flokkarnir þeirra Guesde og Vaillant fylgdu ófrjórri einangrunarstefnu og væru lokaðir fyrir þeim hagnýtu aðgerðum sem veruleikinn krefðist hversdagslega. Hinsvegar væri það flokksbrot Jaurès, sem hefði baráttuaðferð sósíalista í lifandi þróun, lagaði sig að margbreytileika lífsins í stjórnmálum og félagsmálum og tæki mið af nærtækustu hagsmunum verkalýðsstéttarinnar.
Þessi skoðun sýnir algert þekkingarleysi á högum franskra sósíalista. Það voru einmitt gömlu samtökin Verkamannaflokkurinn (svokallaðir Guesdistar) og Byltingarflokkur sósíalista (svokallaðir Blanquistar) sem ruddu allar brautir hagnýtrar baráttu sem sósíalistar í Frakklandi nota sér, og þeir sköpuðu baráttuaðferð sem í meginatriðum fellur saman við aðferð þýskra sósíalista, enda þótt menn greini mjög á um eitt mikilvægt mál í Frakklandi og Þýskalandi, svo sem alkunna er, það er um landbúnaðarmál.
Verkamannaflokkurinn varð fyrstur til þess í Frakklandi að breyta þinglegri baráttu "úr tæki borgaralegs svindls í tæki frelsunar öreigastéttarinnar", einsog Marx orðaði það í stefnuskrá flokksins. Og þá ekki einungis til upplýsingar og áróðurs, heldur einsog til baráttu fyrir nærtækum endurbótum.
Lítum á þingið 1889-1893, því þá tóku bestu öfl fylkingar Jaurès enn ekki þátt í hreyfingu sósíalista. Fulltrúar franska verkamannaflokksins báru þá fram þessi mál á þingi og beittu sér fyrir:
1. Fulla vinnuvernd, samkvæmt tillögum Alþjóðlegs þings sósíalista 1889.
2. Bann við fésektum í verksmiðjum og endurskoðun reglugerða verksmiðjanna af samráðsnefndum á hverjum stað.
3. Allir tryggingasjóðir verkalýðsins verði undir stjórn hans eingöngu.
4. Bannað verði að beita hernum við vinnudeilur.
5. Atvinnurekendur sem gangi á samtakarétt verkamanna verði lögsóttir.
6. Æðsta verkalýðsráðið verði endurskipulagt þannig að helmingur þess verði kjörinn af verkalýðsfélögunum.
7. Komið verði á átta stunda vinnudegi, sömu lágmarkslaunum fyrir verkamenn og verkakonur og bannað verði að láta börn innan sextán ára vinna í eldspýtnaverksmiðjum ríkisins.
8. Kolanámur verði þjóðnýttar.
9. Vinnuvernd verði látin ná til verslana og heimilisiðnaðar, loks verði verkstjórar kjörnir af verkafólki. Hér sést þinglegt endurbótastarf sem fer út í ystu æsar og samsvarar nákvæmlega starfi fylkingar sósíalista í Þýskalandi.
Sömu mynd fáum við af starfi beggja flokkanna á þingi núna. Hvort sem um er að ræða vinnuvernd eða skatt af drykkjarvörum, um utanríkisstefnu eða félagsdóm, um að verja eftirlits- og fjárveitingavald þingsins, eða lýðveldið gegn klerkunum, alltaf barðist hinn frábæri flokkur blanquískra þingmanna í fremstu röð ásamt með félögum sínum í "Kommúnistabandalaginu" og Franska verkamannaflokkinum Breton, Dejeante, Groussier, Sembat, Vaillant, Zévaés.
Á sama hátt hafa þessir tveir flokkar hafið starf í bæjarstjórnum Frakklands, sem mætti verða sósíalistum allra annarra landa til fyrirmyndar. Franski verkamannaflokkurinn einn, sem er í meirihluta í meira en hundrað bæjarstjórnum, og sterkur minnihluti í mörgum hundraða, er árið um kring óþreytandi í smágerðu uppbyggingarstarfi á ólíkustu sviðum: í skólamálum, heilsugæslu og umönnun fátækra, gatnalýsingu, vatnsveitu, þetta starf nær meira að segja til leikhúss og lista. Og vel að merkja, heyrir þetta starf ekki fortíðinni til, heldur hefur stöðugt verið að vaxa fram á þennan dag22).
Loks hafa flokkar Guesde-Lafargue og Vaillant unnið stórkostlegt starf á sviði faglegrar baráttu.
Þegar árið1882 hafði Franski verkamannaflokkurinn viðurkennt nauðsyn verkalýðsfélaga og mikilvægi. Og 1890 bauð hann því öllum félögum sínum að ganga í viðeigandi verkalýðsfélög, það er ákvörðun sem samsvarar alveg óskum þýskra verkalýðsfélaga. 1895 bar flokkurinn fram frumvarp til laga um að allir verkamenn í öllum starfsgreinum verði að greiða til verkalýðsfélaga. Með eigin óþrotlegum áróðri kemur flokkurinn á stofn Landssambandi vefiðjumanna, sjómanna, leðuriðjumanna, mörgum staðbundnum félögum námumanna, o. s. frv. Flokkurinn leiðir öll mikilvæg verkföll, í Roanne 1882, Decazeville 1885, Calais 1890, Carmaux 1892 og 1895, nú er hann að í Chalon og í Montceau-les-Mines. Loks má nefna, að á sama tíma og Jaurès og félagar ýta á allan hátt undir firru franskra verkalýðsleiðtoga - allsherjarverkfall, reynir verkamannaflokkurinn að koma verkalýðshreyfingunni á raunhæfan grundvöll með kerfisbundinni baráttu gegn þessari hugmynd. Og þarsem fylking Jaurès vill innlima verkalýðsfélögin í sósíalistaflokkinn, pólitískum hagsmunum sínum til framdráttar, þá boða Guesde og Vaillant að verkalýðsfélögin skuli vera skipulagslega óháð sósíalistaflokkinum, svo að þau geti þróast frjálst.
Eftir allt þetta er ljóst að deilan á milli svokallaðrar "andráðherralegrar” fylkingar sósíalista og "ráðherralegrar", stendur ekki um það hvort stunda skuli hagnýtt starf eða "byltingarfrasa". Þegar fylgismenn Millerands saka andstæðinga sina um að vanrækja hagnýtar umbætur, þá er það einungis af því að hagnýt störf merkir fyrir þeim skilyrðislausan stuðning við núverandi ríkisstjórn í öllu sem hún gerir og lætur ógert.
Sá sem er á móti lögum Millerand-Colliard, það er, á móti því að dæma börn til sama vinnutíma og fullorðna, hann er - á móti vinnuvernd! Sá sem kallar stjórnarfrumvarpið um trúreglur hálfkák og getuleysi, hann vinnur að sigri klerklegs afturhalds! Sá sem afhjúpar "lýðveldislega" vesöld stjórnar Waldeck-Rousseau frammi fyrir þjóðinni, hann er - á móti vörn lýðveldisins!
Þessar fullyrðingar standa á sama grunni og hið fræga slagorð afturhaldsmanna á þýska þinginu, að fyrst þýskir sósíalistar hafi á sínum tíma hafnað verkalýðstryggingum Bisrnarcks, þá séu þeir á móti félagslegum umbótum.
Í rauninni stendur deila frönsku sósíalistanna ekki um hagnýt störf, heldur hvernig eigi að vinna þau, um "aðferðirnar tvær". Andstæður þeirra koma ekki fyllilega fram fyrr en litið er til sérstakra pólitískra aðstæðna í Frakklandi, þá fyrst er hægt að skilja þær og meta.
Í löndum undir konungsstjórn, einsog Þýskalandi, er það einungis sósíalísk verkalýðsstétt sem krefst lýðveldis, og því er lýðveldið mjög nátengt sósíalismanum. Í Frakklandi var lýðveldið hinsvegar áþreifanleg mynd drottnunar borgarastéttarinnar. Og sósíalistar hlutu að beina gagnrýni sinni og andstöðu að því frá fyrstu stundu. Aðeins í þeim mæli sem sósíalistum tókst að rjúfa blekkingarnar um lýðveldismynd ríkisins, sýna félagslegt inntak hennar, gátu þeir losað verkalýðsstéttina úr herbúðum borgaranna og skipulagt hana í sérstökum stéttarflokki. Tilvera sósíalismans var frá upphafi bundin óþrotlegri baráttu gegn borgaralegum lýðveldissinnum. Og það er ógleymanlegt sögulegt afrek gömlu flokkanna, Guesdista og Blanqista (einnig svonefndra Allemanista að nokkru og á annan hátt, þ.e. með öfgafullri afneitun pólitískrar baráttu) að hafa klofið verkalýðsstéttina frá borgaralegum lýðveldissinnum.
Guesde, Lafargue, Vaillant og félagar hafa unnið þrotlaust í nær tuttugu og fimm ár að því að dýpka þessa gjá milli öreigastéttarinnar og lýðveldissinnaðra smáborgara. En baráttuaðferð Jaurès beinist hlutlægt að því að moka yfir gjána aftur. Þessi hneigð kemur að vísu ekki fyllilega fram í afstöðu þingliðsins, en skýringin er sú, að auk félaga Jaurès eiga ákveðnir andstæðingar hans, Vaillant, Zévaés og félagar, þátt í að móta afstöðu þingflokksins og þeir upphefja áhrif tilskipana Jaurès í verulegum mæli.
Vissulega rekur hópur Jaurès einnig sósíalískan áróður, og trúir því fastlega að hann geti einmitt unnið sósíalismanum geysilegt gagn með sinni "nýju aðferð". Meira að segja hefur Jaurès sjálfur lýst því yfir í erindi í París,10/2 1900,að í öllum meginatriðum væri hann sammála hinum fræðilega sósíalisma. En flokkur er ekki það sem hann segir um sig og trúir, heldur það sem hann gerir. Þrátt fyrir einlæga sósíalíska sannfæringu og hina mestu hollustu við málstað öreigastéttarinnar, leiðir úrslitaatriði starfsins, pólitísk baráttuaðferð fylkingar Jaurès, til þess að bræða verkalýðsstéttina aftur inn í lýðveldisflokk borgarastéttarinnar, þ.e. að eyðileggja allt það starf sem sósíalistar hafa unnið á aldarfjórðungi.
Það er einmitt óttinn við að falla þannig aftur í hlutverk taglhnýtings borgaralegra flokka, sem hefur stundum leitt gömlu sósíalísku félögin til þess að ganga of langt í því að gæta sjálfstæðra hagsmuna sósíalismans á kostnað dægurmála, og hvetja verkalýðsstéttina til að sitja hjá á örlagastundum lýðveldisins. Þannig ber áreiðanlega að harma það óskaplega, að Franski verkamannaflokkurinn og Byltingarflokkur sósíalista skyldu sitja hjá Dreyfus-málinu í stað þess að taka forystu hreyfingarinnar og ákvarða þarmeð stefnu hennar.
En það er alrangt að vilja skýra þessa afstöðu með hirðuleysi um pólitísk form. Þegar á árinu 1889 sögðu Guesdistar og Blanquistar skýrt og ótvírætt í yfirlýsingu sinni í tilefni Boulanger-ólgunnar: Lýðveldi er sú pólitíska skipan sem verkalýðsstéttin þarf sér til frelsunar. Það verður fyrir alla muni að varðveita".
Einnig nú styðja báðir flokkar á þingi stjórn "varnar lýðveldisins" sem illskárri kost, þrátt fyrir alla hennar vesæld.
Málið er ekki hvort eigi að verja lýðveldið eða ekki, heldur hvort verkalýðsstéttin eigi að mynda sjálfstæðan stjórnmálaflokk í andstöðu við allar borgaralegar stéttir eða hvort hún eigi aðeins að vera óvirkur hluti lýðveldisarms borgarastéttarinnar. Kautsky sagði fyrir tveimur árum að Jaurès hefði bjargað heiðri franskra sósíalista með Dreyfusherferð sinni. En nú verður að segja að með ósveigjanlegri andstöðu sinni við ráðherradóm sósíalista hafi Guesde og Vaillant bjargað, ekki aðeins heiðri sósíalismans, heldur hreint og beint sósíalismanum sjálfum.

Frá síðasta alþjóðlega þinginu í París hafa aðstæður franskra sósíalista breyst gersamlega, án þess að menn tækju eftir því erlendis og áttuðu sig á því hve mikil umskiptin eru.
Þegar þingið stóð naut fylking Jaurès mikils alþjóðlegs stuðnings af tveimur ástæðum: vegna djarflegrar Dreyfus-herferðar sinnar og vegna ákafrar baráttu hennar fyrir sameiningu sósíalista23).
Síðan olli ráðherradómur Millerands því að samvinna sósíalista við borgaraleg öfl í Dreyfus-ólgunni hefur úrkynjast í hlýðni púlshests gagnvart ríkisstjórninni og Róttæka flokkinum. Það forystuhlutverk í pólitískri baráttu verkalýðsstéttarinnar, sem Jaurès og fylgismenn hans náðu um hríð í Dreyfus-ólgunni, hafa þeir þannig misst aftur til gömlu flokksfélaganna. Þau eru nú framsæknasta aflið í stjórnmálum landsins, sem jafnan áður.
Á sama hátt hefur ráðherradómur Millerands orðið einingu sósíalista örlagaríkur, vegna þeirrar afstöðubreytingar sem hann hefur valdið hjá armi Jaurès. Hafi mátt finna smávegis réttlætingu fyrir máli Millerands á meðan Dreyfus-ólgan var og lýðveldið virtist vera í andarslitrunum, ekki bara hlutaðeigendum í Frakklandi, heldur líka þeim sem fylgdust með erlendis, þá er engin afsökun til fyrir ráðherradómi Millerands eftir ófarir stjórnarinnar í varnaraðgerðunum. En nú er Jaurès hættur að líta á þátttöku sósíalista í ríkisstjórn sem undantekningu, og í ræðum sínum í Lille og í Bourges talaði hann þvert gegn samþykkt fyrsta franska einingarþingsins sem hann hafði þó sjálfur greitt atkvæði. Einnig gengur hann þvert gegn tillögu Kautskys, sem samþykkt var á alþjóðlega þinginu í París, þegar hann lýsir því yfir að ráðherradómur sósíalista sé eðlileg baráttuaðferð verkalýðshreyfingarinnar, "ný aðferð". Þar með hefur hann skapað starfsemi hóps síns grundvöll sem gerir sameiningu við aðra sósíalíska hópa óskaplega erfiða. Með því að halda fast við baráttuaðferð sem sósíalískir andstæðingar hans hafa ekki aðeins rétt til að berjast gegn, heldur er þeim það skylt, þá er það nú einmitt Jaurès, óþreytandi baráttumaður fyrir einingu, sem grefur undan eigin verki og veldur sundrungu.
Ástandið hefur sem sé snúist um 180 gráður frá Alþjóðlega þinginu, og það gerir sósíalistum um heim allan nauðsynlegt að endurskoða rækilega viðhorf sín gagnvart málum franskra sósíalista
Þetta á sérstaklega við okkur í Þýskalandi. Við höfum að mínu áliti alls enga ástæðu til að berjast gegn flokki í öðru landi, sem í öllum meginatriðum stendur á sama grundvelli og við, né heldur ástæðu til að dásama stefnu í öðru landi sem hefur aðeins látið á sér kræla hjá okkur líka, og flokkur okkar berst gegn, hvar sem á reynir í starfi.
Í baráttuaðferð Jaurès birtast raunar öll megineinkenni endurskoðunarstefnu sósíalista, einsog við höfum kynnst henni í Þýskalandi. Kenningin um endurvakningu smáborgaralegrar róttækni í Frakklandi er einungis pólitísk hliðstæða kenningarinnar um að smáiðjan se ódrepandi24). Að takmarka stefnu sósíalista við aðgerðir sameiginlegar með borgaralegum lýðveldissinnum, þannig er í verki sigrast á "sósíalistagrýlunni". Að afnema alla gagnrýni á hina "lýðveldislegu" stjórn meðan beðið er eftir blessunarríku starfi hennar - það er framkvæmd reglunnar: "Sláið ekki á framrétta hönd". Stefnulausar aðgerðir frá degi til dags, sem fara eingöngu eftir stundarbandalögum á þingi - þannig holdgast stefnan "frá einu tilviki til annars!" Og sósíalískur ráðherra sem okrar á brauðinu - það er mesti sigur "hagnýtra stjórnmála" á hinum gráu "fræðum".
Það verður því skiljanlegt að ráðherradómur Millerands og baráttuleiðin sem tengist honum hefur hlotið ákafan stuðning hentistefnumanna hjá okkur eins og annarsstaðar. Af sömu ástæðu er það sem mál Millerands hefur svo geysimikla þýðingu alþjóðlega og sögulega fyrir sósíalíska hreyfingu.
Í Frakklandi verðum við nú vitni að mjög áhrifamikilli tilraun með hentistefnu sósíalismans, sem allar forsendur vantar fyrir annarsstaðar. Vegna pólitískra aðstæðna í Þýskalandi og hins, að hreyfing sósíalista er þar lífræn heild, einhuga fræðilega, virðist útilokað að fylgismenn þessarar stefnu þar komist í þá aðstöðu að móta verkalýðshreyfinguna eftir kenningum sínum og framkvæma svo stefnu sína. Þeir geta ekki annað gert en tönnlast á frasanum "hagnýtt starf" án þess að ná umtalsverðum áhrifum á hvernig það er gert.
Í Frakklandi sjáum við nú hentistefnuna í framkvæmd. Á einstæðan hátt mættust sérstæðir þættir í þróun verkalýðshreyfingarinnar og borgaralegs samfélags, og því komst hún skyndilega til valda. Frasinn um "hagnýtt starf" er að verki, spilakóngur er orðinn að raunverulegum konungi.
Hann hefur veldissprotann í hendi, hann getur sýnt hvað hann getur.
Og hann sýnir það.
Að hálfu er hann búinn að verða sér til háðungar, brátt ætti það verk að verða fullkomnað. Reynslan af ríkisstjórn Waldeck-Millerand er til þess fallin að fæla sósíalista í heild um allan heim frá tilraunum með hentistefnu.
Ég óska henni því langra lífdaga!


Die Neue Zeit (Stuttgart) 1900-1901 (I: bls. 495-9; II: bls. 516-525; III: bls. 548-558; IV: b1s. 619-631; V: bls. 676-688).

Athugasemdir.

1) Þátttaka sósíalistans Millerandí borgaralegri ríkisstjórn Waldeck-Rousseau olli miklum umræðum á alþjóðlegu þingi sósíalista í París, 23.-27. sept. 1900. Loks var samþykkt tillaga frá Kautsky um að hafna slíkri stjórnarþátttöku ekki í grundvallaratriðum, heldur bæri að taka afstöðu til hennar frá einu tilviki til annars.
2) Ég neyðist til að leiðrétta einnig þessa fullyrðingu Vollmars um staðreyndir. Í bréfi 12/12 þ.á. sem Kautsky hefur fengið mér, skrifar Enrico Ferri:
"Ég er á móti, nú sem þá. Í Mantua sagði ég einungis að eigi nýja konungdæmið í rauninni að leggja inn á umbótaleiðina (einsog stjórnmálamenn okkar segja enn, eftir konungsmorðið og eftir að málþófsaðgerðirnar hafa sýnt þeim framá vanmátt afturhaldslaganna), þá verði að velja menn sem eru færir um að gera umbætur og ekki gamla afturhaldsmenn (af tagi Sonninos) sem tala nú um umbætur til þess eins að komast í stjórnina.
Og þar sem öflin yst til vinstri eru sósíalistar, lýðveldissinnar og Róttækir, þá sagði ég að kalla bæri Róttæka flokkinn í ríkisstjórn (leiðtogi þeirra, Sacili, aðhyllist konungdæmi opinberlega). Öfugt við það sem á mig er borið hefi ég ævinlega sagt að þátttaka sósíalista eða lýðveldissinna í ríkisstjórn ítalska konungsríkisins væri ómöguleg eða hlægileg. Ég endurtók þetta nýlega í þingræðu (3.des.) um stefnuskrá nýja konungdæmisins. Skoðanir mínar hafa því í engu breyst frá því í París. " RL.
3) Alþjóðlegt þing sósíalista í París... Berlín 1900, bls. 17.
4) 19. des. 1900 sambykkti franska þingið sakaruppgjöf á öllum pólitískum dómum undangenginna ára með fáeinum undantekningum. Allt refsivert athæfi tengt Dreyfus-málinu skyldi þar að auki skoðast sem óframið.
5) Sjá Marx: 18. brumaire Lúðvíks Napóleons í Úrvalsrit II, bls. 137-8. Þýð.
6) Við tvær fyrrnefndu borgirnar vann Napoleon Bonaparte frægan sigur, en við hinar síðarnefndu beið her Napoleons III afgerandi ósigur 1870. Þýð.
7) Þegar Dreyfus-málið var tekið til endurskoðunar, 12/8 1899, voru nokkrir andstæðingar endurskoðunarinnar handteknir. Leiðtogi gyðingafjenda, Guérin, bjóst þá um í húsi við Rue Chabrol. Hann hótaði skothríð ef reynt yrði að brjótast inn. Stjórnin lét þá setjast um húsið og svelti hann út, hann gafst upp 19/9 og var dæmdur í 10 ára fangelsi 4/1.
8) "beau geste" merkir: óvænt, tíguleg athöfn, eða e-ð þ.u.l. Paul Déroulède var framámaður meðal franskra þjóðrembumanna. 23/2 1899, í hita Dreyfusmálsins, hvatti hann Roget hershöfðingja opinberlega til að fremja valdrán. Dérouléde var handtekinn og 4/1 1900 var hann dæmdur í 10 ára útlegð.
9) fasísk fjöldahreyfing á s. hl. 9. áratugsins. Þýð.
10) Rædd í franska þinginu jan.-mars 1901 og samþykkt, sjá bls. 96-8 hér.
11) "Stjórninni verður raunar mjög auðvelt að svara því til, að þótt hún uppfylli ekki grundvöll lýðveldisins, þótt hún nái nú einungis til trúarreglanna, þá geri hún þetta til að forðast mestu hætturnar. Hlutverk hennar er að gera frelsið fært um að verjast sjálft (Pétite République, 17/1, 1901) RL.
12) Fljót undirheimanna í grískri goðafræði, táknar gleymsku. Þýð.
13) Merkilegt, nýtt " atriði var að koma fram um þessi lög. Í Petite République 9/2 er uppkast að tilskipun Millerands um undantekningar frá lögleyfðum vinnutíma; lengingu vinnutíma fullorðinna (um 1-2 tíma) í margþættum fyrirtækjum. Í framkvæmd vinnuverndar eru stöðugt undantekningar frá lögleyfðum vinnutíma. En eftir að Millerand hefur gert jafnlangan vinnutíma barna og fullorðinna að grundvelli laga sinna, lengir hann vinnutíma fullorðinna aftur með tilskipun. Það sannar að annaðhvort er honum ekki alvara með framkvæmd laganna eða rökunum sem hann færði fyrir þeim. Hvort heldur sem er, hefur verksmiðjubörnunum verið fórnað til einskis. RL.
14) Þannig hafa bæði franska alþýðusambandið og þing frönsku ráðningarskrifstofanna í París 1900 lagst gegn þessum umbótum. Um lagalega hlið frumvarpsins, sjá hina prýðilegu grein Marius Moutet í Mouvement socialiste nr. 30. RL.
15) Frumvarp þýsku stjórnarinnar 20/6 1899, átti að hamla gegn sívaxandi verkfallsöldu með því að svipta verkamenn samtakarétti og verkfallsrétti. Geysilegar fjöldaaðgerðir leiddu til þess að frumvarpið var fellt á þingi 20/11 1899.
16) Ábending Hirsts (Deutsche Worte nr. 1. í ár) um að í hverri atvinnugrein séu vinnudeilur leystar af sama félagsdómi og því jafnist vinnuskilyrðin, stenst ekki. Félagsdómur dæmir einungis um þær kröfur sem verkamenn á tilteknum vinnustað gera hverju sinni, og má ekki fara út fyrir þær. En sömu kröfur þarf að setja fram, og það getur aðeins verkalýðsfélag. RL.
17) Sjá hina prýðilegu umfjöllun Legiens í Vorwärts 25/ 12 19009, greinar í Correspondenzblatt der Generalkommission der Gewerkschaften Deutschlands" nr. 47 og 51 í fyrra; Österreichischer Metallarbeiter 29/11, 1900 og Voix du peuple 3.-10/2 , 1900. Eindregin andstaða mikils hluta franskra verkalýðsleiðtoga byggist m. a. á alkunnum draumórum þeirra um allsherjarverkfall. RL.
18) Í feb. 1901 hófu námumnenn í Montceau-les-Mines verkfall fyrir launahækkun og styttingu vinnutíma. Skömmu síðar voru 3000 hermenn fluttir til borgarinnar og undir vernd þeirra hófu félagar sk. gulra verkalýðsfélaga vinnu. Í maí 1901 hættu námumenn verkfallinu, sem varð árangurslaust.
19) Jaurès dregur meira að segja upp litríka mynd af því hvernig allir verkamenn þysja af vinnustað samtímis - stúlkurnar til að gleðjast yfir óskertri fegurð sinni, mæður flýta sér að vöggu brjóstmylkinga sinna, karlar til að menntast sem verkamenn byltingarinnar við alvarlegt nám, og börnin í vímu ljósadýrðar og tónlistar skógarins. Jaurès hefur bara gleymt því,að um það leyti sem börnin þysja úr verksmiðjunum samkvæmt lögum Millerands, er orðið aldimmt í skóginum og fuglarnir löngu sofnaðir. RL.
20) Sjá ræðu Jaurès i Lille, pr. í Les deux méthodes, bls. 8. RL.
21) Svo hét riddaraliðssveit Napóleons I; í yfirfærðri merkingu: ofstækisfullir stjórnarsinnar. Þýð.
22) Svo að við tökum nú aðeins sýnishorn úr Mánaðarriti fulltrúa verkamannaflokksins (Bulletin mensuel de la Federation Nationale des Élus du Parti Ouvrier) 1/11, 1900, þá ákváðu bæjarstjórnir flokksins um þetta leyti: í Vieux-Condé að öll barn fengju ókeypis skólavörur; í Armentières að dreifa þrjátíu miðum á hverja leiksýningu meðal verkamanna; í Lille að veita nokkrum verkalýðsfélögum 100-259 franka fyrir ferðakostnaði fulltrúa á þing verkalýðsfélaga, ennfremur ellilaun handa bæjarstarfsmönnum eftir sjötugt, 150-300 franka á ári; í Roubaix var gerður samningur við sporvagnafélagið, sem tryggir starfsmönnum félagsins átta stunda vinnudag, fjögurra franka lágmarkslaun, full laun til varaliðsmanna við heræfingar, veikindasjóð undir stjórn starfsfólksins. Hann verði fjármagnaður með 1% launa og að öðru leyti af fyrirtækinu, og tryggir veikum verkamönnum full laun í tvo mánuði, ennfremur ellilaun, og fastanefnd skipuð af báðum aðiljum ræði ágreiningsefni; í Hem ókeypis útför; í Issoudun verða tryggingafélögin að halda uppi slökkviliðinu; og loks er ókeypis þvottahús bæjarins í Saint-Pourcain. RL.
23) Ólíkt öðrum hópum sósíalista í Frakklandi, háðu Jean Jaurès og fylgismenn hans samræmda baráttu gegn hernaðarstefnunni meðan á Dreyfus-málinu stóð og beittu sér fyrir sameiningu hinna ýmsu hópa.
24) Sjá Félagslegar umbætur eða bylting, lok 2. kafla. Þýð.

Tilraun Belga

Og í þriðja sinn um belgísku tilraunina1).

I

Félaga E. Vandervelde svarað.

Ég vil ekki fresta ekki gagnrýni á síðustu herferð belgískra félaga okkar fyrir auknum kosningarétti, þangað til linnir árásum borgaralegra andstæðinga sósíalista í Belgíu á þá. Það er af tveimur gildum ástæðum. Í fyrsta lagi veit ég að sannur baráttuflokkur einsog bróðurflokkur okkar belgíski hættir aldrei að verða skotspónn andstæðinganna, og í öðru lagi veit ég af reynslunni að Vandervelde og félagar létu slíkar árásir aldrei ýkjamikið á sig fá, heldur greiddu borgaralegum árásarmönnum sínum aðeins nokkur vel velin högg og gengju síðan leiðar sinnar. Loks fannst belgísku félögunum sjálfum svo brýnt og mikilvægt að vega og meta síðustu baráttuaðferð sina, að þeir héldu aukaflokksþing2) í því skyni.
Félagi Vandervelde sakar mig nú um að lýsa atburðum í Belgíu alrangt. Frjálslyndir hefðu alls engin áhrif haft á framgöngu leiðtoga sósíalista, og leiðtogar verkalýðsins hefðu haft sínar eigin ástæður fyrir því hvernig þeir höguðu baráttunni hverju sinni.
Vissulega gleddist enginn meira en ég yfir því ef fundnar yrðu villur í dapurlegum ályktunum mínum, og það af dómbærasta aðilja, fremsta leiðtoga belgískra félaga okkar. En því miður virðast mér útlistanir félaga Vandervelde gera málið einungis myrkara og erfiðara.
Frjálslyndir hagnast sjálfir á því hve ranglát kosningalöggjöfin er. Í baráttunni fyrir umbótum á henni þurfti að draga þá einsog að slátrunarbekk. Í rauninni voru þeir ekki bandamenn sósíalista, heldur andstæðingar. Hvernig fer saman við þetta, að af tilliti til þessara svokölluðu vina sinna takmarkaði verkamannaflokkurinn baráttuna við kosningarétt karla, afsalaði sér opinberri afmörkun á kosningarétti (við 21. aldursár) og féllst á að hlutfallskosningar yrðu settar í stjórnarskrá, svo lítið sem belgísku félögunum var um þær gefið?
Hvernig fer það ennfremur saman við það að belgísku verkalýðsforingjarnir lofsungu bandalag sitt við frjálslynda allan tímann sem herferðin stóð og fyrsta hróp þeirra eftir ósigurinn var, innan þings og utan, til alþýðunnar: Bandalag okkar við frjálslynda er traustara en nokkru sinni fyrr!
Það er alveg rétt hjá félaga Vandervelde að Frjálslyndi flokkurinn belgíski er í rauninni andstæðingar kosningaréttarhreyfingarinnar, ekki fylgismenn hennar, enda kom það í ljós. En það afsannar ekki þá staðreynd að belgísku félagarnir voru í bandalagi við þá í síðustu orrustu, heldur skýrir einungis hversvegna baráttan hlaut við slíkar aðstæður að leiða til hins herfilegasta ósigurs.
Og það staðfesta allar frekari útskýringar félaga Vandervelde. Eftir að frjálslyndir höfðu svikið verkamannaflokkinn þegar í upphafi herferðarinnar, hlaut að vera ljóst, finnst mér, að þingsalabaráttan var vonlaus, og einungis aðgerðir utan þings, á götum úti, gætu borið einhvern árangur. Félagi Vandervelde ályktar þvert á móti, að götuaðgerðir hafi orðið vonlausar um leið og frjálslyndir snerust gegn sósíalistum. Aframhald allsherjarverkfallsins hefði þá ekki getað orðið til neins annars en að fá konung til að leysa upp þingið. Þegar konungurinn brást, var ekki annað að gera en fara heim. Með þessu væri búið að afskrifa allsherjarverkfall, ekki bara í þessu síðasta tilviki, heldur almennt í Belgíu. Því það nægir að frjálslyndir taki afstöðu gegn fjöldahreyfingunni, að Cléopold biðji hana að fara til andskotans - á þetta tvennt má treysta fullkomlega framvegis – til þess að aðgerðir verkalýðsfjöldans séu lýstar tilgangslausar. Í ljósi þessa vantar okkur bara skýringu félaga Vandervelde, til hvers hafi eiginlega verið lýst yfir allsherjarverkfalli, nema þá til að leyfa öllum heiminum að horfa á þann dásamlega sjónleik að menn leggja einhuga niður vinnu og snúa jafneinhuga aftur til vinnu.
Mikilvægust í þessari röksemdafærslu félaga Vandervelde er þó hin óhjákvæmilega ályktun að almennur kosningaréttur verði yfirleitt aðeins unninn eftir þinglegum leiðum og til þess þurfi klerklegir að sigrast hetjulega á sjálfum sér. Því félagi Vandervelde vitnar í fullri alvöru til ummæla leiðtoga belgískra hægrimanna, herra Woeste, þar sem hann tjáði sig fúsan til hvaða svindls með kosningaréttinn sem vera skyldi, að undanskildum aðeins almennum, ófölsuðum kosningarétti, sem var þó kjarni málsins. Alveg er hætt að vonast eftir aðgerðum almennings og eingöngu treyst á þingstarf, það er að streitast við að telja andstæðinginum trú um að hann hafi eiginlega beðið ósigur, þegar hann þó var að lemja mann í hausinn. Leitað er að tylliástæðum ósigurs meðan baráttan stendur og þegar eftir ósigurinn hugga menn sig með óljósu trausti á komandi sigra. Trúað er á allskyns kraftaverk í stjórnmálum, eins og að konungur muni grípa í taumana, andstæðingarnir fremja pólitískt sjálfsmorð. - Þetta er allt svo dæmigert fyrir baráttuaðferðir frjálslyndra smáborgara, að enda þótt ég geri ekki ráð fyrir þinglýstum sáttmála sósíalista og frjálslyndra, þá hlýtur röksemdafærsla félaga Vandervelde að styðja þá skoðun mina að frjálslyndir hafi haft andlega forystu í síðustu herferð.
Hefði ég annars verið í nokkrum vafa um að skoðanir mínar stæðust hlutlægt , þarsem þær mynduðust fjarri atburðum í Belgíu, þá hefði sá vafi horfið við nýafstaðið aukaþing belgísku félaganna. Ályktunartillaga sósíalista í Charleroi um að harma að aðalráðið skyldi beina mönnum aftur til vinnu og um að fordæma alla málamiðlun við borgaralega flokka; útlistanir fulltrúa námumannafjöldans, elstu og mikilvægustu liðssveita belgísku verkamannahersins, sanna að úr næstu nálægð mátti komast að sömu niðurstöðu og ég gerði.
Vissulega lauk þinginu með traustsyfirlýsingu til aðalráðs verkamannaflokksins og það sannar, að til allrar hamingju hafa aginn og traustið til foringja okkar belgíska flokks enn ekki beðið alvarlegan hnekki. En þessi fyrsta tilraun með að laga sig eftir aðferðum frjálslyndra hefur þegar leitt til ákafra deilna, hún þyrfti að verða hin síðasta, eigi ekki verra af að hljótast.
Þar með er félaga É. Vandervelde svarað.
Við þetta tækifæri finnst mér hinsvegar nauðsynlegt að koma með nokkrar almennar hugleiðingar um atburðina í Belgíu.
Geti öreigar í öðrum löndum dregið einhvern lærdóm skýrt og greinilega af belgísku tilrauninni, þá er það að mínu áliti allavega sá, að vonir sem eru bundnar einhliða við þinglegar aðgerðir og borgaralegt lýðræði geta aðeins leitt okkur til niðurdrepandi pólitísks ósigurs, hvað eftir annað. Í þessum skilningi ætti að líta á atburðina í Belgíu sem prófstein raunveruleikans á kenningar endurskoðunarstefnunnar og þarafleiðandi ættu þeir að leiða áhangendur hennar til að endurskoða þessar kenningar rækilega.
Að hluta gerist alger andstæða þessa. Bæði í belgískum flokksblöðum og þýskum, í undarlegum samhljómi við frjálshyggju Mosse3) og séra Naumann, er þvert á móti reynt að hagnýta ósigurinn í Belgíu til að endurskoða baráttuaðferðir byltingarsinna. Það á að hafa sannast í Belgíu að allsherjarverkfall og útiaðgerðir almennt talað séu úreltar og ónothæfar. Í blaðinu Peuple í Brussel dregur félagi nokkur, Franz Fischer einkanlega þann lærdóm af nýjustu reynslu, að nú sé nauðsynlegt að hverfa frá "aðferð byltingarfrasa Frakkanna" til hinnar "ígrunduðu aðferðar skipulagningar og upplýsingar sem einkennir þýska sósíalista, framverði sósíalista í heiminum". Hann vitnar í grein í Hamburgar Echo um að fall Parísarkommúnunnar hafi verið lokasönnun þess að byltingaraðferðin sé ónothæf.
En annarsstaðar í þýskum flokksblöðum mátti líka lesa, þegar eftir lok allsherjarverkfallsins í Belgíu, að "baráttuaðferðin sem belgísku félagarnir fylgi núna sé engin önnur en aðferð þýskra sósíalista". Þýskir sósíalistar hafi ævinlega barist gegn allsherjarverkfalli sem "ónothæfu og óþörfu", þeir hafi ævinlega lýst því yfir að "pólitísk skólun og skipulagning verkalýðsstéttarinnar sé eini undirbúningur pólitískrar valdatöku sem raunverulega stefni að markinu".
Röng endurskoðun baráttuaðferðar Belga af tilefni siðustu atburða gerist þá á vissan hátt undir forystu þýskra sósíalista sérstaklega. Athugum nú í stuttu máli hvað má leiða af baráttuaðferð þýskra sósíalista um allsherjarverkfall, og síðan almennt um hlutverk valdbeitingar í baráttu öreigastéttarinnar.

II

Allsherjarverkfall.

Allsherjarverkfall er tvímælalaust eitt af elstu vígorðum verkalýðshreyfingar nútímans og alltént eitt þeirra sem hvað tíðast hefur valdið ákafri baráttu meðal sósíalista. En láti menn ekki ærast af orðinu einu, hljóðunum, heldur rannsaki fyrirbærið, þá hljóta þeir að sjá að nafnið allsherjarverkfall hefur í mismunandi tilvikum merkt alveg mismunandi fyrirbæri, og dómarnir um það hafa verið mismunandi eftir því. Ljóst er, að hið fræga allsherjarverkfall í stríði sem Nieuwenhuis boðaði, er annað en alþjóðlegt allsherjarverkfall námumanna sem var skipulagt í upphafi tíunda áratugsins í Englandi. Á þingi franskra sósíalista í Lille (október 1890) bar Eleanor Marx upp tillögu um stuðningsyfirlýsingu við það. Jafnmikill munur er greinilega á allsherjarverkfalli allra greina til að styðja járnbrautarmenn, sem reynt var í Frakklandi í október 1898 og mistókst hörmulega, og mjög vel heppnuðu allsherjarverkfalli járnbrautarmanna við norðausturbrautina í Sviss: Sigursælt allsherjarverkfallið í Carmaux 1893 sem var mótmæli gegn refsingum gegn námumannninum Calvignac, er hafði verið kosinn borgarstjóri, það átti greinilega ekkert sameiginlegt með "hinum helga mánuði", sem chartistar höfðu ákveðið þegar í febrúar 1839, o. s. frv. Í stuttu máli, fyrsta skilyrði þess að hægt sé að fella ígrundaðan dóm um allsherjarverkföll, er að aðgreina allsherjarverkföll á eins ríkis frá alþjóðlegum, pólitísk frá faglegum, verkföll í einstökum starfsgreinum frá almennum, þau sem rísa af einstökum atburði frá þeim sem koma til af almennri viðleitni öreigastéttarinnar, o. s. frv. Það nægir að átta sig á allri fjölbreytninni í því hvernig allsherjarverkföll gerast, hve margvísleg reynslan er af þessu baráttutæki, til að sjá að það er tómt hugsunarleysi að leggja þetta allt að jöfnu og hafna þessu vopni einfaldlega eða dýrka það.
Lítum nú hjá allsherjarverkfalli verkalýðsfélaga í ákveðinni grein. Það er löngu orðið hversdagslegt fyrirbæri í flestum löndum og þarf engar fræðikenningar um það. Ef við snúum okkur sérstaklega að pólitísku allsherjarverkfalli, þá verður að minni hyggju, vegna eðlis þessarar baráttuaðferðar, að aðgreina tvennt: annarsvegar allsherjarverkfall stjórnleysingja og hinsvegar pólitískt fjöldaverkfall við tækifæri, einsog ég vil nefna það til bráðabirgða. Af fyrra tagi er einkum allsherjarverkfall sem á að ná til allrar þjóðarinnar tilað koma á sósíalísku skipulagi. Frönsk verkalýðsfélög, Broussistar og Allemanistar hafa alla tíð haft þetta á heilanum. Þessi afstaða kom til dæmis skýrt fram í blaðinu L'Internationale 27/5 1869: "Þegar verkföllin breiðast út, tengjast, eru þau mjög nálægt því að verða að allsherjarverkfalli, og við þær frelsishugmyndir sem nú drottna, getur allsherjarverkfalli aðeins lokið með miklu hruni sem myndi framkvæma félagslega umbyltingu". Í sömu veru samþykkti þing franskra verkalýðsfélaga í Bordeaux 1888: "Einvörðungu allsherjarverkfall eða bylting geta leitt til frelsunar verkalýðsstéttarinnar". Það er dæmigert að þessari samþykkt fylgdi önnur frá sama þingi, þar sem verkamenn eru hvattir til að "aðgreina sig skýrt frá stjórnmálamönnum, því þeir svíki þá". Á sama grundvelli er loks franska tillagan, sem Briand bar fram og Legien barðist gegn, á síðasta alþjóðlega þingi sósíalista í Paris, sumarið 1900, sem hvatti "verkamenn alls heimsins til að skipuleggjast með allsherjarverkfall fyrir augum. Bæði gæti þetta skipulag orðið einfalt tæki í höndum þeirra, vogarstöng til að þrýsta svo á auðvaldssamfélagið sem með þarf, til að koma á nauðsynlegum umbótum pólitískt og efnahagslega, og líka gæti hist svo vel á, að allsherjarverkfallið mætti nýtast þjóðfélagsbyltingu". (auðkennt af R. L )
Af sama tagi er ennfremur hugmyndin um að beita allsherjarverkfalli gegn auðvaldsstríði: Þing alþjóðasambandsins lét þá hugmynd í ljós í ályktun, þegar í Brüssel 1868, og Nieuwenhuis tók hana upp og barðist fyrir henni á alþjóðlegum þingum sósíalista á 10. áratuginum í Brüssel, Zürich og London.
Í báðum tilvikum einkennist viðhorfið af trú á allsherjarverkfall sem allsherjarmeðal gegn auðvaldssamfélaginu í heild, eða, sem kemur í sama stað niður, gegn einstökum lífsnauðsynlegum þáttum þess. Það einkennist af trú á óbreytanlega hugmynd, allsherjarverkfall sem aðferðina við stéttabaráttu, sem sé ævinlega og í öllum löndum jafnnothæf og sigursæl. Bakararnir skila engum bakstri, ekki er kveikt á götuljósunum, járnbrautir ganga ekki né sporvagnar, hrunið er hafið! Þegar búið var að setja leiðina svona niður á blað dugði hun öllum tímum og öllum löndum einsog hvert annað pauf í þoku. Svona var litið hjá staðbundnum og tímabundnum aðstæðum, hjá beinum pólitískum aðstæðum stéttabaráttu í hverju landi, og hjá lífrænu sambandi úrslitaorrustu sósíalista við hversdagslega baráttu öreiganna, við upplýsingu þeirra og skipulagningu stig af stigi. Þetta olli stjórnleysiseinkennum viðhorfanna. Þar með var kenningin orðin draumsýn og því þurfti að berjast gegn hugmyndinni um allsherjarverkfall með öllum ráðum.
Því hafa líka sósíalistar barist gegn draumsýninni um allsherjarverkfall áratugum saman. Óþrotleg barátta franska verkamannaflokksins við frönsku verkalýðsfélögin var hér á nákvæmlega sama grunni og reglubundnar sviptingar þýsku sendinefndanna við Nieuwenhuis á alþjóðlegum þingum. Þar unnu þýskir sósíalistar sér sérstaklega til ágætis, ekki bara fræðilega röksemdafærslu gegn draumsæiskenningunni, heldur sérstaklega hitt, að gegn því að hugleiða "með krosslagða arma", hina einu, endanlegu orrustu gegn borgaralegu ríkinu, settu þeir starfið, daglega pólitíska baráttu á grundvelli þingræðisins.
Svo langt, en aðeins svo langt, nær það sem oft er kallað barátta sósíalista gegn allsherjarverkfalli. Gagnrýni fræðilegs sósíalisma beindist raunar eingöngu gegn þessari skilyrðislausu kenningu stjórnleysingja um allsherjarverkfall. Og hún gat líka aðeins beinst gegn henni.
Hinsvegar er pólitískt allsherjarverkfall við tækifæri, einsog franskir verkamenn hafa beitt hér og þar í ákveðnum, pólitískum tilgangi, svo sem í umræddu tilviki í Carmaux. Sérstaklega hafa belgískir verkamenn oft beitt því í baráttunni fyrir almennum kosningarétti. Það á ekki nema nafnið og tæknilegt form sameiginlegt með hugmynd stjórnleysingja um allsherjarverkfall. En pólitískt eru þetta andstæð hugtök. Hið síðarnefnda byggir á almennri, sértekinni kenningu. En pólitísk verkföll af hinu taginu koma upp í ákveðnum löndum eða bara í einstökum borgum og héruðum sem afleiðing sérstaks stjórnmálaástands, sem tæki til að ná tilteknum pólitískum áhrifum. Almennt og fyrirfram er ekki hægt að neita því að þetta vopn hafi áhrif, þegar vegna þess að staðreyndirnar sanna að það gerir það, það eru unnir sigrar í Frakklandi og Belgíu. Ennfremur er það að röksemdafærslan sem var svo áhrifarík gegn Nieuwenhuis eða gegn frönsku stjórnleysingjunum, hittir ekki á nokkurn hátt þessi staðbundnu pólitísku allsherjarverkföll. Þar á ég við fullyrðinguna um að til þess að allsherjarverkfall verði framkvæmt, þurfi öreigastéttin að hafa náð þvílíkri skipulagningu og meðvitund, að allsherjarverkfallið sjálft verði óþarft, verkalýðsstéttin geti bara tekið pólitísk völd án frekari undirbúnings. Þetta meistaralega sverðshögg Liebknechts gamla gegn Nieuwenhuis nær ekki til staðbundinna pólitískra allsherjarverkfalla við tækifæri. Því til þeirra þarf aðeins pólitískt baráttumál sem hlýtur mikið fylgi og góðar aðstæður efnislega. Það er einmitt vafalaust að belgísku allsherjarverkföllin fyrir kosningarétti virkja reglulega miklu meiri mannfjölda en sem svarar sósíalískri vitund í eiginlegum skilningi. Á sama hátt olli pólitíska verkfallið í Carmaux svo mikilli og örri vitundarvakningu að meira að segja hægri þingmaður sagði sósíalistum eftir lok herferðarinnar: "Ef þið vinnið enn nokkra sigra einsog í Carmaux, þá náið þið allri sléttunni, því bændurnir fylgja alltaf hinum sterkari, og þið hafið sannað að þið eruð sterkari en námufélagið, ríkisstjórnin og þingið”5). Hugmynd Nieuwenhuis eða frönsku stjórnleysingjanna um allsherjarverkfall hringsnerist á milli þeirrar sósíalísku vitundar sem er nauðsynleg forsenda þess, og viðburðarins sem á svo aftur að vekja sósíalíska vitund. Í stað þess tengist þetta pólitíska allsherjarverkfall aðeins þeim stundum pólitískrar dægurbaráttu sem rista djúpt og grípa hugi manna. Sjálft er það jafnframt áhrifamikið áróðurstæki sósíalista.
Á sama hátt er út í bláinn að búa til andstæður milli pólitískrar dægurbaráttu, sérstaklega þingsalabaráttu annarsvegar og allsherjarverkfalls af þessu tagi hinsvegar. Því fer svo fjarri að pólitískt allsherjarverkfall eigi að koma í stað þingstarfa og annarrar þolinmæðisvinnu, að það á bara að bætast við aðrar áróðurs- og baráttuaðferðir, og þjónar raunar beint undir þingsalabaráttuna. Enda hafa öll pólitísk allsherjarverkföll hingað til verið til að verja þingræðisrétt eða vinna hann, í Carmaux kosningarétt til bæjarstjórnar en í Belgíu almennan, jafnan kosningarétt.
Þegar því pólitísk allsherjarverkföll koma enn ekki fyrir í Þýskalandi og annars bara stöku sinnum í fáeinum löndum, þá er skýringin alls ekki sú að þau séu í mótsögn við einhverja "þýska aðferð" sósíalískrar baráttu, heldur einfaldlega sú að ákveðnar félagslegar og pólitískar forsendur eru fyrir því að allsherjarverkfall geti verið pólitískt tæki. Í Belgíu veldur því mikil iðnþróun ásamt með litlu flatarmáli landsins að það breiðist út hratt og auðveldlega að leggja niður vinnu, og að það þarf ekki neinn óskapafjölda verkfallsmanna til að lama efnahagslíf landsins, um 300.000 nægja. Þýskaland er víðáttumikið, iðnaðarsvæði eru dreifð hingað og þangað á milli mikilla sveitahéraða, og verkamenn í heild eru mikill fjöldi. Að þessu leyti eru aðstæður þar ólíkt óheppilegri. Og sama gildir um Frakkland í heild og raunar almennt um stór lönd þar sem iðnaður hefur ekki þjappast saman.
Enn eitt úrslitaatriði er að náðst hafi visst stig samtakafrelsis og lýðræðis. Í landi einsog Suður-Slésíu6), þar sem verkfallsmenn eru einfaldlega reknir til vinnu af her og lögreglu, þar sem áróður verkfallsmanna meðal "vinnufúsra" leiðir þá beinlínis í tugthús, ef ekki fangelsi, þar getur auðvitað ekki verið um pólitískt allsherjarverkfall að ræða. Það er því allsekki hægt að skýra með einhverjum yfirburðum þýskra sósíalista og stundarvillu rómanskra þjóða að allsherjarverkfalli hefur hingað til aðeins verið beitt í Belgíu og að hluta í Frakklandi. Það er öllu heldur - auk vöntunar á vissum skilyrðum félagslega og landfræðilega - enn einn vitnisburðurinn um hálfasíska vanþróun okkar í stjórnmálum.
Í Englandi eru í ríkum mæli allar forsendur, efnahagslega og pólitískt, fyrir sigursælu allsherjarverkfalli. Þó hefur þessu mikla vopni aldrei verið beitt þar í pólitískri baráttu. Það sýnir enn eina mikilvæga forsendu þess, þ.e. að verkalýðsfélög séu nátengd stjórnmálahreyfingu verkalýðsins. Í Belgíu mynda kjarabarátta og pólitísk barátta lífræna heild. Í öllum meiriháttar aðgerðum hafa verkalýðsfélögin og flokkurinn náið samstarf. En verkalýðsfélögin í Englandi sinna ekki öðru en faglegri baráttu í þröngum skilningi. Þau eru því mjög sundruð í sérhagsmunastefnu, og í Englandi vantar sterkan, sósíalískan flokk. Því er ekki hægt að virkja verkalýðsfélögin saman í allsherjarverkfalli.
Við nánari athugun sannast þá að allir endanlegir dómar og fordæming á allsherjarverkfalli án tillits til sérstakra aðstæðna hvers lands og sérstaklega með tilvísun til starfsins í Þýskalandi, eru ekkert annað en þjóðremba og hugsunarlaus stimplunarafgreiðsla. Og aftur kemur hér fram, að þegar talað er um það af mælsku að sósíalistar þurfi að hafa "frjálsar hendur" í baráttuaðferð sinni, ekki að "festa sig", þegar lofsungið er að aðlaga sig að fjölbreytni raunverulegra aðstæðna, þá er í rauninni alltaf verið að tala um frelsi til að daðra við borgaralega flokka. Sé hinsvegar um að ræða fjöldaaðgerð, einhverja baráttuaðferð sem minni hið allraminnsta á byltingarleið, þá reynast aðdáendur "frjálsra handa" þegar vera hinir þröngsýnustu kreddumenn, sem vilja keyra stéttabaráttu um heim allan í spennitreyju svokallaðrar þýskrar leiðar.
Þegar nú allsherjarverkfallið í Belgíu varð árangurslaust, þá gefur það ekki tilefni til að "endurskoða" belgísku leiðina, þegar af þeirri alkunnu ástæðu að verkfallið var hvorki undirbúið, né var því eiginlega beitt pólitískt. Það var lamað af leiðtogunum og því aflýst, áður en það gæti nokkru áorkað. Þar sem pólitísk, eða réttara sagt, þingleg forysta hreyfingarinnar hafði alls ekki gert ráð fyrir fjöldaaðgerðunum, þá stóð verkfallsfjöldinn úrræðalaus á baksviðinu, án nokkurra tengsla við hinar eiginlegu aðgerðir á framsviðinu, loks var þeim vísað af sviðinu. Árangursleysi síðustu herferðar í Belgíu sannar því ekki frekar gagnsleysi allsherjarverkfalla en það, þegar Bazaine gaf upp virkið í Metz, ætti að sanna gagnsleysi virkja í hernaði, eða hnignun þingstarfs frjálslyndra í Þýskalandi ætti að sanna gagnsleysi þinglegrar baráttu.
Þvert á móti. Ófarir belgíska verkamannaflokksins í síðustu aðgerðum hljóta að sannfæra hvern þann, sem þekkir til atburðanna, um að einungis allsherjarverkfall sem beitt væri af alvöru hefði getað áorkað einhverju. Og þurfi að endurskoða baráttuaðferð belgísku félaganna, þá virðist mér það aðeins geta verið í þá átt sem ég benti á í fyrri grein minni hér. Aprílherferðin sannaði nefnilega eitt ljóslega: högg sem beinist óbeint gegn hinum klerklegu, en beint gegn borgarastéttinni, verður vindhögg ef stríðandi öreigar eru tengdir pólitískt við borgarastéttina. Í stað þess að miðla pólitískum þrýstingi á ríkisstjórnina, verður þá borgarastéttin að kúlu, hlekkjaðri við fætur verkalýðsins og lamar hann. Mikilvægasti lærdómurinn af belgísku tilrauninni er því ekki í andstöðu við allsherjarverfall í sjálfu sér, heldur þvert á móti gegn þinglegu bandalagi við frjálshyggjumenn. Það gerir hvert allsherjarverkfall óumflýjanlega ófrjótt.
Það verður hinsvegar að snúast harkalega gegn þeim viðbrögðum við orðinu "allsherjarverkfall" einu, að þylja gömlu, útþvældu slagorðin, sem hafði verið beitt gegn brjálæðislegum hugmyndum Nieuwenhuis og stjórnleysingjanna, en þessi slagorð eru nú gatslitin. Eins ákaft verður að berjast gegn "endurskoðun" á baráttuaðferð Belga á grundvelli yfirborðslegasta misskilnings á atburðum í Belgíu eingöngu, enda halda ekki bara belgískir verkamenn þessari baráttu áfram, einnig sænskir verkamenn eru farnir að munda vopn allsherjarverkfalls í baráttunni fyrir almennum kosningarétti. Þótt ekki nema hið minnsta brot baráttumanna i þessum löndum léti villast af talinu um hve framúrskarandi góðar svokallaðar "þýskar" baráttuaðferðir væru, þá væri það mjög miður.

III

Valdbeiting og löggengi.

Mikið hefur verið talað um það undanfarið, að "gamlar byltingaraðferðir" væru orðnar ónothæfar með öllu. Samt hefur aldrei verið sagt skýrt hvaða aðferðir menn ættu við, né hvað ætti að koma í stað þeirra. Venjulega, og þá einnig í tilefni belgíska ósigursins, setja menn gegn "byltingaraðferðum", þ.e. í meginatriðum byltingu með valdbeitingu úti á götum, daglega skipulagningu og upplýsingu verkalýðsfjöldans. En það er villandi af þeirri einföldu ástæðu, að skipulagning og upplýsing eru í sjálfu sér engin barátta, heldur einungis undirbúningur undir baráttu og þá nauðsynleg jafnt fyrir byltingu sem aðrar tegundir baráttu. Skipulagning og upplýsing gera pólitíska baráttu ekki fremur óþarfa en myndun verkalýðsfélaga og söfnun framlaga gerir kjarabaráttu og verkföll óþörf. Það sem menn eiga í rauninni við þegar þeir lofsyngja skipulagningu og upplýsingu, andstætt "byltingaraðferðum" er að andstæðurnar séu ofbeldi og bylting annarsvegar, en umbótalöggjöf, þingræði, hinsvegar. ”Það er mögulegt að komast frá auðvaldskipan til kommúnisma um nokkur stig félagslegra forma, með lagasetningu og efnahagsaðgerðum, og því er það skylda okkar að setja þessa rökréttu röð fram fyrir þingið”. Í þessum orðum Jaurès (Petite République 11/2 1902 kemur ofangreind skoðun skýrt og greinilega fram, einsog í annarri yfirlýsing hans: "eina aðferðin sem öreigastéttin getur gripið til, er lögleg skipulagning og löglegar aðferðir" (P.R. 15/2 1902).
Til að átta sig á málinu er afar mikilvægt að hafa þetta á hreinu frá upphafi, svo við getum rutt burt af vettvangi umræðnanna sjálfsögðum hlutum um gagnsemi skipulagningar fjöldans og upplýsingar og einbeitt athyglinni að eina raunverulega deilumálinu. Það sem mér finnst langmerkilegast við ákvörðunina um að setja þingstarf í stað hverskyns valdbeitingar í baráttu öreiganna, er hugmyndin um að menn geri byltingu þegar þá langi til. Samkvæmt þessari skoðun eru byltingar greinilega gerðar eða ekki gerðar, undirbúnar eða lagðar á hilluna, allt eftir því hvort þær teljast gagnlegar, óþarfar eða skaðlegar. Hvort byltingar verða framvegis í auðvaldslöndum eða ekki, fer þá bara eftir því hvaða skoðun verður nú ofan á meðal sósíalista. En svo mjög sem kenningin um löglega leið sósíalismans vanmetur mátt verkamannaflokka á öðrum sviðum, svo mjög ofmetur hún hann á þessu sviði.
Saga allra byltinga hingað til sýnir að því fer víðsfjarri að ofsafengnar alþýðuhreyfingar komi upp að meðvituðum vilja svokallaðra "leiðtoga" eða "flokka", einsog lögreglumenn og opinberir, borgaralegir sagnfræðingar ímynda sér. Þetta eru einskonar höfuðskepnur samfélagsins sem brjótast fram einsog náttúruöfl, og uppspretta þeirra er stéttareðli nútíma samfélags. Þessar aðstæður hafa enn ekkert breyst við tilkomu sósíalista, og hlutverk þeirra er heldur ekki að leggja sögulegri þróun stéttabaráttunnar lög, heldur þvert á móti að þjóna þessum lögmálum og taka þau þar með í þjónustu sína. Vildu sósíalistar beita sér gegn byltingu öreiganna, sem væri söguleg nauðsyn, þá myndi það einungis leiða til þess að sósíalistar breyttust úr leiðtoga stéttabaráttunnar í eftirbát hennar eða lémagna hindrun. Með góðu eða illu, án þeirra og gegn þeim, hlyti hún loks að brjótast fram að marki nú þegar tími yrði til kominn.
Það nægir að átta sig á þessum einföldu staðreyndum tilað skilja að spurningin: Bylting eða lögleg þróun til sósíalisma? er ekki spurning um baráttuaðferð sósíalista, heldur fyrst og fremst spurning um sögulega þróun. Með öðrum orðum: Þegar hentistefnumenn okkar útrýma byltingu úr stéttabaráttu öreiganna, skipa þeir jafnframt svo fyrir, hvorki meira né minna, en að valdbeiting hætti að vera þáttur í nútíma sögu.
Þetta er kjarni málsins, fræðilega. Það er nóg að setja ofangreinda skoðun skýrt fram, til að það verði augljóst hve fáránleg hún er. Það er ekki nóg með að valdbeiting hafi ekki hætt að gegna sögulegu hlutverki við uppkomu borgaralegs "lagastjórnkerfis", þingræðisins, heldur er hún nú, alveg einsog á öllum fyrri söguskeiðum, grundvöllur ríkjandi stjórnmálaskipanar. Allt auðvaldsríkið byggist á valdbeitingu, og skipan hermála er fullnægjandi, áþreifanleg sönnun þess. Það er hreint afrek kreddubundinna endurskoðunarsinna að láta sér sjást yfir það. En einnig á sviði "lagastjórnkerfisins" sjálfs eru nægar sannanir fyrir þessu, þegar betur er að gáð. Eru Kínafjárveitingarnar7) ekki tæki til valdbeitingar, sem sjálft "lagastjórnkerfi" þingræðisins veitir? Eru dómar einsog í Löbtau 8) ekki "lögleg" valdbeiting? Já spyrjum fremur: Hvað felst eiginlega í allri hinni borgaralegu lögstjórn?
Sé "frjáls borgari" neyddur af öðrum, gegn vilja sínum, til að gista um hríð lítið, óvistlegt herbergi, þá skilja allir að það er ofbeldi. En um leið og þetta gerist á grundvelli prentaðrar bókar sem heitir Refsilög, og vistarveran heitir "konunglegt, prússneskt tugthús" eða fangelsi, þá breytist þetta í aðgerðir friðsamlegrar lögstjórnar. Sé maður neyddur af öðrum, gegn vilja sínum, til að drepa meðbræður sína kerfisbundið, þá er það ofbeldisaðgerð. En heiti hið sama "herþjónusta", ímynda heiðvirðir borgarar sér að þeir lifi og hrærist í friðsælli lögstjórn. Sé maður gegn vilja sínum sviptur hluta eigna sinna eða ávinnings, þá efast enginn um að það sé ofbeldisaðgerð, en heiti þetta "hækkun óbeinna skatta", þá er aðeins verið að beita ríkjandi lögum.
Í stuttu máli: Það sem okkur birtist sem borgaralegt lagastjórnkerfi, er ekkert annað en valdbeiting ríkjandi stéttar, fyrir fram upphafin til skuldbindandi reglu. Þegar einstök ofbeldisverk eru einu sinni orðin skuldbindandi viðmiðun, þá getur ferlið snúist við í heila borgaralegra lögfræðinga og ekki síður endurskoðunarsinnaðra sósíalista; "lögleg skipan" virðist þá sjálfstætt sköpunarverk "réttlætisins" og kúgunarvald ríkisins einungis afleiðing þess, "staðfesting" laganna. Í rauninni eru þvert á móti borgaraleg lögstjórn (og þingræði sem afkvæmi hennar) sjálf einungis viss félagsleg mynd pólitísks valds borgarastéttarinnar, sem óx upp af efnahagslegum grundvelli.
Þetta er nú mælikvarði á hvílíkir hugarórar öll kenningin um löglega leið til sósíalismans er. Hvað sem ríkjandi stéttir gera eða láta ógert, byggist fyllilega á valdbeitingu. En í baráttu gegn þessum stéttum á öreigastéttin að afsala sér valdbeitingu, fyrirfram, í eitt skipti fyrir öll. Og hvaða ógnarlegt sverð á þá að duga henni til að svínbeygja drottinvaldið? Sú hin sama lögstjórn sem valdbeiting borgarastéttarinnar íklæðist sem drottnandi samfélagsviðmiðun!
Vissulega er borgaraleg lögstjórn, þingræði, ekki einungis svið drottnunar auðvaldsstéttarinnar, heldur einnig vígvöllur þarsem mætast andstæðurnar öreigastétt og borgarastétt. En eins og réttarkerfið er borgarastéttinni einungis tjáning drottinvalds hennar, þá getur þingræðisleg barátta ekki verið öreigastéttinni annað en viðleitni til að koma sínu valdi á. Standi ekki á bak við löglegt þingstarf okkar vald verkalýðsstéttarinnar, ávallt reiðubúið að grípa til aðgerða, ef nauðsyn krefur, þá verða þingsalaaðgerðir sósíalista ámóta andríkt dund og til dæmis vatnsaustur með síu. "Raunsæir stjórnmálamenn" sem sífellt benda á "jákvæðan árangur" þingstarfs sósíalista, sem rök gegn nauðsyn og gagnsemi valdbeitingar í verkalýðsbaráttu, taka alls ekki eftir því, að svo lítilfjörlegur sem þessi árangur er, þá er hann þó einungis afurð ósýnilegra áhrifa þeirrar valdbeitingar sem er til reiðu.
En ekki nóg með það. Staðreyndin er sú að á grundvelli borgaralegrar lögstjórnar stendur aftur ekkert annað en valdbeiting. Þetta kemur fram í sögu þingræðisins sjálfs, þegar eitthvað kemur fyrir.
Þetta kemur fram í þeirri áþreifanlegu staðreynd að gætu ríkjandi stéttir einhverntímann trúað því í alvöru að á bakvið þingmenn okkar stæði ekki alþýðufjöldi, reiðubúinn til aðgerða ef með þyrfti, að byltingarsinnuð höfuð og byltingarsinnaðar tungur væru ekki fær um að stýra byltingarsinnuðum hnefum þegar svo stæði á, eða teldu það ekki hagkvæmt; ef svo bæri undir, þá yrði þingræðinu sjálfu og allri lögstjórninni kippt undan fótum okkar, sem grundvelli pólitískrar baráttu. Þetta sanna beinlínis örlög kosningaréttar í Saxlandi og óbeint örlög kosningaréttar til þýska þingsins. Almennum kosningarétti í Þýskalandi er oft ógnað. Varla getur nokkur maður efast um, að það, að honum er ekki útrýmt, er ekki vegna tillitssemi við þýska frjálshyggjumenn, heldur einkum af ótta við verkalýðsstéttina, vegna þeirrar sannfæringar að þetta létu sósíalistar ekki bjóða sér. Yrði almennur kosningaréttur til ríkisþings þrátt fyrir allt einhverntímann afnuminn, þá þyrfti verkalýðsstéttin ekki að vonast til að ná neinu með "löglegum mótmælum einum saman. Hún gæti aðeins náð grundvelli löglegrar baráttu aftur, fyrr eða síðar, með valdbeitingu. Og jafnvel ofstækisfyllstu stuðningsmenn löglegra leiða myndu ekki dirfast að bera á móti þessu.
Þannig verður kenningin um löglega leið til sósíalismans fáránleg í ljósi raunverulegra möguleika. Því fer svo fjarri að "lögstjórnin" hafi steypt valdbeitingu af stóli, að valdbeiting er eiginlegur verndardrottinn lögstjórnar, réttara sagt grundvöllur hennar bæði af hálfu borgarastéttar og öreigastéttar.
Og á hinn bóginn reynist lögstjórnin vera síbreytileg afurð hlutfallslegs styrks stéttanna sem berjast hvor gegn annarri. Bayern, Saxland, Belgía og þýska ríkið eru öll nýleg dæmi um að þingræðisleg skilyrði pólitískrar baráttu eru veitt eða synjað er um þau, þeim viðhaldið eða þau tekin aftur, allt eftir því hvort þau tryggja hagsmuni ríkjandi stéttar í meginatriðum eða ekki, ennfremur eftir því hvort valdbeitingin sem alþýðufjöldinn býr yfir, nýtist sem múrbrjótur eða nægileg hlíf.
Fyrst ekki er hægt að vera án valdbeitingar sem varnartækis, til að verja þingræðislega ávinninga þegar sérstaklega stendur á, þá er hún í vissum tilvikum ekki síður ómissandi sóknartæki þar sem enn er eftir að vinna lagalegan vettvang stéttabaráttunnar.
Tilraunirnar til að endurskoða "byltingaraðferðirnar" vegna síðustu atburða í Belgíu eru e.t.v. merkilegasta dæmi um pólitíska samkvæmni sem komið hefur frá endurskoðunarstrauminum árum saman. Jafnvel þótt tala mætti um ófarir "byltingarleiðarinnar", í merkingunni valdbeiting, í belgísku herferðinni, þá væri því aðeins hægt að fordæma þá leið á grundvelli eins belgísks ósigurs, að gengið sé út frá því að valdbeiting í verkalýðsbaráttu eigi skilyrðislaust að tryggja sigur, ævinlega og við allar aðstæður. Ljóst er, að mætti álykta svona, þá hefðum við til dæmis fyrir löngu orðið að leggja baráttu verkalýðsfélaga, kjarabaráttuna, á hilluna, því hún hefur ótal sinnum kostað okkur ósigur.
Merkilegast er þó, að í belgísku baráttunni, sem á að hafa sannað hve áhrifalaus valdbeiting sé, beittu verkamenn ekki valdi á nokkurn hátt nema menn vilji taka undir með lögreglunni og kalla rólegt verkfall "ofbeldisaðgerð". Hvorki stóð til að gera byltingu úti á götum, né var það á nokkurn hátt reynt. Og einmitt þessvegna sannar belgíski ósigurinn algera andstæðu þess sem menn hafa reynt að sýna fram á. Hann sannar að nú eru í Belgíu, í ljósi svika frjálslyndra og einbeitni klerklegra mjög litlar líkur á að almennur, jafn kosningaréttur náist án valdbeitingar. Já, hann sannar meira en það: Slík grundvallaratriði þingræðis sem jafn kosningaréttur nást ekki friðsamlega, enda þótt þetta séu borgaraleg atriði, sem ekki fara á nokkurn hátt út fyrir ríkjandi skipulag. Ríkjandi stéttir verjast algerlega borgaralegum umbótum, þótt þær séu sjálfsagðar í auðvaldsríki, með því að höfða til nakins ofbeldis fyrir sitt leyti. Í ljósi þessa eru þá allar hugleiðingar um friðsamlegt, þingræðislegt afnám ríkisvalds auðvaldsins, stéttardrottnunarinnar í heild, ekkert annað en hlægilegir órar úr barnaherbergi stjórnmálanna.
Og belgíski ósigurinn sannar enn eitt: Hann sannar enn einu sinni að þegar sósíalistar löglegrar leiðar líta á borgaralegt lýðræði sem form, sögulega útvalið til að framkvæma sósíalismann smámsaman, þá eru þeir ekki að fást við tiltekið 1ýðræðisskipulag, tiltekið þingræði, sem lifi dapurlegu og breytilegu lífi hér á jörðu niðri, heldur fást þeir við ímyndað, sértækt lýðræði ofar öllum stéttum, í eilífum framförum og vald þess vex stöðugt.
Fáránlegt vanmat á vaxandi afturhaldi og jafnfáránlegt ofmat á ávinningum lýðræðis á hér saman og uppfyllir hvort annað hið besta. Jaurès tekur andköf yfir örsmáum endurbótum Millerands og smásæjum ávinningum lýðveldissinna. Hann úthrópar hvert frumvarp um umbætur á menntaskólakennslu, sérhverja áætlun um skráningu atvinnulausra sem hornsteina sósíalísks skipulags. Hann minnir þá alveg á landa sinn, Tartarin frá Tarascon. En hann stóð í annarlegum "undragarði" sínum, innanum fingurstór banana- og baobabtré og kókóspálma i blómapottum, og ímyndaði sér að hann væri á skemmtigöngu í svölum skugga hitabeltisskógar.
Og hentistefnumenn okkar fá þvílík slög frá raunveruleikanum sem síðustu svik frjálslyndra í Belgíu og segja svo: Ceterum censeo9), sósíalisma er aðeins hægt að koma á við lýðræði borgaralegs ríkis.
Þeir taka alls ekki eftir að þeir eru ekki að gera neitt annað en að endurtaka með öðrum orðum gömlu kenningarnar um að borgaraleg lögstjórn og lýðræði muni koma á frelsi, jafnrétti og almannahamingju. Þetta eru ekki kenningar frönsku byltingarinnar miklu. Slagorð hennar lýstu bernskri trú áður en á reyndi. Nei, þetta eru kenningar blaðrara, rithöfundanna og lögmannanna frá 1848, Odilon Barrot, Lamartine, Garnier-Pagés, þeir reyndu að framkvæma fyrirheit byltingarinnar miklu með eintómu blaðri í þinginu. Og þess þurfti þá, að þessar kenningar færu ófarir daglega í tæpa öld, að sósíalistar, sem spruttu upp af þessum kenningum, græfu þær svo rækilega að sjálf minningin um þær, upphafsmenn þeirra og sögulegan bakgrunn hyrfi gjörsamlega, til þess að þær gætu nú risið upp sem alveg nýjar hugmyndir um hvernig sósíalistar geti náð takmarki sínu. Grundvöllur kenninga endurskoðunarsinna er því greinilega ekki þróunarkenningin, einsog menn hafa ímyndað sér, heldur endurtekning sögunnar hvað eftir annað, sem verður leiðinlegri og útþvældari með hverri nýrri útgáfu.
Þýskir sósíalistar hafa ótvírætt gert mjög mikilvæga endurskoðun á baráttuaðferð sósíalista fyrir tugum ára, og unnið þannig mikið gagn öreigum um allan heim. Þessi endurskoðun fólst í því að hverfa frá gömlu trúnni á blóðuga byltingu sem einu leiðina í stéttabaráttu og sem aðferð er alltaf dygði tilað koma á sósíalískri skipan. Nú er það ríkjandi skoðun, einsog kemur fram í ályktun Parísarþingsins eftir Kautsky, að verkalýðsstéttin geti þá fyrst tekið ríkisvaldið, að hún hafi staðið í reglulegri, daglegri stéttabaráttu um langan eða skamman tíma. Þá er viðleitni til að gera ríkið og þingræðið lýðræðislegra mjög áhrifamikil aðferð til að hefja verkalýðsstéttina á æðra stig andlega, og að hluta til efnalega.
En þá er líka allt upptalið, sem þýskir sósíalistar hafa sýnt framá raunhæft. Þarmeð er hvorki búið að útrýma valdbeitingu úr mannkynssögunni í eitt skipti fyrir öll, né blóðugum byltingum sem baráttuaðferð öreigastéttarinnar, né hefur þingræðisleg barátta verið gerð að einu aðferð stéttabaráttunnar. Þvert á móti, valdbeiting er og verður úrslitaúrræði verkalýðsstéttarinnar, ekki síður en annarra. Hvort sem valdi er beitt eða ekki, þá vita menn af möguleikanum á því og því er valdbeiting æðsta lögmál stéttabaráttunnar. Og þegar við gerum höfuðin byltingarsinnuð með þingstarfi eins og með öllu öðru starfi, þá er það til að byltingarhugurinn nái niður í hnefana, þegar nauðsyn krefur.
Þegar viðleitni okkar rekst á lífshagsmuni ríkjandi stétta, verða sósíalískir flokkar að búast við blóðugum árekstrum við borgaralegt samfélag. Ekki af því að við séum sérstaklega hneigð fyrir ofbeldisverk eða byltingarrómantík, heldur vegna biturrar sögulegrar nauðsynjar. Að líta á þingræðisbaráttu sem einasta sáluhjálparatriði í baráttu verkalýðsstéttarinnar, er jafn fáránlegt, og að lokum jafnafturhaldssamt og hugmyndin um allsherjarverkfall eða bardaga á götuvígjum sem hið einasta sáluhjálparatriði. Við ríkjandi aðstæður er blóðug bylting vissulega mjög vandmeðfarið, tvíeggjað vopn. Og við megum búast við því að öreigastéttin noti því aðeins þessa aðferð að hún sé eina færa leiðin. Auðvitað yrði það einungis við þau skilyrði að pólitískt ástand í heild og styrkleikahlutfallið gerðu árangur nokkuð líklegan. En það er fyrir fram óhjákvæmilegt að hafa skýran skilning á nauðsyn valdbeitingar, bæði í einstökum tilvikum, eins og til lokasigurs á ríkisvaldinu. Það er sá skilningur sem tryggir áherslu og virkni friðsamlegs, löglegs starfs okkar.
Tækju sósíalistar einhverntímann upp á því að afsala sér valdbeitingu fyrir fram og í eitt skipti fyrir öll, einsog endurskoðunarsinnar leggja til, færu þeir að sverja trúnað verkalýðsins við borgaralega lögstjórn, þá myndi allt þingstarf þeirra og önnur pólitísk barátta fyrr eða síðar hrynja niður í vesaldóm og víkja fyrir óskertu alræði afturhaldsins.

Die neue Zeit (Stuttgart). 20. árg. 1901-2, II bindi. I-II: bls. 203-210, III: bls. 274-280.

Athugasemdir.

1) Fyrst skrifaði RL greinina: Belgiska tilraunin (apríl 1902), henni svaraði E. Vandervelde: Enn um belgísku tilraunina (Neue Zeit, 1901-2, II. bindi, bls. 166-9). Þeirri grein er svarað með þessari. Þýð.
2) Haldið í Brüssel, 4/5, 1902. Þar var gagnrýnd sú ákvörðun Aðalráðs flokksins að hætta allsherjarverkfalli fyrir almennum kosningarétti. Flokksþingið samþykkti þó þá ákvörðun.
3) Rudolf Mosse gaf út Berliner Tageblatt sem stóð nærri Félagi frjálslyndra (Die Freisinnige Vereinigung), bæði pólitískt og í ritstjórnarstefnu, einnig gaf hann út Berliner Volkszeitung, sem var á sömu línu í innanríkismálum og sá flokkur.
4) Alþjóðlegt þing sósíalista í Paris... Berlin 1900, bls. 32. RL.
5) Almanach du Parti Ouvrier 1893. RL.
6) Þar starfaði Rosa Luxemburg sem áróðursmaður þýskra sósíalista frá 1898. Þýð.
7) Í lok okt. 1901 samþykkti franska þingið lánsheimild til ríkisstjórnarinnar til að kosta leiðangur franskra hermanna til að berja niður þjóðfrelsishreyfinguna í Kína árið 1900, þegar stjórn Waldeck-Millerands var við völd.
8) 3/2 1899 voru níu verkamenn frá Löbtau dæmdir fyrir litlar sakir í samanlagt 53 ára fangelsisvist, 8 ára tugthúsvist og 70 ára ærumissi.
9) Þ. e.: "Ennfremur álít ég", tilvitnun í sögu Rómarveldis. Cicero endaði allar þingræður sínar með orðunum "Ennfremur legg ég til að Kartagó verði rústuð" (Ceterea censeo Cartaginem delendam esse).

Fjöldaverkföll

Verkalýðssamtök

Fjöldaverkföll, flokkur og verkalýðsfélög.

I

Nær allt sem sósíalistar um víða veröld hafa sagt um fjöldaverkföll í ræðu og riti, er frá því fyrir rússnesku byltinguna. En hún er fyrsta tilraun sögunnar með þetta baráttutæki á stærsta mælikvarða. Því eru þessi ummæli sósíalista mestmegnis úrelt. Þau byggjast í meginatriðum á þeirri skoðun sem Friedrich Engels lét í ljós 1873, þegar hann gagnrýndi byltingarbrölt bakúnínista á Spáni:
"Í stefnuskrá bakúnínista er almennt verkfall sú vogarstöng sem á að hefja félagslega byltingu. Einn góðan veðurdag leggja allir verkamenn allra iðngreina, í einhverju landi eða jafnvel í öllum heiminum, niður vinnu. Á fjórum vikum í mesta lagi neyða þeir þannig eignastéttirnar til þess annað hvort að gefast upp eða ráðast á verkamenn, svo að þeir eigi þá rétt á að verjast, og við það tækifæri bylta öllu gamla samfélaginu. Það er langt frá því að þessi tillaga sé ný. Franskir sósíalistar, og síðan belgískir hafa haft þessa flugu í kollinum síðan 1848, en upphaflega er hún enskrar ættar, frá chartismanum. Hann þróaðist hratt og ákaft eftir kreppuna 1837, og þegar á árinu 1839 var enskum verkamönnum boðaður "helgur mánuður", niðurlagning vinnu um land allt (sbr. Engels: Aðstæður verkalýðsstéttarinnar í Englandi M/E: Werke, 2. bindi, bls. 447). Hugmyndin fékk þvílíkan hljómgrunn að verksmiðjufólk reyndi að framkvæma þetta á Norður-Englandi í júlí 1842. Á Bandalagsþinginu í Genf 1/9 1873 [þingi stjórnleysingja. Þýð.] gegndi almennt verkfall líka miklu hlutverki, en almennt var viðurkennt að til þess þyrfti fullkomið skipulag verkalýðsstéttarinnar og fulla sjóði. Og þar stendur hnífurinn í kúnni. Annarsvegar láta ríkisstjórnirnar hvorki skipulag verkalýðsstéttarinnar né sjóði nokkurntímann þróast svo langt, og þó síst ef þær eru egndar til óbilgirni með pólitísku bindindi hennar. Hinsvegar munu stjórnmálaatburðir og árásir drottnandi stétta leiða til frelsunar verkalýðsins löngu áður en öreigastéttin nær þessu draumaskipulagi og þessum feiknlegu varasjóðum. En hefði hún náð því, þyrfti hún ekki krókaleiðir almenns verkfalls til að ná takmarkinu" (Engels : Bakúnínistar að verki. M/E: Werke, 18. bindi, bls. 479-80).
Þetta er röksemdafærslan sem réði afstöðu sósíalista um allan heim til allsherjarverkfalls næstu áratugi. Hún er algerlega miðuð við kenningar stjórnleysingja um allsherjarverkfall, að það sé tæki til að hefja félagslega byltingu, í andstöðu við daglega stjórnmálabaráttu verkalýðsstéttarinnar, og hún kemur fyllilega fram í þessari einföldu klípu: Annaðhvort á öreigastéttin í heild enn ekki voldugar hreyfingar og sjóði, og getur þá ekki gert allsherjarverkfall, ellegar hún hefur náð nógu öflugu skipulagi, þá þarf hún ekki allsherjarverkfall. Þessi röksemdafærsla er raunar svo einföld, og við fyrstu sýn svo óhrekjandi, að í aldarfjórðung dugði hún verkalýðshreyfingu nútímans prýðilega sem rök gegn heilaspuna stjórnleysingja, og sem aðferð til að boða pólitíska baráttu sem víðast meðal verkalýðsins. Stórfenglegar framfarir verkalýðshreyfingarinnar í öllum nútímalegum löndum undanfarin 25 ár sanna glæsilegast gildi stjórnmálabaráttu, aðferðarinnar sem Marx og Engels börðust fyrir gegn bakúnínismanum. Máttur þýskra sósíalista nú, forystuhlutverk þeirra í verkalýðshreyfingu um heim allan, er ekki síst því að þakka, beinlínis, að þeir hafa lagt mikla samræmda áherslu á þessa baráttuaðferð.
Rússneska byltingin hefur nú leitt til rækilegrar endurskoðunar á ofangreindri röksemdafærslu. Í fyrsta skipti í sögu stéttabaráttu hefur hún leitt til stórkostlegrar framkvæmdar á hugmyndinni um fjöldaverkföll og jafnvel um allsherjarverkfall, einsog ég ræði nánar síðar. Þannig hóf hún nýtt skeið í þróun verkalýðshreyfingarinnar. Vissulega leiðir ekki af því, að stjórnmálabarátta, sú aðferð sem Marx og Engels boðuðu, eða gagnrýni þeirra á stjórnleysingja, hafi verið röng. Þvert á móti, það var sami hugsunarháttur, sama aðferð Marx og Engels, sem var grundvöllur starfs þýskra sósíalista hingað til, og ól nú af sér í rússnesku byltingunni alveg ný stig stéttabaráttunnar og ný skilyrði hennar. Rússneska byltingin, þessi bylting sem er fyrsta dæmi sögunnar um fjöldaverkföll, hún er engin uppreisn æru fyrir stjórnleysisstefnuna, heldur afmáir hana beinlínis sögulega. Hinn mikli vöxtur sósíalismans í Þýskalandi undanfarna áratugi hefur valdið uppdráttarsýki hjá þessari stefnu. Það mátti að vissu leyti skýra með algerri drottnun þingræðislegrar baráttu um langt skeið. Stefna sem beindist öll að "skyndilegri árás" og "beinum aðgerðum", sem er "byltingarsinnuð" í hreinum heykvíslaskilningi , hún gat að sinni aðeins dragnast upp í logni þingræðishversdagsins. En þegar aftur kæmu tímar beinnar, opinnar baráttu, bylting úti á götum, myndi hún lifna við og innri máttur hennar fengi útrás. Sérstaklega virtist Rússland til þess kjörið að verða tilraunasvið hetjudáða stjórnleysingja. Í þessu landi hefur öreigastéttin alls engin pólitísk réttindi og mjög veikburða samtök. Þar ægir saman mismunandi þjóðabrotum með mjög sundurleita hagsmuni sem rekast ýmislega á. Alþýðan hefur litla menntun og stjórnvöld beita valdi sínu af ítrasta skepnuskap. Allt virtist þetta kjörið til að hefja stjórnleysisstefnuna skyndilega til valda, jafnvel þótt þau völd stæðu kannski ekki lengi. Og loks var Rússland fæðingarstaður stjórnleysisstefnunnar. En föðurland Bakúníns átti eftir að verða grafreitur kenninga hans. Stjórnleysingjar voru ekki og eru ekki í forystu fjöldaverkfallanna í Rússlandi. Öll pólitísk forysta byltingaraðgerðanna og fjöldaverkfallanna er í höndum samtaka sósíalista, en rússneskir stjórnleysingjar berjast ákaft gegn þeim sem "borgaralegum flokki". Að hluta er forystan í höndum sósíalískra hreyfinga sem eru undir meiri eða minni áhrifum sósíalistaflokksins og nálgast hann, svosem hryðjuverkaflokkur "sósíalískra byltingarmanna"2) - stjórnleysingjar eru alls ekki til sem marktæk pólitísk stefna í rússnesku byltingunni. Einungis í einni lítáískri smáborg, þar sem aðstæður eru sérstaklega erfiðar, verkalýðurinn samsettur úr ýmiskonar þjóðabrotum og á mjög lágu þroskastigi, atvinnulífið sundrað í smáfyrirtæki, í Bialystok er meðal sjö eða átta mismunandi byltingarhópa einnig smáhópur hálfvaxinna "stjórnleysingja". Þeir auka á rugling verkalýðsstéttarinnar og villuráf eftir mætti. Í Moskvu og e. t. v. tveimur til þremur öðrum borgum verður loks vart við einn hóp af þessu tagi á hverjum stað. En fyrir utan þessa fáeinu hópa "byltingarsinna", hvað hefur þá eiginlega verið hlutverk stjórnleysisstefnunnar í rússnesku byltingunni? Hún er orðin skilti venjulegra þjófa og ræningja. Fyrirtækið "stjórnleysiskommúnismi" stendur fyrir miklum hluta þeirra óteljandi þjófnaða og rána hjá einkaaðiljum, sem rísa einsog gruggug bylgja á hverju lægðarskeiði byltingarinnar, á varnartímum hennar. Í rússnesku byltingunni varð stjórnleysisstefnan ekki fræðikenning öreigastéttarinnar í baráttu, heldur hugmyndafræðilegt skilti gagnbyltingarsinnaðra tötraöreiga, sem synda á eftir orrustuskipi byltingarinnar einsog hákarlahópur. Og þar með er sögulegu skeiði stjórnleysisstefnunnar væntanlega lokið.
Fjöldaverkföll í Rússlandi voru hinsvegar í framkvæmd ekki aðferð til að sneiða hjá pólitískri baráttu verkalýðsstéttarinnar og þingræðisbaráttu sérstaklega og stökkva beint inn í félagslega byltingu með leikhúsbrellu. Þau eru aðferð til að skapa sjálfar forsendurnar fyrir daglegri pólitískri baráttu öreigastéttarinnar og sérstaklega fyrir þingræðisbaráttu. Fjöldaverkföll eru mikilvægasta vopnið í byltingarbaráttunni í Rússlandi. En hana heyr vinnandi alþýða og fyrst og fremst öreigastéttin, einmitt fyrir þeim stjórnmálaréttindum og aðstæðum, sem Marx og Engels sýndu fyrst að væru mikilvæg og beinlínis nauðsynleg í frelsisbaráttu verkalýðsstéttarinnar. Þeir börðust fyrir þeim af alefli gegn stjórnleysingjum innan fyrsta alþjóðasambandsins. Söguleg þráttarhyggja [díalektík] er það bjarg sem öll fræði marxísks sósíalisma byggjast á. Hún hefur nú leitt til þess, að stjórnleysisstefnan sem hugmyndin um fjöldaverkföll var órjúfanlega tengd, er komin í andstöðu við sjálf fjöldaverkföllin í framkvæmd. Barist var gegn fjöldaverkföllum sem andstæðu pólitísks starfs öreigastéttarinnar. En þau eru nú einmitt orðin máttugasta vopnið í baráttu hennar fyrir stjórnmálaréttindum. Þegar því rússneska byltingin útheimtir rækilega endurskoðun á hefðbundinni afstöðu marxismans til fjöldaverkfalla, þá er það hinsvegar einungis marxisminn sem vinnur þar sigur í nýrri mynd með almennum aðferðum sínum og sjónarmiðum. Ástmey márans getur aðeins márinn drepið [vitnað til Othello Shakespeares. Þýðandi].

II

Vegna atburðanna í Rússlandi þarf að endurskoða hugmyndir um fjöldaverkföll. Fyrst er það hvernig almennt er litið á málið. Hingað til hafa allir í rauninni litið á málið frá sama sjónarhóli, þ.e. stjórnleysingja. Þetta gildir bæði um ákafa talsmenn "tilraunar með fjöldaverkfall" í Þýskalandi, svo sem Bernstein, Eisner o. s. frv. , sem og um harða andstæðinga slíkrar tilraunar, en í herbúðum verkalýðsfélaganna er t. d. Bömelburg fulltrúi þeirra. Þetta virðast andstæðir pólar, en þeir útiloka ekki aðeins hvor annan, einsog ævinlega móta þeir jafnframt hvor annan og uppfylla. Því draumurinn um hið "mikla búmsarabúms", félagslega byltingu, er í rauninn aðeins óverulegt ytra einkenni á hugsunarhætti stjórnleysingja. Meginatriði er hinsvegar öll þessi sértæka, ósögulega hugmynd um fjöldaverkfall og yfirleitt um öll skilyrði baráttu öreiganna. Fyrir stjórnleysingja eru efnislegar forsendur "byltingar" hugleiðinga þeirra aðeins tveir hlutir: í fyrsta lagi bláloftið og síðan góður vilji og hugrekki til að bjarga mannkyninu úr táradal auðvaldsins, sem það situr nú í. Út í bláinn var sýnt með rökum, þegar fyrir 60 árum, að fjöldaverkfall væri stysta, öruggasta og auðveldasta leiðin til að stökkva yfir í annan og betri heim félagslega. Sömuleiðis út í bláinn eru nýlegar hugleiðingar um að fagleg barátta sé einu "beinu aðgerðir fjöldans" og þarafleiðandi eina byltingarbaráttan. En þetta er, einsog menn vita, nýjasta grilla franskra og ítalskra "stéttarfélagsmanna". Stjórnleysisstefnan steytti þá jafnan á því skeri að bardagaaðferðir prjónaðar út í bláloftið eru í fyrsta lagi reikningur án þátttöku gestgjafans, þ.e. hreinir draumórar. Í öðru lagi taka þær ekkert mið af raunveruleikanum, ógeðfelldum og fyrirlitnum. Einmitt þessvegna breytast þær oftast í þessum ógeðfellda raunveruleika, óvart úr byltingarhugleiðingum í raunverulega aðstoð við afturhaldið .
Sama sértæka, ósögulega hugsunarhátt hafa þeir líka sem vilja að forystan setji fjöldaverkfall í Þýskalandi niður á ákveðinn mánaðardag á næstunni. Sama gildir um þá sem vilja losna við þetta vandamál með fjöldaverkföll með því að banna "áróður" fyrir því, svo sem þeir er sátu þing verkalýðsfélaganna í Köln. Báðir aðiljar byggja á sömu stjórnleysingjahugmyndinni um fjöldaverkföll, að þau séu bara viss baráttutækni sem megi "ákveða" eða "banna" að vild, eftir bestu vitund og samvisku, einskonar vasahnífur sem menn bera lokaðan á sér "ef með þyrfti", sem þeir geta líka ákveðið að opna og nota. Reyndar telja einmitt andstæðingar fjöldaverkfalla sér það til tekna að þeir taki tillit til sögulegs grundvallar og efnislegra aðstæðna í Þýskalandi núna. En því sé öfugt farið með "byltingarrómantíkusana", sem svífi í loftinu og vilji alls ekki reikna með hörðum raunveruleikanum, hvað sé mögulegt og hvað ómögulegt. "Staðreyndir og tölur, tölur og staðreyndir:" hrópa þeir einsog Mr. Graddgrind í Erfiðum tímum Dickens. Það sem andstæðingar fjöldaverkfalla innan verkalýðsfélaga eiga við með "sögulegum grundvelli" og "efnislegum aðstæðum" er tvennt: annarsvegar að öreigastéttin sé veikburða, hinsvegar að prússnesk-þýski herinn sé máttugur. Ónóg verkalýðsfélög og sjóðir og ógnvekjandi prússneskir byssustingir, það eru "staðreyndirnar og tölurnar" sem þessi verkalýðsforysta byggir hagnýta stefnu sina á í þessu tilviki. Nú er sjóðir verkalýðsfélaga og prússneskir byssustingir vissulega mjög efniskenndir hlutir, mjög sögulegir einnig. En skoðunin sem byggist á þessu, er alls engin söguleg efnishyggja í marxískum skilningi, heldur lögregluleg efnishyggja í skilningi Puttkamers 3). Fulltrúar lögregluríkis auðvaldsins taka líka mikið tillit til raunverulegs máttar skipulagðra öreiga hverju sinni, sem og til efnislegs valds byssustingjanna, raunar taka þeir einvörðungu tillit til þessa. Og samanburður þessara tveggja talnaraða leiðir enn til niðurstöðu sem róar þá: Byltingarsinnuð verkalýðshreyfing er búin til af einstökum undirróðurs- og æsingamönnum, þessvegna eru fangelsin og byssustingirnir fullnægjandi tæki tilað sigrast á þessu ógeðfellda, "tímabundna fyrirbæri".
Stéttvís þýskur verkalýður er löngu búinn að sjá hve spaugileg þessi fræðikenning lögreglunnar er, að öll verkalýðshreyfing nútímans sé tilviljunarkenndur tilbúningur fáeinna samviskulausra "undirróðurs- og æsingamanna".
En nákvæmlega sama skoðun birtist í því þegar nokkrir traustir félagar mynda sjálfboðalið næturvarða til að vara þýskan verkalýð við hættulegum umsvifum fáeinna "byltingarrómantíkusa" og "áróðri þeirra fyrir fjöldaverkfalli". Einnig þegar hinir aðiljanir setja af stað grátbólgna hneykslunarherferð vegna þess að eitthvert "leynilegt" samkomulag flokksforystunnar við verkalýðsforystuna hafi svikið þá um að fjöldaverkfall brytist út í Þýskalandi4). Væri þetta komið undir tendrandi "áróðri" by1tingarrómantíkusa, eða ákvörðunum flokksforystu, leynilegum eða opinberum, þá væri enn ekkert alvarlegt fjöldaverkfall í Rússlandi. Í engu landi datt mönnum síður í hug að "reka áróður" fyrir fjöldaverkfalli, eða einu sinni að "ræða" það, en í Rússlandi. Þetta dró ég fram þegar í mars 1905, í Sächsische Arbeiterzeitung. Og í þau fáu skipti sem rússneska flokksforystan tók raunverulega ákvörðun um að lýsa yfir fjöldaverkfalli, eins og nú síðast í ágúst, þegar þingið var leyst upp, þá mistókst það nær algerlega. Megi því eitthvað læra af rússnesku byltingunni, þá er það einkum að fjöldaverkföll eru ekki "búin til", ekki "ákveðin" útí bláinn, ekki drifin upp "með áróðri", heldur eru þau sögulegt fyrirbæri sem hlýst af félagslegum aðstæðum á ákveðnum tímum, af sögulegri nauðsyn.
Það þarf því ekki sértækar hugleiðingar um hvort fjöldaverkföll séu möguleg eða ómöguleg, gagnleg eða skaðleg, heldur þarf að rannsaka þær stundlegu og félagslegu aðstæður sem fjöldaverkföll hljótast af á núverandi skeiði stéttabaráttunnar. Með öðrum orðum, ekki þarf huglægan dóm um fjöldaverkföll miðað við hvað væri æskilegt, heldur þarf hlutlæga rannsókn á uppsprettum fjöldaverkfalla, frá sjónarmiði sögulegrar nauðsynjar. Aðeins þannig er hægt að skilja viðfangsefnið og ræða það.
Í lausu lofti óhlutbundinnar rökgreiningar er hægt að sanna að fjöldaverkföll séu alveg ómöguleg og leiði áreiðanlega til ósigurs, af jafnmiklum þrótti má sanna að þau séu fullkomlega möguleg og leiði örugglega til sigurs. Og því er gildi sannananna í báðum tilvikum jafnmikið, nefnilega alls ekkert. Og því er sérstaklega óttinn við "áróður" fyrir fjöldaverkföllum, sem leiðir meira að segja til formlegrar bannfæringar á meintum fremjendum þessa glæps, aðeins afleiðing skringilegra mistaka. Það er alveg jafnómögulegt að "reka áróður" fyrir fjöldaverkföllum sem sértækri baráttuaðferð, eins og það er ómögulegt að reka áróður fyrir "byltingunni". "Bylting" og "fjöldaverkfall" eru hugtök, sem tákna sjálf aðeins ytri myndir stéttabaráttunnar, aðeins í samhengi við ákveðnar stjórnmálaaðstæður hafa þau inntak og merkingu.
Vildi einhver taka það að sér að reka reglulegan áróður fyrir fjöldaverkföllum sem æskilegu formi aðgerða öreiganna, falbjóða þessa hugmynd til að fá verkalýðinn smám saman inn á hana, þá væri það jafntilgangslausar athafnir og þær væru innihaldslausar og asnalegar. Sama gildir um það ef einhver vildi reka sérstakan áróður fyrir byltingarhugmyndinni eða baráttu á götuvígjum. Fjöldaverkföll vekja nú ákafan áhuga verkalýðs í Þýskalandi og um heim allan, af því að þau eru ný baráttuaðferð, og því ótvírætt til marks um djúptækar innri breytingar á stéttaafstæðum og skilyrðum stéttabaráttunnar. Það sýnir heilbrigðar byltingarhvatir og góðar gáfur hins þýska öreigafjölda, að hann skuli snúa sér að þessu nýja viðfangsefni af svo vakandi áhuga, þrátt fyrir megna andstöðu verkalýðsforystu sinnar. En þessum áhuga verkalýðsins, göfuga andans þorsta hans og byltingarsinnuðu athafnaþrá, er ekki hægt að svara með sértækri heilaleikfimi um að fjöldaverkföll séu möguleg eða ómöguleg, heldur með því að gera honum ljósa þróun rússnesku byltingarinnar, þýðingu hennar alþjóðlega. Ennfremur verður að skýra fyrir honum hvernig stéttaandstæður í Vesturevrópu skerpast, hvaða horfur séu víðtækt pólitískt fyrir stéttabaráttuna í Þýskalandi, hvert sé hlutverk fjöldans og verkefni hans í komandi baráttu. Aðeins þannig verða umræðurnar um fjöldaverkfall til að víkka andlegan sjóndeildarhring öreigastéttarinnar, skerpa stéttarvitund hennar, dýpka hugsunarhátt og styrkja athafnaþrótthennar. En frá þessu sjónarmiði sést best hve hlægilegur er sá refsiréttur, sem andstæðingar "byltingarrómantíkur" reka, af því að menn haldi sig ekki nákvæmlega við orðalag Jenasamþykktarinnar5), þegar þeir fjalla um málið. Menn "hagnýtra stjórnmála" sætta sig við þá ályktun vegna þess að hún tengir fjöldaverkföll einkum við örlög almenns kosningaréttar. En af því þykjast þeir geta ályktað tvennt: í fyrsta lagi að fjöldaverkföll séu hrein varnaraðgerð, í öðru lagi að þau séu undirskipuð þingræðisbaráttu, einungis taglhnýtingur hennar. En hvað þetta varðar, þá er eiginlegur kjarni Jenaályktunarinnar sá, að við núverandi aðstæður í Þýskalandi yrði árás ríkjandi afturhaldsafla á kosningarétt til ríkisþingsins langsennilegast merki um upphaf tímabils stormasamrar pólitískrar baráttu. En þá yrði fjöldaverkföllum líklega fyrst beitt sem baráttuaðferð í Þýskalandi. En ætli menn að nota orðalag ályktunar flokksþings til að takmarka með tilbúnum skorðum félagslegt áhrifasvæði fjöldaverkfalla og sögulegt athafnasvið, þá jafnaðist slíkt tiltæki á við umræðubann Kölnarþings verkalýðsfélaganna að skammsýni. Í ályktun flokksþingsins í Jena hafa þýskir sósíalistar viðurkennt opinberlega hve djúpum umbreytingum rússneska byltingin olli í alþjóðlegum aðstæðum stéttabaráttu öreiganna. Og jafnframt sýndu þeir byltingarlegan þróunarmátt sinn og hæfni til að aðlagast nýjum kröfum komandi skeiðs stéttabaráttunnar. Þetta er þýðing Jenaályktunarinnar. Hvað varðar beina framkvæmd fjöldaverkfalla í Þýskalandi, þá mun sagan ákvarða hana, einsog hún ákvarðaði hana í Rússlandi. Í þeirri sögu eru sósíalistar og samþykktir þeirra vissulega mikilvægur þáttur, en einungis einn þáttur af mörgum.

III

Í umræðum um fjöldaverkföll í Þýskalandi núna er þau sett fram mjög skýrt og einfalt hugsað, sem skarpt afmarkað, einstakt fyrirbæri. Eingöngu er talað um pólitísk fjöldaverkföll. Þá hugsa menn sér einstakt, stórkostlegt verkfall iðnaðaröreiga sem hefst af áhrifamesta tilefni stjórnmála. Flokksstjórn og verkalýðsforysta hafa tekið sameiginlega ákvörðun um það í tæka tíð, síðan er það framkvæmt af aga í bestu röð og reglu, loks lýkur því með sömu röð og reglu, þegar forystan gefur merki á réttum tíma. Fyrirfram voru teknar nákvæmar ákvarðanir um styrki, kostnað, fórnir, í stuttu máli, allan efnislegan kostnað við fjöldaverkfallið.
Ef við nú berum þetta fræðilega kerfi saman við raunveruleg fjöldaverkföll, svo sem þau hafa orðið í Rússlandi undanfarin fimm ár, þá hljótum við að viðurkenna að hugmyndin, sem umræður Þjóðverja snúast um, samsvarar varla einu einasta af öllum þeim fjöldaverkföllum sem orðið hafa. En hinsvegar hafa fjöldaverkföllin í Rússlandi verið svo fjölbreytileg, að það er ómögulegt að tala um "fjöldaverkfallið" - um sértekið fjöldaverkfall eftir ákveðnum reglum. Eðli fjöldaverkfalla og öll stig þeirra eru mismunandi í mismunandi borgum og héruðum ríkisins, en einkum hefur þó almennt eðli þeirra oft breyst meðan byltingin stóð. Fjöldaverkföll eiga sér ákveðna sögu í Rússlandi, og hún er enn að gerast. Hver sem ræðir um fjöldaverkföll í Rússlandi, verður því umframt allt að líta á þessa sögu.
Rússneska byltingin er talin hefjast opinberlega, ef svo má segja, með uppreisn öreiganna í Pétursborg 22. janúar 1905, þegar 200 þúsund verkamenn gengu fyrir keisarahöllina. Þeirri göngu lauk með hroðalegu blóðbaði. Þessi tímasetning er fullkomlega réttmæt. Einsog alkunna er, urðu fjöldamorðin í Pétursborg til þess að fyrsta mikla keðjan af fjöldaverkföllum braust út. Innan fáeinna daga náðu þau yfir allt Rússland og báru veðurboða byltingarinnar frá Pétursborg inn í hvern kima ríkisins og til öreiganna hvarvetna. En uppreisnin í Pétursborg 22. janúar var hinsvegar aðeins tindur fjöldaverkfalls sem gripið hafði öreigana áður í höfuðborg zarsins, í janúar 1905. Það fjöldaverkfall var nú áreiðanlega tilkomið fyrir bein áhrif allsherjarverkfallsins feiknamikla, sem braust út skömmu áður, í desember 1904, í Bakú í Kákasus, og allt Rússland stóð á öndinni yfir um hríð. En þessir atburðir í Bakú í desember voru hinsvegar síðasti mikli kippurinn í þeim geysilegu fjöldaverkföllum sem gengu einsog jarðskjálfti hvað eftir annað yfir Suður-Rússland á árunum 1903 og 1904. Upphaf þeirra var fjöldaverkfallið í Batum í Kákasus í mars 1902. Þessi fyrsta hreyfing fjöldaverkfalla í samfelldri keðju byltingarumbrotanna núna, er loks aðeins fjórum eða fimm árum eftir hið mikla allsherjarverkfall vefiðjufólks í Pétursborg á árunum 1896-7. Enda þótt sú hreyfing virðist aðskilin frá byltingunni núna af nokkrum árum kyrrstöðu og megns afturhalds, þá munu samt allir sem þekkja innri stjórnmálaþróun rússneskra öreiga fram á núverandi stig stéttarvitundar og byltingarþróttar, vera sammála um að núverandi skeið fjöldabaráttu hefjist með þessum allsherjarverkföllum í Pétursborg. Þau eru mikilvæg þeim sem fást við fjöldaverkföll þegar af þeirri ástæðu að í þeim sjást á frumstigi öll megineinkenni seinni fjöldaverkfalla. Við fyrstu sýn virðist allsherjarverkfallið í Pétursborg 1896 vera hrein kjarabarátta fyrir sérkröfum. Tilefni þess voru óþolandi vinnuaðstæður spunaverksmiðjufólks og vefara í Pétursborg, vinnutíminn var 13, 14 eða 15 stundir, vesælleg ákvæðislaun, og lítilmótlegustu atvinnurekendaárásir af öllu tagi. En þessar aðstæður umbar vefiðjufólk lengi af þolinmæði, uns að því er virtist ómerkilegt atvik fyllti bikarinn, svo útaf flóði. Í maí 1896 fór fram krýning núverandi keisara, Nikulásar II, en henni hafði þá verið frestað í tvö ár af ótta við byltingarmenn. Við þetta tækifæri sýndu atvinnurekendur Pétursborgar ákafa föðurlandsást sína með því að fyrirskipa verkamönnum sínum þriggja daga frí, en þótt undarlegt megi virðast, vildu þeir ekki greiða laun fyrir þessa daga. Vefiðjufólkið æstist við þetta og komst nú á hreyfingu. Um 300 hinna upplýstustu verkamanna ráðguðust um í garði Jekaterinenhof, ákváðu verkfall og settu fram kröfur: 1. Greidd yrðu laun fyrir krýningardagana, 2. Vinnutími yrði tíu og hálf stund. 3. Ákvæðislaun yrðu hækkuð. Þetta var 24. maí. Eftir viku voru allar vefnaðar- og spunaverksmiðjur lamaðar og 40.000 verkamenn í allsherjarverkfalli. Þetta mega virðast smámunir núna, miðað við hin feiknlegu allsherjarverkföll byltingarinnar. En í stjórnmálafrosti Rússlands þá var allsherjarverkfall alveg dæmalaust, það var heil bylting í smáum stíl. Auðvitað hófust hinar ruddalegustu ofsóknir, um 1000 verkamenn voru handteknir og reknir heim, allsherjarverkfallið var bælt niður.
Hér koma þegar fram öll megineinkenni seinni fjöldaverkfalla. Nánasta tilefni hreyfingarinnar var hrein tilviljun, minniháttar atriði, og hún braust útaf frumafli. En hún sýndi ávöxt margra ára áróðurs sósíalista. Og í allsherjarverkfallinu stóðu áróðursmenn sósíalista í fararbroddi, stjórnuðu hreyfingunni og notuðu hana til ákafs byltingaráróðurs. Ennfremur var verkfallið hrein kjarabarátta á ytra borði, en afstaða ríkisstjórnarinnar og áróður sósíalista gerðu það að fyrsta flokks pólitískum viðburði. Og að lokum: Verkfallið var bælt niður, verkalýðurinn beið "ósigur". En þegar í janúar á næsta ári, 1897, endurtóku vefiðjumenn Pétursborgar allsherjarverkfallið og nú náðu þeir frábærum árangri: sett voru lög um ellefu og hálfrar stundar vinnudag um allt Rússland. Annar árangur var þó miklu mikilvægari. Fyrsta allsherjarverkfallið, 1896, var hafið án þess að vottaði fyrir skipulögðum hreyfingum eða verkfallssjóðum. Eftir það hefst í hinu eiginlega Rússlandi áköf, fagleg barátta, sem breiðist skjótt út um landið frá Pétursborg, og opnar áróðri sósíalista og skipulagsstarfi alveg nýjar víddir. Á næsta skeiði virðist ríkja kirkjugarðsfriður, en þá er öreigabyltingin undirbúin af ósýnilegri moldvörpustarfsemi.
Upphaf verkfallsins í Kákasus, í mars 1902 virtist jafntilviljunarkennt og stafa af jafnalgerum sérhagsmunum og 1896, þótt þeir væru nú allt aðrir. Það fylgir hinni djúptæku iðnaðar- og verslunarkreppu í Rússlandi, sem fór á undan stríðinu við Japan, og var, ásamt því, ein öflugasta uppspretta byltingarólgunnar sem nú hófst. Kreppan olli geysimiklu atvinnuleysi, sem gerði öreigafjöldann móttækilegan fyrir áróðri. Til að róa verkalýðsstéttina fór því ríkisstjórnin að flytja "óþarft vinnuafl" með valdi til heimkynna þess. Einmitt ein slík aðgerð, sem beindist að um 400 olíuverkamönnum, vakti fjöldamótmæli í Batum. Þá kom til mótmælaaðgerða sem svarað var með handtökum, fjöldamorðum og loks pólitískum réttarhöldum. Þessi hreina kjarabarátta fyrir sérkröfum varð þá að stjórnmálaatburði og byltingarvaka. Endurómur þessa alveg "árangurslausa" verkfalls, sem var bælt niður í Batum, var svo keðja byltingarsinnaðra andófsaðgerða verkamanna í Nishni-Nowgorod, í Saratow, í fleiri borgum, sem sagt öflug framrás almennrar bylgju byltingarhreyfingarinnar.
Þegar í nóvember 1902 kemur fyrsta sanna byltingarbergmálið, allsherjarverkfall í Rostow við Don. Tilefni þessarar hreyfingar var launadeila á vinnustöðum Wladikákasísku járnbrautarinnar. Framkvæmdastjórnin vildi lækka launin og þá gaf sósíalistafélag Don út ávarp með hvatningu til verkfalls fyrir þessum kröfum: níu stunda vinnudegi, launahækkun, afnámi refsinga, brottrekstri óvinsælla verkfræðinga, o. s. frv. Á öllum vinnustöðum járnbrautanna var hætt störfum. Brátt bættust allar aðrar starfsgreinar við, og skyndilega ríkti alveg nýtt ástand í Rostow, allur iðnaður var lamaður og dag eftir dag voru haldnir geysimiklir útifundir 15.000 til 20.000 verkamanna, sem oft voru umkringdir af kósökkum. Þarna gátu ræðumenn sósíalista í fyrsta skipti komið fram opinberlega, haldið glóandi ræður um sósíalismann og pólitískt frelsi, og dreift byltingarákalli í tugþúsundum eintaka, sem tekið var af geysilegri hrifningu. Mitt í stirðnuðu einveldi Rússlands tekur öreigalýður Rostow sér í fyrsta sinn fundafrelsi og málfrelsi með áhlaupi. Vissulega kostar það fjöldamorð, einnig hér. Launadeilan hjá Wladikákasísku járnbrautinni varð á fáeinum dögum að pólitísku allsherjarverkfalli og byltingarsinnuðum götubardögum. Þetta endurómaði þegar í öðru allsherjarverkfalli í Tichorezk, en það er stöð á sömu járnbraut. Einnig hér kom til fjöldamorða, síðan til réttarhalda, og Tichorezk varð enn einn hlekkurinn í órjúfanlegri keðju byltingarinnar.
Vorið 1903 kom svarið við því að verkföllin í Rostow og Tichorezk voru bæld niður: allur suðurhluti Rússlands stendur í báli í maí, júní og júlí. Í Baku, Tiflis, Batum, Jelisawetgrad, Odessa, Kiew, Nikolajew og Jekaterinoslaw er bókstaflega allsherjarverkfall. En einnig hér verður hreyfingin ekki til eftir einhverri fyrirfram ákveðinni áætlun einhverrar miðstöðvar, hún rennur saman úr einstökum hlutum, sem hver varð af sérstöku tilefni. Upphafið var í Bakú, þar sem sérstök kjarabarátta í ýmsum verksmiðjum og greinum rann loks saman í allsherjarverkfall. Í Tiflis hófu 2000 búðarmenn verkfallið. Vinnutími þeirra var frá kl. 6 á morgnana til 11 á kvöldin. 4. jú1í yfirgáfu þeir allir búðirnar kl. 8 um kvöldið og fóru í göngu um borgina til að hvetja verslunareigendur til að loka búðunum. Þetta varð fullkominn sigur, búðarmenn fengu vinnutíma frá 8 til 8, og allar verksmiðjur, verkstæði og skrifstofur fylgdu þegar á eftir. Blöðin komu ekki út, sporvagna var aðeins hægt að reka með hervernd. Í Jelisawetgrad hófst verkfall fyrir hreinum kjarakröfum í öllum verksmiðjum 10. júli. Mestmegnis var gengið að þeim, og 14. júlí lauk verkfallinu. En tveimur vikum síðar hefst það aftur, og nú hefja bakarar baráttuna, á eftir þeim koma steinhöggvarar, húsgagnasmiðir, litarar, myllustarfsmenn, og loks allt verksmiðjufólkið aftur. Í Odessa hefst hreyfingin á launabaráttu. Í henni lendir "löglegt" verkamannafélag handbenda ríkisstjórnarinnar, sem var stofnað eftir fyrirmynd hins fræga lögreglumanns Subatoff6). Hér fékk söguleg dialektík aftur færi á laglegum hrekkjum. Kjarabarátta hins fyrra skeiðs - þ. á m. allsherjarverkfallið mikla í Pétursborg 1896 hafði leitt sósíalista til öfga svokallaðrar "efnahagshyggju". Þar með höfðu þeir skapað meðal verkalýðsins jarðveg fyrir lýðskrum Subatoffs. En eftir nokkra hríð sneri byltingarstraumurinn mikli þessari kænu undir fölsku flaggi, og neyddi hana tilað sigla beinlínis í broddi skipalestar byltingarsinnaðra öreiga. Subatoff-félögin kvöddu menn til allsherjarverkfallsins mikla í Odessa vorið 1904, og í Pétursborg í janúar 1905. Verkamenn í Odessa voru haldnir þeirri blekkingu að ríkisstjórnin væri í einlægni vinveitt verkalýðnum og hefði samúð með hreinni kjarabaráttu. Nú vildu þeir sannreyna þetta, og neyddu Subatoff-félagið í verksmiðju einni til að lýsa yfir verkfalli vegna hinna hófsamlegustu krafna. Atvinnurekandinnn henti þeim þá einfaldlega út, og þegar þeir kröfðu leiðtoga félags síns um fyrirheitna aðstoð hins opinbera, gufaði sá herra upp og skildi verkamennina eftir í mesta uppnámi. Sósíalistar tóku þegar við forystunni, og verkfallshreyfingin greip aðrar verksmiðjur. Þann 1. júlí fóru 2.500 járnbrautamenn í verkfall, og 4. júlí hafnarverkamenn, til að fá launahækkun úr 80 kópekum í 2 rúblur og vinnudaginn styttan um hálftíma. 6. júlí taka sjómenn þátt í hreyfingunni. 13. júlí hefst verkfall starfsfólks við sporvagna. Nú er haldinn fundur allra verkfallsmanna, 7-8000 manns. Ganga þeirra fer frá einni verksmiðju til annarrar, vex einsog snjóskriða og er orðin 40-50 þúsund manns, þegar hún kemur niður að höfn og stöðvar alla vinnu þar. Brátt er allsherjarverkfall um alla borgina. Í Kiew hefst verkfall starfsfólks járnbrautanna 21. júlí. Hér er nánasta tilefni líka ömurleg vinnuskilyrði, og launakröfur eru settar fram. Næsta dag fylgja málmsteypurnar fordæminu. 23. júlí gerðist svo atvik sem varð kveikjan að allsherjarverkfalli. Um nóttina voru tveir fulltrúar járnbrautarverkamanna handteknir; verkfallsmenn krefjast þess að þeir verði þegar í stað látnir lausir, og þegar ekki er orðið við því, ákveða þeir að hleypa ekki lestunum úr borginni. Við brautarstöðina setjast allir verkfallsmenn á teinana með konum og börnum - heilt haf af mannshöfðum. Hótað er að skjóta. Verkamenn afhjúpa brjóst sín og hrópa: "Skjótið:" Skothríð dynur á varnarlausan, sitjandi mannfjöldann, og 30-40 lík liggja eftir, þ.á m. kvenna og barna. Þegar það fréttist rís öll Kiew til verkfalls samdægurs. Mannfjöldinn hefur á loft lík hinna myrtu og ber þau um í mikilli fjöldagöngu. Fundir, ræður, handtökur, stakir götubardagar - Kiew er mitt í byltingu. Hreyfingunni lýkur skjótt; en bókaprentarar fengu vinnutímann styttan um klukkustund og launin hækkuð um rúblu, átta stunda vinnudegi var komið á í gergerð, járnbrautarsmiðjunum var lokað með tilskipun ráðuneytis; aðrar greinar héldu áfram sérstökum verkföllum fyrir kröfum sínum. - Í Nikolajew brýst út allsherjarverkfall fyrir bein áhrif fréttanna frá Odessa, Baku, Batum og Tiflis, þrátt fyrir andstöðu sósíalistafélagsins, sem vildi fresta því að hreyfingin brytist út þangað til herinn færi til æfinga úr borginni. Fjöldinn lét ekki stöðva sig, ein verksmiðja byrjaði, verkfallsmenn fóru af einum vinnustað á annan, andstaða hersins hellti bara olíu á eldinn. Brátt hófust fjöldagöngur með byltingarsöngvum, þær hrifu með sér alla verkamenn, starfsmenn, starfsfólk við sporvagnana, konur og karla. Verkfallið var algert. – Í Jekaterinoslaw fóru bakarar í verkfall 5. ágúst, verkamenn hjá járnbrautunum þann 7. , en síðan allar aðrar verksmiðjur. 8. ágúst stöðvuðust sporvagnarnir, blöðin komu ekki út. Þannig kom til hins stórkostlega allsherjarverkfalls Suður-Rússlands sumarið 1903. Úr mörgum litlum sprænum sérstakrar kjarabaráttu og af lítilvægum "tilviljunum" rann það hratt saman í geysilegt haf og breytti öllum suðurhluta zarríkisins um nokkurra vikna skeið í furðulegt, byltingarsinnað verkamannalýðveldi. "Bróðurleg faðmlög, hrifningarhróp og ákafa-, frelsissöngvar, ánægjuhlátur, glettni og gleði ómaði í mörgþúsundhöfðaðum fjöldanum, sem vall um borgina frá morgni til kvölds. Menn voru í sjöunda himni, ætla mátti að nú hæfist nýtt og betra líf á jörðu. Þetta snart fólk djúpt að sjá, háalvarlegt og sæluþrungið í senn.” Þannig skrifaði á sinni tíð Peter von Struve, fréttaritari frjálshyggjublaðsins Oswoboshdenije.
Árið 1904 hófst á stríðinu og um hríð varð þá hlé á fjöldaverkföllum. Fyrst helltist aurug alda yfir landið; fundir og aðgerðir "föðurlandsvina", sem lögreglan stóð fyrir. Félag borgaralegra "frjálshyggjumanna" var alveg slegið niður af opinberri, keisaralegri þjóðrembu. En brátt ná sósíalistar vígvellinum aftur, gegn lögregluaðgerðum þjóðhollra tötraöreiga koma byltingarsinnaðar aðgerðir verkamanna. Loks vekja hraksmánarlegar ófarir keisarahersins einnig frjálshyggjufélagið úr rotinu; nú hefst tímaskeið með þingum frjálshyggjumanna og lýðræðissinna, málsverðum þeirra, ræðum, ávörpum og samþykktum. Einveldið er aðþrengt um hríð vegna háðulegra ófara sinna í stríðinu. Því lætur það þessa herra halda áfram rugli sínu og himinninn fyllist af skýjaborgum frjálshyggjunnar. Í hálft ár leggja borgaralegir frjálshyggjumenn undir sig framsvið stjórnmálanna, en öreigastéttin hverfur í skuggann. En eftir langvarandi lægð rífur einveldið sig aftur upp, hirðsnáparnir hressast og eftir að kósakkastígvéli hefur einu sinni verið stappað kröftuglega niður, hverfa allar aðgerðir frjálshyggjumanna inn í músarholurnar í desember. Málsverðirnir, ræðurnar, þingin, eru einfaldlega bönnuð sem "frekjulegur yfirgangur" og frjálshyggjan á ekkert ráð við því. En einmitt þar sem frjálshyggjan missti móðinn, hefjast aðgerðir öreigastéttarinnar. Vegna atvinnuleysis hefst hið tilkomumikla allsherjarverkfall í Bakú í desember 1904, verkalýðsstéttin er aftur á vígvellinum. Þegar skrafið var bannað og hljóðnaði, hófust athafnir aftur. Í Bakú drottnuðu sósíalistar algerlega nokkrar vikur, mitt í allsherjarverkfallinu, og þessir furðulegu atburðir í Kákasus hefðu vakið mjög mikla athygli , hefðu þeir ekki horfið svo skjótt i rísandi öldu byltingarinnar, sem þeir höfðu sjálfir magnað upp. Hinar furðulegu, óljósu fréttir af allsherjarverkfallinu í Bakú höfðu enn ekki náð út í alla króka keisararíkisins, þegar fjöldaverkfallið braust út í Pétursborg í janúar 1905.
Einnig hér var tilefnið mjög smávægilegt, einsog mönnum mun kunnugt. Tveir verkamenn í Putilot-verksmiðjunum voru reknir fyrir að vera í löglegu Subatoff-félagi. Gegn þessum aðgerðum sýndu allir 12.000 verkamenn þessarar verksmiðj